Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2642 2012315 2012146 2026-05-15T16:28:11Z Kurê Acemî 105128 2012315 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. ==== . ==== == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] edxob3f7mxp0vhby48sxy806rz6iyob 2012316 2012315 2026-05-15T16:34:14Z Kurê Acemî 105128 2012316 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. ==== . ==== Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] idi8w2q4jva4q602crurjkt08z0cflx 2012317 2012316 2026-05-15T16:37:07Z Kurê Acemî 105128 2012317 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. ==== . ==== Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0f65dhciopqzy8q9lu6hcirkydvisqj 2012318 2012317 2026-05-15T16:37:26Z Kurê Acemî 105128 2012318 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. === . === Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] eiw76pe51azseiw7nyyut8nm8anbqby 2012319 2012318 2026-05-15T16:44:41Z Kurê Acemî 105128 2012319 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. === . === Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl|Încîlê]], wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] inwtl2sogriyvj0tkj2owm3warawoqs 2012320 2012319 2026-05-15T16:46:30Z Kurê Acemî 105128 2012320 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. === . === Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl|Încîlê]], wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 692av05nsuj88q68p783cizw75k75cc 2012321 2012320 2026-05-15T16:46:53Z Kurê Acemî 105128 2012321 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl|Încîlê]], wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1o01gkl3n2vis9dcfydkegrr0m4o92x 2012322 2012321 2026-05-15T17:24:23Z Kurê Acemî 105128 2012322 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin. Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike. Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]], perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin. Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin. Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]]. Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin. Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî. Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn. Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl|Încîlê]], wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] hqkdhesapwa9u7gpmbscudn2xsxik7z 2012323 2012322 2026-05-15T17:29:23Z Kurê Acemî 105128 2012323 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{cite web |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Citation |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{cite web |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{cite book |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{cite web |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl|Încîlê]], wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 6ouzei5fhx4e0zqz3zkmlsw3njpnpm5 2012324 2012323 2026-05-15T17:30:20Z Kurê Acemî 105128 2012324 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{cite web |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Citation |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{cite web |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{cite book |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{cite web |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> ==== . ==== Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan|Xorasanê]] ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[Tefsîr|tefsîreke]] temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran|Tehranê]] hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl|Încîlê]], wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan|Hindistanê]] hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] i364mdsrrqmrptqeh32bpnfwcbvqbvs 2012325 2012324 2026-05-15T17:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir.) 2012325 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> ==== . ==== Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 5pj1gj6rdcay84sv6ldtlauzlbbkgv2 2012327 2012325 2026-05-15T18:04:15Z Kurê Acemî 105128 2012327 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin. Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû. Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin. Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin. <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] jr15mxlemhloz95oa238boe9odmcsea 2012328 2012327 2026-05-15T18:06:01Z Kurê Acemî 105128 2012328 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the [[Ten recitations|Ten Readings]] to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Cite news |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |access-date = <!-----12 August 2010-----> }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{cite book |title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |last=Bloom |first=Jonathan |publisher=Yale University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |location=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |author2=Blair, Sheila |url-access=registration}}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{cite web |url=http://readquranonline.info/surah003.html |title=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |website=Read Quran Online |access-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |archive-date=18 November 2010}}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{cite news |last=Pal |first=Amaninder |date=5 May 2016 |orig-date=4 April |title=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-date=6 May 2016 |access-date=26 August 2016 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] amjqtvhyejr2orvxjhybikisxletjih 2012329 2012328 2026-05-15T18:09:32Z Kurê Acemî 105128 2012329 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar=Intisar A. Rabb |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Cite news |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |access-date = <!-----12 August 2010-----> }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{cite book |title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |last=Bloom |first=Jonathan |publisher=Yale University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |location=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |author2=Blair, Sheila |url-access=registration}}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{cite web |url=http://readquranonline.info/surah003.html |title=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |website=Read Quran Online |access-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |archive-date=18 November 2010}}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{cite news |last=Pal |first=Amaninder |date=5 May 2016 |orig-date=4 April |title=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-date=6 May 2016 |access-date=26 August 2016 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] brfabv16d56tje8sp2b89cjtmhcwaul 2012330 2012329 2026-05-15T18:10:07Z Kurê Acemî 105128 2012330 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=[[Slate (magazine)|Slate]] |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=Reza Aslan}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Cite news |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |access-date = <!-----12 August 2010-----> }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{cite book |title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |last=Bloom |first=Jonathan |publisher=Yale University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |location=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |author2=Blair, Sheila |url-access=registration}}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{cite web |url=http://readquranonline.info/surah003.html |title=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |website=Read Quran Online |access-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |archive-date=18 November 2010}}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{cite news |last=Pal |first=Amaninder |date=5 May 2016 |orig-date=4 April |title=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-date=6 May 2016 |access-date=26 August 2016 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 6x0mu14vub8yioi9upksn91navb0zsr 2012331 2012330 2026-05-15T18:10:49Z Kurê Acemî 105128 2012331 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=Slate |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Cite news |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |access-date = <!-----12 August 2010-----> }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{cite book |title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |last=Bloom |first=Jonathan |publisher=Yale University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |location=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |author2=Blair, Sheila |url-access=registration}}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{cite web |url=http://readquranonline.info/surah003.html |title=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |website=Read Quran Online |access-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |archive-date=18 November 2010}}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{cite news |last=Pal |first=Amaninder |date=5 May 2016 |orig-date=4 April |title=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-date=6 May 2016 |access-date=26 August 2016 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] svcpcczz9ltc0m94akl497blcew64o2 2012332 2012331 2026-05-15T18:11:34Z Kurê Acemî 105128 2012332 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=Slate |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link= |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link=Oliver Leaman |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Cite news |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |access-date = <!-----12 August 2010-----> }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{cite book |title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |last=Bloom |first=Jonathan |publisher=Yale University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |location=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |author2=Blair, Sheila |url-access=registration}}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{cite web |url=http://readquranonline.info/surah003.html |title=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |website=Read Quran Online |access-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |archive-date=18 November 2010}}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{cite news |last=Pal |first=Amaninder |date=5 May 2016 |orig-date=4 April |title=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-date=6 May 2016 |access-date=26 August 2016 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pvvgn4vxt40kpxudzpd2tewzhdmwn4x 2012334 2012332 2026-05-15T18:12:08Z Kurê Acemî 105128 2012334 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |title=How To Read the Quran |website=Slate |date=20 November 2008 |access-date=21 November 2008 |last=Aslan |first=Reza |author-link=}}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |last=Fatani |first=Afnan |title=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |date=2006 |pages=657–69 |chapter=Translation and the Qur'an |location=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link= |publisher=Routledge}}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |title=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |website= |access-date=22 August 2024 |quote= |last1=Al-Jarf |first1=Reima |page=5 |location=University of Tartu}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |title=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |date=2024-08-31}}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |title=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |date=2024-08-31 |access-date=22 August 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |archive-date=22 August 2024}}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |title=The Qur'an: an Encyclopedia |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |location=New York |editor-last=Leaman |editor-first=Oliver |editor-link= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |url-access=registration}}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |title=English Translations of the Quran |work=Monthly Crescent |date=July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |archive-date=29 April 2014}}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Cite news |title = More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |newspaper = Hürriyet Daily News and Economic Review |date = 12 August 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |access-date = <!-----12 August 2010-----> }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{cite book |title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |last=Bloom |first=Jonathan |publisher=Yale University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |location=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |author2=Blair, Sheila |url-access=registration}}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{cite web |url=http://readquranonline.info/surah003.html |title=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |website=Read Quran Online |access-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |archive-date=18 November 2010}}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{cite news |last=Pal |first=Amaninder |date=5 May 2016 |orig-date=4 April |title=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |archive-date=6 May 2016 |access-date=26 August 2016 |work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] cajpidhw1l8x9h3l1nbaifuurp6eier 2012335 2012334 2026-05-15T18:12:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2012335 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>[[Al-Nawawi|An-Nawawi]], ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 3t33623pyqjq60i8edoi9cjtw4dhyrl 2012336 2012335 2026-05-15T18:12:48Z Kurê Acemî 105128 2012336 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] td92z6qrgov72dz2bgpqcoeon4yvtqk 2012337 2012336 2026-05-15T18:13:38Z Kurê Acemî 105128 2012337 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (bi erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0slo1un8zi168ljt24dhek3ya7x0gj1 2012422 2012337 2026-05-15T23:55:54Z Kurê Acemî 105128 2012422 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0bfo8yj1p39pbup4dgrvaznxxd80bi3 2012450 2012422 2026-05-16T11:06:10Z Kurê Acemî 105128 2012450 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] bx5xz8p3r98ayucszbn57hyltx1hrvd 2012451 2012450 2026-05-16T11:06:50Z Kurê Acemî 105128 2012451 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank pirtûk | nav = Quran<br />{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}} | wêne = Birmingham Quran manuscript full.jpg | binwêne = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e. | ziman = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]] | dîroka_weşanê = 610 - 632 {{Pz}} }} {{Quran}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}</ref> Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna naverokê == === Sûre û ayet === {{Îslam}} [[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]] ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}</ref> Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== [[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]] Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}</ref> Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === [[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]] Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}</ref> Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}</ref> {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,<ref name="Nöldeke1909">{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}</ref> Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.<ref name="Nöldeke1909" /> === Berhevkirina Quranê === [[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]] Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]] Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.<ref name="saeed">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}</ref> Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin."<ref name="Crone-2008">{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}</ref> Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.<ref name="vogel">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&q=vogel+islamic+law }}</ref> [[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}</ref> û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.<ref>{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}</ref> Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]] Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,<ref name="Bietenholz">{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&pg=PA123 }}</ref> di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}</ref> Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}</ref> Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}</ref> === Afirandin û Xweda === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.<ref name="watt">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}</ref> [[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh "xwedayê" ku tê wateya "Xwedê" hatiye hesibandin.]] "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.<ref name="Peters1">F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003</ref> Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''<ref name="Yuskaev2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, "Lord" is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}</ref> û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.<ref name="EoQ">Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.</ref> Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.<ref name="Britannica">{{harvnb|Nasr|2007}}</ref> Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.<ref name="youtube.com">{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.<ref name="youtube.com" /> === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.<ref name="Glasse">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}</ref> [[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar<ref name="Ox1">{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}</ref> be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&q=michael+d+coogan&pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}</ref> Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]] Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&pg=PA18 }}</ref><ref name="Keeler">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&q=Moses&pg=PA55 }}</ref> Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],<ref name="Watt2024">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}</ref> an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.<ref name="Watt2024" /> Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,<ref name="toshihiko">{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}</ref> di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)<ref>Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}</ref> nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}</ref> an [[Aysopos]] re wekhev dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&pg=PA51 }}</ref>{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.<ref>T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213</ref> Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.<ref name="jecampo">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}</ref><ref name="rcmartin">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}</ref> Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.<ref name="tsonn">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,<ref>Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}</ref> ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;<ref name="bucar">{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&pg=PA118 }}</ref> Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,<ref name="Hameed">{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}</ref> hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.<ref name="Asra-2015">{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}</ref> [[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]] Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}</ref> û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}} === Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}</ref><ref name="tahir2009">{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}</ref> Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}</ref><ref name="davidpowers">{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}</ref> Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}</ref> Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.<ref name="tahir2009" /> Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. [[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,<ref name="AutoN0-18">{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}</ref> tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin. === Eskatolojî === Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.<ref name="watt2">{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}</ref> Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}</ref> Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne. [[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]] Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: "Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin"<ref name="haleem">{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}</ref> û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja "nêzîk" a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.<ref name="watt2" /> Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî "nîşanên appkalîptîk" têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',<ref name=":6">Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109</ref><ref name=":5">Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306</ref> ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.<ref name=":5" /> Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.<ref name=":5" /> Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.<ref name=":5" /><ref name="Farhang Dajjal 2017">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}</ref> Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.<ref>Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212</ref><ref name="Cook 2021">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}</ref> Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9) == Girîngiya di îslamê de == [[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]] Quran dibêje, "Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê"<ref>Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}</ref> û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.<ref name="jenssen2001">{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}</ref> Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, "tableta parastî" ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.<ref name="tsonn2">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}</ref> Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî "pîroziya pîrozan"<ref name="AGI1954:74">[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74</ref> tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi "hêsir û kêfxweşiyê"<ref name="meanings-iii">{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}</ref> ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê, {{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;<ref name="WMP1897:54">[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54</ref><ref name="Ruthven-192">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&q=uncreated+quran&pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin. Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin ("Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin").<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}</ref> Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, "bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin"<ref name="Guessoum-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}</ref> an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.<ref name="SARDAR-2008">{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}</ref> Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,<ref name="Carroll-Q-H">{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran & Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}</ref> wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.<ref name="LivRlgP338">{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}</ref><ref>Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder & Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}</ref><ref name="Lambert">{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&pg=PA287 }}</ref> Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])<ref>{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}</ref> dikarin wekî "warisên pêxemberan" bigihîjin wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}</ref> Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,<ref name="files.eric.ed.gov">{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}</ref> û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}</ref> === Di îbadetê === {{Gotara bingehîn|Nimêj}} Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}} |Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan. [Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.<ref>Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.</ref> {{Quote|{{Script|Arab| قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ }}|Bêje, ˹Ey Pêxember, "Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî; Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin."}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 ("kes nikare dest bide ji bilî yên paqij"), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye. Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}</ref> Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}</ref> Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}</ref> === Di hunera îslamî de === Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin. <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]]. File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî "Ayeteke Ronahîyê" (24:35). File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî. File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]]. File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû. File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î </gallery> == Xwendin == [[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]] === Qanûnên xwendinê === {{Gotara bingehîn|Tecwîd}} Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.<ref name="Routledge-2006">{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|"Art and the Qur'an" ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|"Reading," ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}</ref> Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]<ref name="ilm-gate-jazari">{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}</ref> û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne. Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.<ref name="big44">{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}</ref>{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.<ref name="Routledge-2006" /> Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.<ref name="big43">{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}</ref> Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê): * ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn. * ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.<ref name="nelson">{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}</ref> === Xwendinên guherbar === [[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]] Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}</ref> Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.<ref name="Melchert">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}</ref> Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.<ref name="nasser">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}</ref> Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.<ref name="melchert2">{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}</ref> Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.<ref name="dutton">{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}</ref> Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.<ref name="rabb">{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}</ref> Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin. == Wergerên Qur'anê == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.<ref name="slate">{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}</ref> Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.<ref name="Fatani-2006">{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}</ref> Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên<ref>{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}</ref> ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}</ref> perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.<ref name="Fatani-2006" /> Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.<ref name="leaman">{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].<ref>An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.</ref> Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}</ref> Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.<ref>C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", çap. 10, r. 14.</ref> Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.<ref name="Fatani-2006" /> Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}</ref> Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna "you" ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar "ye" û "thou" bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}</ref> Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}</ref> <gallery mode="packed" widths="200px" heights="200px"> Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.<ref>{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}</ref> Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647 Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de </gallery> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] * [[Çar pirtûk di îslamê de]] * [[Qurantî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}} * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene] * [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn] {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0sh4i96vqrltqyvwdcnq5pvw4e9bgdt 0 4788 2012435 1932972 2026-05-16T09:03:34Z Avestaboy 34898 2012435 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ye ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî %30 ji tevahiya bejahiya erdê û %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4.7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê|Qenala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Ekonomî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] prswcx337jgqpdc4mhk7czjllxz3wst 2012436 2012435 2026-05-16T09:05:12Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012436 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ye ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî %30 ji tevahiya bejahiya erdê û %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4.7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê|Qenala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Ekonomî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] 1pzel36ot7se8wy61wh1ybqqtxgioaw 2012437 2012436 2026-05-16T09:06:15Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012437 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Asya''' parzemîneke ye ku hem ji hêla erd û hem jî ji hêla nifusê ve parzemîna herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/asia |sernav=Asia: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Parzemîn xwedî rubarek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigire. Asya bi qasî %30 ji tevahiya bejahiya erdê û %8 ji tevahiya rûyê cîhanê rûber werdigire. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Bi 4.7 milyar nifusê bi qasî ji %60 ji nifusa cîhanê pêk tîne ku nifusa Asyayê ji tevahiya nifusa hemî parzemînên cîhanê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/continents/asia-population |sernav=Asia Population 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.populationof.net/asia/ |sernav=Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women. |malper=www.populationof.net |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> Asya axa [[Ewrasya]]yê bi [[Ewropa]]yê re û axa Afro-Ewrasyayê hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi [[Okyanûsa Mezin]], li başûr bi [[Okyanûsa Hindî]] û li bakur jî bi [[Okyanûsa Arktîk]]ê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê [[Kanala Suezê]] ku Asyayê ji [[Afrîka]]yê vediqetîne û li rojhilatê [[Tengava Stembolê]], [[Çiyayên Ûralê]] û [[Çemê Ûralê]] û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û [[Deryaya Qezwînê]] û [[Deryaya Reş]], Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=National Geographic atlas of the world |tarîx=1999 |weşanger=National Geographic Society |isbn=978-0-7922-7528-2 |paşnavê-edîtor=National Geographic Society |çap=7 |cih=Washington, DC }}</ref> Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li [[Rojhilata Navîn]], deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li [[Sîbîrya]]yê heye. == Ekonomî == {{Gotara bingehîn|Aboriya Asyayê}} [[Çîn]] û [[Hindistan]] di navbera 1 û 1800 {{pz}} de di cîhanê de aboriyên herî mezin bûn. Çîn hêzeke aborî ya mezin bû û gelek kesan ber bi rojhilat ve dikişand û ji bo gelekan dewlemendî û bextewariya efsanewî ya çanda kevnar a Hindistanê [[Aboriya Asyayê|Asyayê]] dike cihê bazirganiya ewropî, keşfkirin û kolonyalîzma ewropî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |sernav=Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat |tarîx=2010-01-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2010-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100110045822/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/nalapat.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 |tarîxa-arşîvê=2008-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081120220244/http://www.indianscience.org/essays/22-%20E--Gems%20%26%20Minerals%20F.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dema ku di lêgerîna rêyek berbi Hindistanê ve ji hêla Columban ve vedîtina rêgezek trans-atlantîk a ji [[Ewropa]] berbi [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve, ev heyraniyek kûr nîşan dide. Dema ku [[Tengava Melakayê]] wekî rêyek deryaya sereke radiweste, Rêya Şîrê (Rêya Îpekê) dibe rêya bazirganiyê ya sereke ya rojhilat-rojavayê [[Asyaya Navendî]]. Asya di sedsala 20an de dînamîzma aboriyê (bi taybetî [[Asyaya Rojhilat]]) û her weha mezinbûna nifûsê ya bi hêz nîşan da, lê mezinbûna giştî ya nifûsê ji wê demê ve kêm bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/ |sernav=The Economist {{!}} World News, Economics, Politics, Business & Finance |malper=The Economist |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-30 }}</ref> == Erdnîgarî == Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163&nbsp;km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490&nbsp;km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire. Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê [[Everest]] e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, [[Deryaya Qezwînê]], gola herî kûr [[Gola Bayk]]al, [[Gola Mirî]] a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. [[Behra Turfan]] -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye. Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin. Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e. == Dîn == Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê bû ku di nav de [[Hinduîzm]], [[Zerdeştî]], [[Cihûtî]], [[Caynîzm]], [[Budîzm]], [[Konfuçyûsîzm]], [[Taoîzm]], [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]], [[Îslam]], [[Sîkhîzm|Sikhîzm]] û her weha gelek dînên din. == Dabeşkirin == * [[Başûr-rojhilatê Asyayê]] * [[Asyaya Navendî]] * [[Asyaya Rojhilat]] * [[Rojhilata Navîn]] * [[Rojhilata Dûr]] * [[Rojhilata Nêzîk]] * [[Asyaya Pasîfîk]] == Welatên Asyayê == === Asyaya Bakur === {{Ala|Rûsya}} === Asyaya Rojhilat === Di rojhilata Asya da [[pênc]] dewlet hene. * {{Ala|Çîn}} * {{Ala|Taywan}} * {{Ala|Japon}} * {{Ala|Korêya Bakur}} * {{Ala|Korêya Başûr}} === Asyaya Başûr === Di başûrê Asya da [[heft]] dewlet hene. Ew evin: * {{Ala|Bengladeş}} * {{Ala|Bûtan}} * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Maldîv}} * {{Ala|Nepal}} * {{Ala|Pakistan}} * {{Ala|Srî Lanka}} === Başûrê Rojhilata Asyayê === Di rojhilat-başûrê Asya da [[yazdeh]] dewlet hene. * {{Ala|Brûney}} * {{Ala|Îndonezya}} * {{Ala|Kamboca}} * {{Ala|Laos}} * {{Ala|Malezya}} * {{Ala|Myanmar}} * {{Ala|Filîpîn}} * {{Ala|Singapûr}} * {{Ala|Taylenda }} * {{Ala|Tîmora Rojhilat}} * {{Ala|Viyetnam}} === Asyaya Rojava === Di Asyayê pêşîn [[bîst]] [[dewlet]] hene. Li wir [[sê]] navçeyên otonom ({{Ala|Qerebaxa Çiyayî}}, {{Ala|Abxazya}} û {{Ala|Osetyaya Başûr}}) jî hene. * {{Ala|Ermenistan}} * {{Ala|Azerbaycan}} * {{Ala|Behreyn}} * {{Ala|Gurcistan}} * {{Ala|Iraq}} * {{Ala|Îran}} * {{Ala|Îsraêl}} * {{Ala|Yemen}} * {{Ala|Urdun}} * {{Ala|Qeter}} * {{Ala|Kuweyt}} * {{Ala|Libnan}} * {{Ala|Oman}} * {{Ala|Filistîn}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Sûrî}} * {{Ala|Tirkiye}} * {{Ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} * {{Ala|Kîpros}} * {{Ala|Misir}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Asia}} {{Wîkîferheng-biçûk|Asya}} {{Parzemîn}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asya| ]] [[Kategorî:Parzemîn]] k4w9awpoiu9kv8ej7p3zfu99jtsers8 0 7401 2012249 2012248 2026-05-15T12:01:07Z Penaber49 39672 /* Tenduristî */ 2012249 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama key saz dike lê di sala 1079an de ji ber kuştina dijberê xwe metran Stanislaus tê qewirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] a1vun9n7fgp0leibzyle86792szf5dq 2012333 2012249 2026-05-15T18:11:45Z Penaber49 39672 2012333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] kjsmfwt0ddnrv2nczmbllci7lm6q3xv 2012338 2012333 2026-05-15T18:14:43Z Penaber49 39672 2012338 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] hny8hlfpsbsd5zb3z6bmbgskmttir6r 2012339 2012338 2026-05-15T18:17:32Z Penaber49 39672 2012339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] gmdl3od5eresnsv1wq7q12czn03bbu7 2012340 2012339 2026-05-15T18:18:14Z Penaber49 39672 2012340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 80d34qyy8k06770bp6l5ki0axjhu6bg 2012341 2012340 2026-05-15T18:22:11Z Penaber49 39672 2012341 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 6i0bwm95kywmrsew7p4m0c4onavsag6 2012343 2012341 2026-05-15T18:28:17Z Penaber49 39672 2012343 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] tuzwc07fxq0iszwkj4q38x64ud2i2wa 2012344 2012343 2026-05-15T18:31:02Z Penaber49 39672 /* Perwerdehî */ 2012344 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] e9qtnpttzo8pvfqg9brqht8nxgs15ly 2012345 2012344 2026-05-15T18:32:53Z Penaber49 39672 2012345 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike. Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] fdipdciewiqjfjsk7a5k4torngou17t 2012350 2012345 2026-05-15T18:39:04Z Penaber49 39672 2012350 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike. Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin. Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 3yyjpohqjooyypapdl10awv8dzzwbpf 2012359 2012350 2026-05-15T18:43:19Z Penaber49 39672 2012359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike. Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin. Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin. Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene. Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 3bgx48hmnigpz1dyv70yv6mpy9qfitg 2012370 2012359 2026-05-15T18:51:54Z Penaber49 39672 2012370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === Zanîngeha Jagiellonî di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike. Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin. Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin. Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene. Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in. Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 5jk4ghvjheio8t8tbk9se9w52yxppw6 2012372 2012370 2026-05-15T18:54:46Z Penaber49 39672 /* Perwerdehî */ 2012372 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin. Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû. Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye. Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye. Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike. Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin. Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin. Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene. Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in. Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] t2stu7wqfswucwqhv0gk9wulsds4wr7 2012378 2012372 2026-05-15T18:58:57Z Penaber49 39672 2012378 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene. Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in. Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 05c3jiqdi3s1y44sxp931lemn1kf99g 2012380 2012378 2026-05-15T18:59:49Z Penaber49 39672 2012380 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene. Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in. Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] olquat4asg1mjq31tj95ke2lan6qlv9 2012382 2012380 2026-05-15T19:01:21Z Penaber49 39672 2012382 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] ct84imv80wxtu486of1gws0e024rjq1 2012387 2012382 2026-05-15T19:02:51Z Penaber49 39672 2012387 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> == Çand == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] m73iw7i1pt4wvvbney4968va651cpa6 2012407 2012387 2026-05-15T23:07:05Z Penaber49 39672 2012407 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> == Çand == Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne. Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni ("sorên spî") hatiye girêdan. Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] hguoy27j4vnygmtdkfyzzkm052t3s1b 2012408 2012407 2026-05-15T23:10:17Z Penaber49 39672 2012408 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> == Çand == Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne. Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni ("sorên spî") hatiye girêdan. Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin. Abîdeyên mîmarî yên girîng ji aliyê lijneya mîrata neteweyî ya Polonyayê ve têne parastin. Zêdetirî 100 ji abîdeyên berbiçav ên herî girîng ên welat di lîsteya abîdeyên dîrokî de hatine tomar kirin û 17 abîdeyên din ji aliyê UNESCO yê ve wekê cihên mîrata cîhanê hatiye diyarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 9c7mmqnkc93dqilexfpw7di5vd9gkc3 2012410 2012408 2026-05-15T23:14:49Z Penaber49 39672 2012410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedan avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn derbas dibe ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa polonî heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji hêla çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, herêm ji hêla eşîrên polonan ve hatiye niştecih kirin ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de têkiliya xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re zexm dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> == Çand == Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Polish way: a thousand-year history of the Poles and their culture |paşnav=Zamoyski |pêşnav=Adam |weşanger=Hippocrene Books |tarîx=2010 |isbn=978-0-7818-0200-0 |çap=12. pr |cih=New York}}</ref> Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni ("sorên spî") hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sjp.pwn.pl/slowniki/Bia%C5%82o-Czerwoni.html |sernav=Biało-Czerwoni - co znaczy? {{!}} definicja słowa {{!}} Słownik PWN |malper=sjp.pwn.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jakubowska |pêşnav=Longina |tarîx=1990 |sernav=Political Drama in Poland: The Use of National Symbols |url=https://www.jstor.org/stable/3032734 |kovar=Anthropology Today |cild=6 |hejmar=4 |rr=10–13 |doi=10.2307/3032734 |issn=0268-540X}}</ref> Abîdeyên mîmarî yên girîng ji aliyê lijneya mîrata neteweyî ya Polonyayê ve têne parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_specjalistow/Badania_i_dokumentacja/zabytki-nieruchome/ |sernav=Zabytki nieruchome |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Zêdetirî 100 ji abîdeyên berbiçav ên herî girîng ên welat di lîsteya abîdeyên dîrokî de hatine tomar kirin û 17 abîdeyên din ji aliyê [[UNESCO]] yê ve wekê cihên mîrata cîhanê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_wlascicieli_i_zarzadcow/Aktualnosci/news.php?ID=4114 |sernav=Album "100 pomników historii" |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |sernav=Poland - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] fh8xv69vhqnj70jnd3w5voj9o8ed2oy 2012426 2012410 2026-05-16T08:13:21Z Penaber49 39672 2012426 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Polonya''',<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}</ref> yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e. Polonya xwedî avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn cih girtiye ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike. Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa Polonyayê heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji aliyê çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, eşîrên polon li herêmê bicih bûne ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî de, di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de pêwendiyên xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re bi hêz dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye. Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin. Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 Mîrateyên Cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]] ye, endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e. == Dîrok == === Pêşdîrok û protodîrok === [[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]] Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}</ref> Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}</ref> Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}</ref> û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}</ref> Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA772&dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&pg=PA212&dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}</ref> Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA96&q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}</ref> Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}</ref> Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&pg=PA132&dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}</ref> === Keyaniya Polonyayê === [[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]] Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}</ref> Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.<ref name="Curta2016"/> Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.<ref name="Curta2016">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA468&dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.<ref name="Curta2016" /> Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}</ref> Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}</ref> Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo "Neriton" |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}</ref> Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=RA4-PA14&dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}</ref> [[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê "mezin" wergirtiye]] Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}</ref> Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&pg=PA366&dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}</ref> Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. "Z.P. Poligrafia" |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}</ref> Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}</ref> Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}</ref> Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]] Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}</ref> Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}</ref> Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}</ref> Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.<ref name="Dabrowski2014"/> Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.<ref name="Dabrowski2014"/> Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&pg=PA242&dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}</ref> Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}</ref> Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}</ref> Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}</ref> Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.<ref name="Dabrowski2014">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}</ref> Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.<ref name="Dabrowski2014" /> [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.<ref name="Dabrowski2014" /> === Yekîtiya polonî-lîtvanî === [[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]] Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.<ref name="Butterwick2021">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}</ref> Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.<ref name="Butterwick2021"/> Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}</ref> Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}</ref> Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}</ref> Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}</ref> Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.<ref name="Dabrowski2014"/> Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}</ref> Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}</ref> Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}</ref> Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.<ref name=":1"/> === Beşên Polonyayê === [[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]] Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .<ref name="Boen2021">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}</ref> Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.<ref name="Boen2021"/> Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.<ref name="Boen2021"/> Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.<ref name="Butterwick1993">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}</ref> Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.<ref name="Butterwick1993"/> Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}</ref> Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.<ref name="Butterwick1993"/> Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}</ref> Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}</ref> Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}</ref> === Serdema serhildanan === [[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]] Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}</ref> Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&pg=PA115&q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}</ref> Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}</ref> Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&pg=PA249&q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}</ref> Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&pg=PA140&q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}</ref> Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&pg=PA613&dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&pg=PA181&q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}</ref> === Komara Polonyaya Duyem === [[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]] Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}</ref> Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}</ref> Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide. Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}</ref> Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê. === Dema Şerê Cîhanê yê Duyem === [[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]] [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga "hilweşandina tevahî polonan" û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}</ref> Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}</ref> Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}</ref> Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&pg=PA234&q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}</ref> Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.<ref name="Lerski1996">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}</ref> Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.<ref name="Lerski1996"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}</ref> Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Materski2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}</ref> Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref name=":7"/> Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.<ref name="Materski2021"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn. Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}</ref> Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> === Komunîzma piştî şer === Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. "The soldiers of Polish freedom" |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe "Solidarity" ("Solidarność") ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Komara Polonyaya Sêyem === [[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]] Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: "Why Was Poland's Transition So Difficult?" |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}</ref> Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}</ref> Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}</ref> Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}</ref> Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]] Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}</ref> Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye. Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}</ref> Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}</ref> Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}</ref> Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}</ref> Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.<ref name=":2" /> Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}</ref> Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.<ref name=":2" /> === Avhewa === Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.<ref name="Korzeniewska2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&pg=PA4&dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}</ref> Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&pg=PA6&dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}</ref> Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin. Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.<ref name="Korzeniewska2019"/> === Biyopirrengî === Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&pg=PA245&dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}</ref> Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA225&dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}</ref> Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&pg=PA115&dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}</ref> 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&pg=PT202&dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî == [[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]] [[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]] Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.<ref name="Stanisz2020">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&pg=PT14&q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}</ref> Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.<ref name="Stanisz2020"/> Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&pg=PA127&dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}</ref> Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&pg=PA67&dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}</ref> Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.<ref name="Granat2019">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&pg=PA52&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}</ref> Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&pg=PT19&dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.<ref name="Granat2019"/> Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&pg=PT21&dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}</ref> Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&pg=PT126&dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}</ref> === Herêmên îdarî === Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&pg=PA271&dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:85%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" !Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan="2" | Serbajar|| Qad || Nifûs |- ! Bi polonî !! km²<ref name="Voivodeships">{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}</ref> !! 2021<ref name="Voivodeships" /> |- | ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450 |- | ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] & [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942 |- | ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441 |- | ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970 |- | ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321 |- | ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258 |- | ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &<br />[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145 |- | ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028 |- | ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774 |- | ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286 |- | ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671 |- | ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330 |- | ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229 |- | ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626 |- | ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495 |- | ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047 |} === Qanûn === Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.<ref name="Lemmens2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}</ref> Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}</ref> Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.<ref name="Lemmens2020"/> Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.<ref name="Jaremba2013">{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&pg=PA129 }}</ref> Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.<ref name="Jaremba2013"/> Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]] Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}</ref> Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}</ref> Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye. Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&pg=PA148 }}</ref> Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&pg=PA193 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}</ref> === Hêz === [[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]] [[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]] Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.<ref name="Mihalčová2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}</ref> Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.<ref name="Mihalčová2018" /> Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}</ref> Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}</ref> Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye. Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&pg=PA134 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]] Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański & Partners |malper=Kochański & Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}</ref> Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.<ref name="Monetary2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}</ref> Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}</ref> Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}</ref> Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.<ref name="Monetary2023"/> Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}</ref> Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.<ref name=":4"/> Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}</ref> Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.<ref name=":0" /> Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}</ref> === Veguhêzî === [[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]] [[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]] Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}</ref> Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}</ref> Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}</ref> Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&dq=largest+airport+chopin&pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}</ref> Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&dq=%22polferries%22+unity+line+poland&pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}</ref> == Demografî == [[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]] Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.<ref name=":9"/> Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}</ref> Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}</ref> === Ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}} Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&pg=PA295 }}</ref> Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}</ref> Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}</ref> Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}</ref> Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}</ref> Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.<ref name="Ojewska2022">{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&pg=PT184}}</ref> Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}</ref> Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}</ref> Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.<ref name=":5"/> Li gorî The Wall Street Journal, "Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.<ref name="Ojewska2022"/> Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}</ref> Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}</ref> Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&pg=PR7}}</ref> Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]] Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}</ref> Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}</ref> Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]] Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&pg=PA233}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}</ref> Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.<ref name=":3" /> Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.<ref name=":3" /> Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref> Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}</ref> Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}</ref> Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}</ref> == Çand == Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Polish way: a thousand-year history of the Poles and their culture |paşnav=Zamoyski |pêşnav=Adam |weşanger=Hippocrene Books |tarîx=2010 |isbn=978-0-7818-0200-0 |çap=12. pr |cih=New York}}</ref> Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni ("sorên spî") hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sjp.pwn.pl/slowniki/Bia%C5%82o-Czerwoni.html |sernav=Biało-Czerwoni - co znaczy? {{!}} definicja słowa {{!}} Słownik PWN |malper=sjp.pwn.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jakubowska |pêşnav=Longina |tarîx=1990 |sernav=Political Drama in Poland: The Use of National Symbols |url=https://www.jstor.org/stable/3032734 |kovar=Anthropology Today |cild=6 |hejmar=4 |rr=10–13 |doi=10.2307/3032734 |issn=0268-540X}}</ref> Abîdeyên mîmarî yên girîng ji aliyê lijneya mîrata neteweyî ya Polonyayê ve têne parastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_specjalistow/Badania_i_dokumentacja/zabytki-nieruchome/ |sernav=Zabytki nieruchome |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref> Zêdetirî 100 ji abîdeyên berbiçav ên herî girîng ên welat di lîsteya abîdeyên dîrokî de hatine tomar kirin û 17 abîdeyên din ji aliyê [[UNESCO]] yê ve wekê cihên mîrata cîhanê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_wlascicieli_i_zarzadcow/Aktualnosci/news.php?ID=4114 |sernav=Album "100 pomników historii" |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |sernav=Poland - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Polonya| ]] 2n2ubg7cvmb4uikzhkiec5okcrj8a20 0 9300 2012411 1783517 2026-05-15T23:34:32Z Kurê Acemî 105128 2012411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Grosnî''' [[paytext]]ê welatê [[Çeçenistan]] ê di [[Federasyona]] [[Rûsya]] de ye. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Grozny}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çeçenistan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] 4knm8c31vqfz44gw3aqlsg10rfn2g0v 2012412 2012411 2026-05-15T23:35:18Z Kurê Acemî 105128 2012412 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Grosnî''' paytexta herêma xweser a [[Çeçenistan|Çeçenistanê]] di [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] de ye. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Grozny}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çeçenistan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] c7ufhygywptzeoqx3n1iidc7tc5t2rl 2012424 2012412 2026-05-16T01:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2012424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = }} '''Grosnî''' paytexta herêma xweser a [[Çeçenistan]]ê di [[Rûsya|Federasyona Rûsyayê]] de ye. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Grozny}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çeçenistan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] ewz08cv5d100j1ohpaqfvat5cfs5krf 0 16430 2012326 1891589 2026-05-15T18:00:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2012326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman (kevn) | nav = Swêdî<br />''svenska'' | rengamalbat = mediumseagreen | rengapişt = #E8FCD4 | welat = [[Swêd]], [[Fînlenda]] | hêrem = [[Skandînavya]] | zimanaxêv = Li dora 10 milyon | Zimanmalbat = [[Malbata zimanên hind-ewropî]]<br /> :[[Zimanên germanî]] ::[[Zimanên germanî yên bakurî]] :::[[Zimanên germanî yên bakur-rojhilatî]] ::::[[Swêdî]] | zimanafermî = Swêd, Fînland, Yekîtiya Ewropî | rêxistin = [[Språkrådet]] (li Swêdê), [[Svenska språkbyrån]] (li Fînlandê) | iso1 = sv | iso2 = swe | iso3 = swe | sil = SWE }} '''Swêdî''' ji ziman û taybetiyên gelê [[Swêd]]ê re tê gotin. Zimanê swêdî yek ji zimanên malbata [[hind û germanî]] ye. Ji şaxa zimanên germanî, koma germaniyên bakur, binekoma skandînavî yên rojhilatê ye. == Hin agahî derbarê swêdî de == * Kodên zimên: * [[ISO 639]]-1 sv * ISO 639-2 swe * [[SIL]] SWE * Cihê ku lê fermî ye: [[Swêd]], [[Fînlenda]] * Swêdîaxêv: li dora 10 milyon kesî * Zimanên nêzîk: [[norwêcî]], [[danîmarkî]] == Alfabeya swêdî == * A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Å, Ä, Ö [[Wêne:Svenska språkets utbredning.png|thumb|Deverên ku tê de zimanê swêdî tê xeberdan]] *https://anfenglish.com/rojava/swedish-police-raid-on-aryen-tv-studios-in-stockholm-23096 *https://www.aryen.tv/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219221911/https://www.aryen.tv/ |date=2024-12-19 }} *https://www.parsatv.com/m/name=Aryen-TV *https://anfenglish.com/rojava/swedish-police-raid-on-aryen-tv-studios-in-stockholm-23096 {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Ziman-şitil}} [[Kategorî:Ziman]] [[Kategorî:Zimanên Estonyayê]] [[Kategorî:Zimanên Fînlendayê]] [[Kategorî:Zimanên Swêdê]] [[Kategorî:Zimanê swêdî| ]] 9o1e9ktcyg466p0tlluug1ccjexepd7 3 23610 2012425 1983085 2026-05-16T08:11:17Z Eurohunter 9013 /* Kurdî */ beşeke nû 2012425 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) dtcku4v6tr7i2jier73d6rgjr3tgxbk 2012430 2012425 2026-05-16T08:24:26Z Penaber49 39672 /* Kurdî */ Bersiv 2012430 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) nubowjn1xwffed3a0yx6cij32atnxkw 0 42947 2012402 1922341 2026-05-15T21:19:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2012402 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê navxweyî yê Sûriyê | perçeyekî = Bihara Erebî ye | wêne = [[Wêne:Syrian_Civil_War_map_(ISW-CTP).svg|thumb|300px]] | binnivîs = '''Current military situation:''' <br><span style="background-color:#cae7c4; color: DarkGreen">''Kesk''</span>: {{Sembola alayê|Opozisyona Sûriyê}} [[Opozîsyona Sûriyê]] (digel herêmên li bakur ên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine dagirkirin) <br><span style ="background-color:#e2d974; color: SaddleBrown;">''Zer''</span>: [[Kurd]], {{Ala|Rojava}} <br><span style= "background-color: #b4b2ae; color: Black;">''Reş''</span>: {{Flagcountry|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}}<!--do not shorten to Islamic State per naming conventions on group-->, <br><span style= "background-color: #fff7fd; color: black; border:solid 1px DarkGray;">''Spî''</span>: [[Heyeta Tehrîr Şam]] <br><span style= "background-color: #ca7bd3; color: black; border:solid 1px DarkGray;">''Pembe''</span>: [[Milîsên dirûz]] | dîrok = 15.03.2011 - 08.12.2024 | herêm = {{Ala|Sûrî}} | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = | encam = Nakokî berdewam e (2012) | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Sûrî}}<br>'''[[Sûrî|Komara Erebî ya Sûriyê]]'''<br>(Rejîma Beşar Esed) *[[Artêşa Sûriyê]] **[[Hêzên bejahiyê yên Sûriyê]] **[[Hêzên deryayî yên Sûriyê]] **[[Hêzên hewayî yên Sûriyê]] **[[Hêzên leşkerî yên komarî yên Sûriyê]] *[[Rêveberiya Ewlekariya Giştî ya Sûriyê]] *[[Rêveberiya Ewlekariya Siyasî ya Sûriyê]] *[[Şebihe]] *[[Hizbullah]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldnewstribune.com/2012/07/29/irans-hizbullah-sends-more-troops-to-help-assad-storm-aleppo-fight-sunnis/ |sernav=Iran’s Hizbullah sends more troops to help Assad storm Aleppo, fight Sunnis &#124; World Tribune |weşanger=Worldnewstribune.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=31 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160331165817/http://worldnewstribune.com/2012/07/29/irans-hizbullah-sends-more-troops-to-help-assad-storm-aleppo-fight-sunnis/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/syrian-regime-importing-snipers-for-protests/story-e6frg6so-1226254330519 |sernav=Syrian regime 'importing snipers' for protests |xebat=The Australian |tarîx=17 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 |pêşnav1=Nate |paşnav1=Wright |pêşnav2=James |paşnav2=Hider }}</ref> Piştgiriya aborî û leşkerî:<br> {{Ala|Îran}}<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444230504577615393756632230.html Iran Said to Send Troops to Bolster Syria]</ref><ref>{{Jêder-malper |nivîskar=Saeed Kamali Dehghan |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/28/syria-army-iran-forces |sernav=Syrian army being aided by Iranian forces |weşanger=Guardian |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=364902 |sernav=Iranian Guards, Mahdi Army troops enter Syria’s Druze Mountain |weşanger=Nowlebanon.com |tarîx=15 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> <!-- Do not add Russia here. See e.g. http://www.reuters.com/article/2012/07/09/us-syria-crisis-russia-jets-idUSBRE8680HP20120709 --> | şervan2 = {{Sembola alayê|Opozisyona Sûriyê}} <br>'''[[Dijberiya Sûriyê]]''' *[[Artêşa Azad a Sûriyê]]<ref>{{Jêder-nûçe |xebat=The World Tribune |url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp |sernav=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2011 }}</ref> *[[Artêşa Rizgariyê ya Sûriyê]]<ref name="SLA">{{Jêder-nûçe |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |sernav=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |xebat=TIME |tarîx=11 sibat 2012 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121205012412/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Liwaelûme]]<ref name="fitzgerald1"/> Piştgiriya aborî û leşkerî:<br /> {{Ala|Tirkiye}}<ref name="CIASaid">{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmitt |pêşnav=Eric |sernav=C.I.A. Said to Aid in Steering Arms to Syrian Opposition |url=http://www.nytimes.com/2012/06/21/world/middleeast/cia-said-to-aid-in-steering-arms-to-syrian-rebels.html |tarîxa-gihiştinê=4 tîrmeh 2012 |rojname=The New York Times |tarîx=21 hezîran 2012 }}</ref><br /> {{Ala|Erebistana Siyûdî}}<small><ref name="CIASaid"/><ref name="Exclusive">{{Jêder-nûçe |nivîskar=Justin Vela |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/exclusive-arab-states-arm-rebels-as-un-talks-of-syrian-civil-war-7845026.html |sernav=Exclusive: Arab states arm rebels as UN talks of Syrian civil war |xebat=The Independent |tarîx=13 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |cih=London |tarîxa-arşîvê=7 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120807122813/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/exclusive-arab-states-arm-rebels-as-un-talks-of-syrian-civil-war-7845026.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="RebelsAwait">{{Jêder-nûçe |paşnav=Abouzeid |pêşnav=Rania |url=http://world.time.com/2012/06/22/opening-the-weapons-tap-syrias-rebels-await-fresh-and-free-ammo/ |sernav=Opening the Weapons Tap: Syria’s Rebels Await Fresh and Free Ammo |weşanger=Time |tarîx=22 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref></small><br /> {{Ala|Qeter}}<ref name="CIASaid"/><ref name="Exclusive"/><ref name="RebelsAwait"/><br /> ---- [[Wêne:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <br>'''[[Mucahidîn]]'''<small><ref name="Sunnifighters">{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/sunni-fighters-bring-jihad-across-border/story-e6frg6so-1226405923591 |sernav=Sunni fighters bring jihad across border |xebat=The Australian |tarîx=17 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |pêşnav=Hala |paşnav=Jaber }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://world.time.com/2012/07/26/time-exclusive-meet-the-islamist-militants-fighting-alongside-syrias-rebels/#ixzz21jq5iPsN |sernav=TIME Exclusive: Meet the Islamist Militants Fighting Alongside Syria’s Rebels |weşanger=World.time.com |tarîx=26 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |archive-date=2016-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101233807/http://world.time.com/2012/07/26/time-exclusive-meet-the-islamist-militants-fighting-alongside-syrias-rebels/#ixzz21jq5iPsN |url-status=dead }}</ref></small> *[[Al-Nusra Front to Protect the Levant|Eniya Nusra]] (Enusre, al-Nusra) *[[Elqaede li Îraqê]]<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Sherlock |pêşnav=Ruth |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9396256/Al-Qaeda-tries-to-carve-out-a-war-for-itself-in-Syria.html |sernav=Al-Qaeda tries to carve out a war for itself in Syria |weşanger=Telegraph.co.uk |tarîx=12 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2012/07/25/world/middleeast/al-qaeda-insinuating-its-way-into-syrias-conflict.html Al Qaeda Taking Deadly New Role in Syria Conflict]</ref><ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Kimberly |paşnav1=Dozier |pêşnav2=Bradley |paşnav2=Klapper |ajans=Associated Press |url=http://www.kypost.com/dpp/news/us-officials-warn-al-qaida-gaining-foothold-in-syria1344632348081 |sernav=US officials warn al-Qaida gaining foothold in Syria |weşanger=Kypost.com |tarîx=29 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120816072548/http://www.kypost.com/dpp/news/us-officials-warn-al-qaida-gaining-foothold-in-syria1344632348081 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Fetehelîslam]] (Fatah al-Islam)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.yalibnan.com/2012/04/23/lebanons-most-wanted-sunni-terrorist-blows-himself-up-in-syria/ |sernav=Lebanon's Most Wanted Sunni Terrorist Blows Himself Up in Syria |cih=LB |weşanger=Yalibnan.com |tarîx=23 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 }}</ref> *[[Ahrareşam]] (Ahrar al-Sham)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jul-31/182750-arab-islamist-fighters-eager-to-join-syria-rebels.ashx#axzz22DnnnVxi |sernav=Arab Islamist fighters eager to join Syria rebels |weşanger=Dailystar.com.lb |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=17 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120817052210/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jul-31/182750-arab-islamist-fighters-eager-to-join-syria-rebels.ashx#axzz22DnnnVxi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://in.reuters.com/article/2012/08/08/syria-crisis-idINL6E8J763T20120808 |sernav=Syria rebels see future fight with foreign radicals |weşanger=In.reuters.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150911225709/http://in.reuters.com/article/2012/08/08/syria-crisis-idINL6E8J763T20120808 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Sukureşam]] (Sukur al-Sham) | şervan3 = '''{{Ala|Rojava}}''' *'''[[Desteya Bilind a Kurd]]''' **{{Ala|PYD}} **{{Flagicon image|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg}} [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê|ENKS]] **{{Flagicon image|People's_Protection_Units_Flag.svg}} [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurds/4979.html |sernav=Kurds Give Ultimatum to Syrian Security Forces |weşanger=Rudaw.net |tarîx=21 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> ---- Piştgiriya aborî û leşkerî: <br/> {{Sembola alayê|Başûrê Kurdistanê}} '''[[HHK]]''' <br/> {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Pêşmerge]] | şervan4 = [[Daiş]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} '''[[Beşar Esed]]'''<br /><small>'''[[serokkomarê Sûriyê]]'''</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Wael Nader al-Halqi]]<br /><small>serokwezîr</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Fahd Jassem al-Freij]]<br /><small>parlamenter û wezîrê parastina neteweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Dawoud Rajiha]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /><small>wezîrê parastina neteweyî (tebaxa 2011 – tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Ali Abdullah Ayyoub]]<br /><small>serokê artêşê</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Maher al-Assad]]<br /><small>[[fermandarê Parêzkarên Komarî]]</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Namir al-Assad]] <br /><small>serokê [[Şebîhe]]yê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dougherty |pêşnav=Jill |sernav=Al-Assad's inner circle, mostly family, like 'mafia' |url=http://security.blogs.cnn.com/2012/08/09/assads-inner-circle-will-it-crack/ |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |rojname=CNN |tarîx=9 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=23 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423143037/http://security.blogs.cnn.com/2012/08/09/assads-inner-circle-will-it-crack/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> </small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Assef Shawkat]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /><small>wezîrê parastina neteweyî (îlona 2011 – tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Ali Mamlouk]]<br /><small>wezîrê asayîşa neteweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Rustum Ghazaleh]]<br /><small>rêveberiya asayîşa siyasî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Mohammad al-Shaar]] (di şerî de birîndar bû) <br /><small>wezîrê karên navxweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Walid Muallem]]<br /><small>wezîrê karên derveyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Hisham Bekhityar]] (di şerî de kuştî bû) <br /><small>serokê saloxgeriya Sûriyê (heta tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Hassan Turkmani]] (di şerî de kuştî bû) <br /><small>parlamenter û cihgirê serokwezîrî (heta tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Riyad Farid Hijab]]<br /><small>serokwezîr (23'ê hezîrana 2012 – 6'ê tebaxa 2012 &#91;reviye&#93;)<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18338093 |sernav=Syria's Assad names Riad Hijab as new prime minister |xebat=[[BBC News]] |tarîx=6 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=15 tebax 2012 }}</ref></small><br/> | fermandar2 = {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Ebdilbaset Seyda]]'''<br /><small>'''serokê [[Encûmena Nîştimanî ya Sûrî]]''' (ENS)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Burhan Ghalioun]]<br /><small>serokê berê yê ENS'ê (tebaxa 2011 – hezîrana 2012)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Riad al-Asaad]]'''<br /><small>fermandarê [[Artêşa Azad a Sûriyê]]</small><br/>{{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Mustafa al-Sheikh]]'''<br /><small>serokê encûmena bilind a leşkerî</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Ali Sadreddine Bayanouni|Ali al-Bayanouni]]<br /><small>serokê Îxwan Muslimûn (Biratiya Mislimanan)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Haitham al-Maleh]]<br /><small>Council of Syrian Revolutionary Trustees Head</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Abdul Razzaq Tlass]]<br /><small>fermandarê gurdana Farûqê</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Abdul Halim Khaddam]]<br /><small>cihgirê serokkomarê Sûriyê (adara 1984 – hezîrana 2005)</small><br/> [[Mahdi al-Harati]]<br/ ><small>fermandarê Liwaelûmeyê (çalakdarê dilxwaz ê lîbî ye)</small><ref name="Mahdi">{{Jêder-nûçe |paşnav=Karadsheh |pêşnav=Jomana |sernav=Libya rebels move onto Syrian battlefield |url=http://edition.cnn.com/2012/07/28/world/meast/syria-libya-fighters/index.html |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2012 |rojname=CNN |tarîx=28 tîrmeh 2012 }}</ref><br/> ---- {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abu Muhammad al-Julani]]<br/><small> serokê Eniya Nusre</small><br/> | fermandar3 = {{Flagicon image|Ala kurdên rojava.svg}} [[Salih Muslim Mihemed]] ([[PYD]])<br> {{Flagicon image|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg}} [[Feysel Yûsif]] ([[ENKS]])<br> [[Ebdilhekîm Beşar]] ([[PDKS]]-[[Elpartî]]) ---- {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Mesud Barzanî]] | hêz1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Artêşa Sûriyê]] (Rejîma Beşar Esed): 304.000 (dema herî mezin bû) leşker<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Syria |sernav=Syria Military Strength |weşanger=Globalfirepower.com |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Rêveberiya Ewlekariya Giştî]]: 8.000<br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} Milîsa [[Şebîhe]]: 10.000 endam<br/> | hêz2 = 40.000<ref>[http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdfSyria's Maturing Insurgency [[Institute for the Study of War]].]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref>–60.000<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Graeme Smith |url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/syrians-in-ontario-give-rebels-reinforcements-from-afar/article4385303/ |sernav=Syrians in Ontario give rebels reinforcements from afar |weşanger=Theglobeandmail.com |tarîx=2 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> têkoşer *{{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} 18.000–30.000 revokeyên ji artêşa Sûriyê<ref name="6%">{{Jêder-malper |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157550 |sernav=Syria Army Lost 6% of Armored Force – Report |weşanger=Israelnationalnews.com |tarîx=7 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> *6.000 endamên Liwaelûmeyê (ji wan 600 ne sûrî ne)<ref name="fitzgerald1">{{Jêder-nûçe | url=http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0728/1224320949538.html |xebat=The Irish Times |pêşnav=Mary |paşnav=Fitzgerald |tarîx=28 tîrmeh 2012 }}</ref> *{{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 500–900 mucahedînên biyanî<ref name="fighterstrickle">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/pdf/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion |tarîxa-gihiştinê=2012-08-29 |tarîxa-arşîvê=2014-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140220011234/http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/pdf/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | hêz3 = 15.000 têkoşer | winda1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Artêşa Sûriyê: 6.163 leşker û polîsên rejîma Beşar Esed hatine kuştin,<ref name="nearly25000"/> 97 endamên milîs hatine kuştin<ref name="Shabiha">19 killed in Dec. 2011,[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16984219] 1 killed in Jan. 2012 in Daraa,[http://warnewsradio.org/2012/03/20/syria-rebels-accused-of-human-rights-abuses-live-updates/] 4 killed in Qusayr Feb. 2012,[http://news.apsou.gr/international/news/devastation-despair-and-courage-on-syria%E2%80%99s-bloody-front-line]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }} 11 killed in Damascus suburbs of Maidya in 2012,[http://www.reuters.com/article/2012/06/07/us-syria-crisis-shabbiha-idUSBRE8560VH20120607] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818094947/http://www.reuters.com/article/2012/06/07/us-syria-crisis-shabbiha-idUSBRE8560VH20120607 |date=2012-08-18 }} 7 killed in Irbin in 2012,[http://blogs.aljazeera.net/topic/syria/syria-may-9-2012-1230]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} 26 killed in Darat Izza,[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18551693] 2 killed in Aleppo,[https://archive.today/20121216063918/www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j95Oob_gq6qTuc3JwGh8ZW5O38Kg?docId=CNG.6f0ac896041ccdfec747f6fec55611b8.e1] 27 killed in Aleppo (31 July),[http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2012/aug/01/syria-crisis-aircraft-attack-aleppo-live] total of 97 confirmed killed</ref><br> Hizbullah: 147 kes hatine kuştin<ref name="IranianFighters"/><ref name="over120"/><br> {{Sembola alayê|Îran}} [[Besîc|Besîciyên îranî]]: 85 besîcî hatine kuştin<ref name="IranianFighters">{{Jêder-malper |pêşnav=Michael |paşnav=Kelley |url=http://articles.businessinsider.com/2012-03-08/news/31135034_1_syrian-syrian-president-syrian-soldiers |sernav=Iranian Fighters Are Killing Syrian Troops Who Refuse to Fire On Protesters |weşanger=Articles.businessinsider.com |tarîx=8 adar 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2013 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6IGhlOBVl?url=http://www.businessinsider.com/bi-leaked-stratfor-emials-iranians-firing-on-syrians-2012-3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="over120">{{Jêder-malper |url=http://www.yalibnan.com/2011/12/09/over-120-hezbollah-basij-fighers-killed-in-syria-report/ |sernav=Over 120 Hezbollah, Basij fighers killed in Syria, report |cih=LB |weşanger=Yalibnan.com |tarîx=9 kanûna pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> | winda2 = {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} Serhilder û xwepêşanderên sûrî: 5.857 serhilder hatine kuştin ([[Casualties of the Syrian civil war#Combatant deaths|li vir binihêre]]) û 979–1.897 xwepêşander şehîd ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2012/03/19/visualizza_new.html_134589467.html |sernav=Syria: Opposition, almost 11,500 civilians killed |weşanger=Ansamed.ansa.it |tarîx=3 kanûna paşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 |tarîxa-arşîvê=28 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140328103035/http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2012/03/19/visualizza_new.html_134589467.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br>28.249 xwepêşander û têkoşer ji aliyê rejîmê ve hatine desteserkirin<ref name="Violations Documenting Center"/><br> {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Milîtanên biyanî: 38 hatine kuştîn<ref name="Sunnifighters"/><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Al |pêşnav=Suleiman |url=http://www.reuters.com/article/2012/07/30/us-syria-crisis-jihad-idUSBRE86T12920120730 |sernav=Arab Islamist fighters eager to join Syria rebels |weşanger=Reuters.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=5 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805031108/http://www.reuters.com/article/2012/07/30/us-syria-crisis-jihad-idUSBRE86T12920120730 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | winda3 = ? | nîşe = Jimara liserhev a qurbanên şerê navxweyî yê Sûriyê (li gorî opozisyonê): 24.266<ref name="Violations Documenting Center">{{Jêder-malper |url=http://www.vdc-sy.org/ |sernav=Violations Documenting Center |tarîx=23 tebax 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |weşanger=Violations Documenting Center |ziman=ar |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121205065655/http://www.vdc-sy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–24.495<ref name="nearly25000">{{Jêder |sernav=Nearly 25,000 killed in Syrian conflict, watchdog says |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=430099 |tarîxa-gihiştinê=2012-08-29 |tarîxa-arşîvê=2012-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120825084652/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=430099 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br>265 kesên sivîl ên biyanî ([[Casualties of the Syrian civil war#Foreign civilians killed|li vir binihêre]]) û 2 pîlotên tirk ên firokeyeke [[F4 Phantom]] hatin kuştin.<br>Zêdeyî 1,5 milyon kes bûne [[penabêrên sûrî|penaber]]<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.aljazeera.net/news/pages/3cd93b7e-450f-41c2-860e-05fcae765f71/ |sernav=1.5 مليون نازح ولاجئ سوري |xebat=Al-Jazeera |tarîx=21 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120721183448/http://www.aljazeera.net/news/pages/3cd93b7e-450f-41c2-860e-05fcae765f71 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''(Ev agahdarî ji Wikipedia îngilîzî hatine girtin)'' }} '''Şerê navxweyî yê Sûriyê''', '''serhildana Sûriyê''', '''şoreşa Sûriyê''' an jî '''şoreşa azadiyê ya Sûriyê''' serhildana xelkê sûrî li dijî rejîma [[Beşar Esed]] e ku di sala 2011'an de li Sûriyê dest pê kir û di 2012'an de berdewam e û roja îro wekî şerê navxweyî yê Sûriyê tê zanîn. Di vî şerî de bi hezaran sivîl hatine kuştin û gelek sûrî bûne penaber li welatên cîran. == Destpêka serhildanê, 2011 == Bûyerên ku li gorî rejîma Esed [[komplo]]yeke ji derveyî ye, hem "ji aliyê dîndarên [[selefî]] ve hatiye çêkirin" û hem jî "bi destê [[Amerîka]] û [[Îsrael]]ê hatiye rêxistin", di roja 15'ê adara 2011'an de li hemberî mizgefta Umerî ya bajarê [[Dera]]yê, li başûrê Sûriyê dest pê kirin. Xwepêşander li dijî xwarina bertîlan û ji bo reforman diqîriyan. Li ser dîwaran ''Azadî'' hatiye nivîsandin, li ser banga rûpela [[Facebook]]ê wekî ''The Syrian Revolution 2011'' (Şoreşa Sûriyê ya sala 2011'an) bi awayekî ku tu carî berî nebûye li dijî rejîma Beşar Esed. Xwepêşandanên Sûriyê di bin bandora şoreşên li welatên ereban yên ku ji destpêka sala 2011'an de dest pêkirin ("Bihara Erebî"); bi taybetî, ev şoreşa gelên Tûnis û Misirê ya dijî serokê tûnisî [[Zaynil Elabidîn]] û yê misrî [[Husnî Mubarek]]. == Serhildan û şerê navxweyî, 2012 == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} === Artêşa Azad a Sûrî === {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Rojavayê Kurdistanê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de == {{Gotara bingehîn|Serhildana Rojavayê Kurdistanê}} Rojavayê kurdistanê, di dema şerê navxweyî ê Sûriyê de, bi serê xwe weke xêzeke sêyemin ya dervî şer ma. Bi rêyên demokratikî xwest ku mafên xwe bidest bixin. Tirkiye, ji ber pirsgirêka kurd ya navê wê, hertimî herwl da ku li wê herêmê rewşa nearamî bi afirêne. Kurd, li herêmên xwe pergela xwe ava kirin. Kurdan, ne xwest ku ne li rex hêzên çekdar ên di bin navê artêşa azad bikevine şer û ne jî xwest ku li cem artêşa sûriyê ya [[Beşar esad]] bikevine şer de. Lê li ser herdu alîyan re jî hewldanên tirkiyê bûn ku kurdan tevlî şer bikin. Kurdan pozisyona xwe bi serê xwe bijartin. Tirkiye ji bo ku kurd statûya xwe nestênin û temenê statû standinê ji bo wan nafirê bi awayekî aktiv di nava şerê li dijî rejima sûriyê ya beşar esad de cih girt û piştgirî da hêza ku li dijî rejimê şer dike. Pirranîya mirovên ku diçûn sûrîyê ku şer bikin jî ji aliyê tirkiyê ve li herêmên weke Xateyê û hwd di hatina perwerde kirin û di hatina şandin li nava şerê li dijî rejimê. === Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê === {{Gotara bingehîn|Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}} === Desteya Bilind a Kurd === {{Gotara bingehîn|Desteya Bilind a Kurd}} === Yekîniyên Parastina Gel === Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a. == Rewşa navnetewî == Di nav netewî de, li dijî rejima Sûrîya ya beşar esad, mixalifîyeka mazin afirî. Di serî de, ku Emerika û Firansa serê wan dikişêne, platforma mixalifên sûrîyê hat afirand in. Emerika, di destpêka mudahaleyê de xwest ku ji NY´ê biryarnayekê bide buhurandin û bi wê re êdî bi leşkerî mudahele lê bike. Lê di dema biryarnamê de Rusya û Çîn li dijî wê sekinî û ne buhurt. Rûsya û Çînê xwest ku pirsgirêk bi rêyê dîyalogê werê çareser kirin. Bi vê yekê, Kofî Annan, hat bi erkkirin ku di asta pêşî de hikimeteka buhurînê bide afirandin û bi wê re êdî rejima nû ya sûryê were afirandin. Lê hewldanên li ser [[Kofî Annan]] re bi ser ne ketin. Piştre wî dest ji kar berda. Li cihê wî ku yekî ku bi aslê xwe de jî arab bûya [[Agdar Îbrehim]] Hat bi erkkirin. Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a. == Komên dînî yên li Sûrîyê == Gotare bingihîn [[Komên Olî ên li Sûrîye]] Li sûrîyê weke komên olî misilmanên sunnî, elewî, Dûrzî, Îsmaîlî, Xiristîyan, Êzîdî û hwd hena. Hebûna van koman, jî, bi hijmarî heya. == Bihara erebî == Bi navê bihara ereb, di destpêka sale 2012´an de tevgerîya mazin bû. Ji Tunisê bi xwespêşandinên piştî ku yekî tunisî bedena xwe da êgir re êdî piştre li hemû welatên ereb belav bû. Rejim Husnu Mubarak Guharî. Bi piştgirîya rojava birayên misilman hatina desthilatdarîyê li wir. Mudahele li Libya bû. Piştre jî, temenê mudahaleyê li Sûriyê hat afirandin û mudahale lê hat kirin. === Rewşa kurdan û Statûya wan === Kurd li herêmên xwe, piştî ku mudahele li Sûriyê dest pê kir, bidest avakirina xweserîya kirin. Ji bajarê Rojavayê Kurdistanê ê Kobanê destpêkirin û reveberîyên bajarên xwe yek bi yek kirina destê xwe de. Kurdan li herêmên xwe bi navê YPG, hêza xwe parastinî ya artişî ava kirin. Lê hin komên ku dewleta tirk hildane cem xwe û ku hine ji wan kurd jî na, weke partiya azad û hwd, li ser navê wê dewletê bidest şerê li dijî statûya kurdan kirin. Li taxên bajarê Helebê ên ku taxên kurdan na, weke taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî bi destê van hêzan bi dehan kurdên sivîl hatina qatil kirin. === Şandina hêza aşîtiyê li Sûrîyê === {{Gotara bingehîn|Şandina hêza Aşîtiyê li Sûriyê}} Di destpêka şerê navxweyî de NY´ê, komeka leşkerî bo çavderiyê şand sûrîyê. Lê ev kom, erka wê tenê du mehan doma. Piştre jî, ew hêz jî ji sûrîyê çû. Piştre, dîsan nîqaşên şandina hêza aşîtîyê li Sûrîyê doma. === Di şerê navxweyî de ol === {{Gotara bingehîn|Şerê Mezhebî ê li Sûrîyê}} Şerê navêxweyî, di temenê şerekî mezhebî de hat pêşxistin. Ku tirkiye, Katar û Suudi arabiya pêşentîya wê dike, komên sunni bipiştgir kirin. Komên Şîî û elewî jî, Îran li cem wan bû. Bi wî rengî, di temenê şerê mezhebî de şer tê domandin. === Biçekdarkirina şervanên ku li Sûriyê şer dikin === Li sûrîyê ji roja ku şer destpêkiriîya de, tirkiyê di biçekdarkirina mixalifan de bûya cih û xwediyê bandûraka mazin. Komên çekdar, li gorî ku tê gotin bi agahî, serleşkerên tirk, fermandartiyê di şerê navxweyî ê sûrîyê de jî dikin. Ji Xatayê, perwerdekirina çekdaran bi çekkirin û şandina wan ya qada şer dibêt. Tirkiye, di wî şerê ku têde weke aliyekî ya, armanca wê tenê ew a ku kurd statûya xwe bidest nexin. Ji ber vê yekê, her rê û rêbazê bikardihêne li dijî kurdan. === Pişiqîna şerê li Sûriyê li welatên li dorê === Piştî ku li sûrîyê şer dest pê kir, li Libnanê jî taqîn bûn. Li wir jî, komên tundrew û û hwd ketina nava tevgerîyê de. Tirkiyê li ser sînorê bakûrê û rojavayê kurdistanê artişa xwe bicih kir. Li ber sînor karaqol ava kirin û ji wan şerê navxcweyî hem xwest ku bide herikandin li rojavayê kurdistanê û hem jî bi rêvekirina şer îdare dike. == Penabarên ji ber şer == {{Gotara bingehîn|Pênabarên Sûrîyî}} Tirkiye berî ku mudahaleya li Sûrîyê destpê bike, wegahên pênabaran ava kirin. Bi wê yekê, li ser wan re xwestibû ku rewşa xwe di şerê di sûrîyê de xort bike. Ser deh hezaran ve mirov û malbate kirina wan wergahên ku ji Sûrîyê hatibûn bicih kirin. Ji rojavayê kurdistanê ser 20 hezaran re kurd, diçîna başûrê kurdistanê. Di nava Sûriyê de pênabarî pirr dibêt. Bi teybetî, ji herêmên ereban pirranîya malbatênkurdan ku hebûn divegerihina rojavayê kurdistanê. Û bi wê re jî gelek malbatên ereb jî tên herêmên kurdan bi pênabarî. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} * Wikipediya bi zimanê îngilîzî, 19.08.2012. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Syrian Civil War (2011-present)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Beşar Esed]] [[Kategorî:Siyaseta Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Rûsyayê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê| ]] [[Kategorî:2011 li Sûriyê]] 01x4ks4x2ihv1o8xokybv24xsneldo4 2012406 2012402 2026-05-15T22:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2012406 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê navxweyî yê Sûriyê | perçeyekî = Bihara Erebî ye | wêne = [[Wêne:Syrian_Civil_War_map_(ISW-CTP).svg|thumb|300px]] | binnivîs = '''Current military situation:''' <br><span style="background-color:#cae7c4; color: DarkGreen">''Kesk''</span>: {{Sembola alayê|Opozisyona Sûriyê}} [[Opozîsyona Sûriyê]] (digel herêmên li bakur ên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine dagirkirin) <br><span style ="background-color:#e2d974; color: SaddleBrown;">''Zer''</span>: [[Kurd]], {{Ala|Rojava}} <br><span style= "background-color: #b4b2ae; color: Black;">''Reş''</span>: {{Flagcountry|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}}<!--do not shorten to Islamic State per naming conventions on group-->, <br><span style= "background-color: #fff7fd; color: black; border:solid 1px DarkGray;">''Spî''</span>: [[Heyeta Tehrîr Şam]] <br><span style= "background-color: #ca7bd3; color: black; border:solid 1px DarkGray;">''Pembe''</span>: [[Milîsên dirûz]] | dîrok = 15.03.2011 - 08.12.2024 | herêm = {{Ala|Sûrî}} | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = | encam = Nakokî berdewam e (2012) | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Sûrî}}<br>'''[[Sûrî|Komara Erebî ya Sûriyê]]'''<br>(Rejîma Beşar Esed) *[[Artêşa Sûriyê]] **[[Hêzên bejahiyê yên Sûriyê]] **[[Hêzên deryayî yên Sûriyê]] **[[Hêzên hewayî yên Sûriyê]] **[[Hêzên leşkerî yên komarî yên Sûriyê]] *[[Rêveberiya Ewlekariya Giştî ya Sûriyê]] *[[Rêveberiya Ewlekariya Siyasî ya Sûriyê]] *[[Şebihe]] *[[Hizbullah]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldnewstribune.com/2012/07/29/irans-hizbullah-sends-more-troops-to-help-assad-storm-aleppo-fight-sunnis/ |sernav=Iran’s Hizbullah sends more troops to help Assad storm Aleppo, fight Sunnis &#124; World Tribune |weşanger=Worldnewstribune.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=31 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160331165817/http://worldnewstribune.com/2012/07/29/irans-hizbullah-sends-more-troops-to-help-assad-storm-aleppo-fight-sunnis/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/syrian-regime-importing-snipers-for-protests/story-e6frg6so-1226254330519 |sernav=Syrian regime 'importing snipers' for protests |xebat=The Australian |tarîx=17 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 |pêşnav1=Nate |paşnav1=Wright |pêşnav2=James |paşnav2=Hider }}</ref> Piştgiriya aborî û leşkerî:<br> {{Ala|Îran}}<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444230504577615393756632230.html Iran Said to Send Troops to Bolster Syria]</ref><ref>{{Jêder-malper |nivîskar=Saeed Kamali Dehghan |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/28/syria-army-iran-forces |sernav=Syrian army being aided by Iranian forces |weşanger=Guardian |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=364902 |sernav=Iranian Guards, Mahdi Army troops enter Syria’s Druze Mountain |weşanger=Nowlebanon.com |tarîx=15 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> <!-- Do not add Russia here. See e.g. http://www.reuters.com/article/2012/07/09/us-syria-crisis-russia-jets-idUSBRE8680HP20120709 --> | şervan2 = {{Sembola alayê|Opozisyona Sûriyê}} <br>'''[[Dijberiya Sûriyê]]''' *[[Artêşa Azad a Sûriyê]]<ref>{{Jêder-nûçe |xebat=The World Tribune |url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp |sernav=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2011 }}</ref> *[[Artêşa Rizgariyê ya Sûriyê]]<ref name="SLA">{{Jêder-nûçe |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |sernav=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |xebat=TIME |tarîx=11 sibat 2012 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121205012412/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Liwaelûme]]<ref name="fitzgerald1"/> Piştgiriya aborî û leşkerî:<br /> {{Ala|Tirkiye}}<ref name="CIASaid">{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmitt |pêşnav=Eric |sernav=C.I.A. Said to Aid in Steering Arms to Syrian Opposition |url=http://www.nytimes.com/2012/06/21/world/middleeast/cia-said-to-aid-in-steering-arms-to-syrian-rebels.html |tarîxa-gihiştinê=4 tîrmeh 2012 |rojname=The New York Times |tarîx=21 hezîran 2012 }}</ref><br /> {{Ala|Erebistana Siyûdî}}<small><ref name="CIASaid"/><ref name="Exclusive">{{Jêder-nûçe |nivîskar=Justin Vela |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/exclusive-arab-states-arm-rebels-as-un-talks-of-syrian-civil-war-7845026.html |sernav=Exclusive: Arab states arm rebels as UN talks of Syrian civil war |xebat=The Independent |tarîx=13 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |cih=London |tarîxa-arşîvê=7 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120807122813/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/exclusive-arab-states-arm-rebels-as-un-talks-of-syrian-civil-war-7845026.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="RebelsAwait">{{Jêder-nûçe |paşnav=Abouzeid |pêşnav=Rania |url=http://world.time.com/2012/06/22/opening-the-weapons-tap-syrias-rebels-await-fresh-and-free-ammo/ |sernav=Opening the Weapons Tap: Syria’s Rebels Await Fresh and Free Ammo |weşanger=Time |tarîx=22 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref></small><br /> {{Ala|Qeter}}<ref name="CIASaid"/><ref name="Exclusive"/><ref name="RebelsAwait"/><br /> ---- [[Wêne:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <br>'''[[Mucahidîn]]'''<small><ref name="Sunnifighters">{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/sunni-fighters-bring-jihad-across-border/story-e6frg6so-1226405923591 |sernav=Sunni fighters bring jihad across border |xebat=The Australian |tarîx=17 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |pêşnav=Hala |paşnav=Jaber }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://world.time.com/2012/07/26/time-exclusive-meet-the-islamist-militants-fighting-alongside-syrias-rebels/#ixzz21jq5iPsN |sernav=TIME Exclusive: Meet the Islamist Militants Fighting Alongside Syria’s Rebels |weşanger=World.time.com |tarîx=26 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |roja-arşîvê=2016-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101233807/http://world.time.com/2012/07/26/time-exclusive-meet-the-islamist-militants-fighting-alongside-syrias-rebels/#ixzz21jq5iPsN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref></small> *[[Al-Nusra Front to Protect the Levant|Eniya Nusra]] (Enusre, al-Nusra) *[[Elqaede li Îraqê]]<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Sherlock |pêşnav=Ruth |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9396256/Al-Qaeda-tries-to-carve-out-a-war-for-itself-in-Syria.html |sernav=Al-Qaeda tries to carve out a war for itself in Syria |weşanger=Telegraph.co.uk |tarîx=12 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2012/07/25/world/middleeast/al-qaeda-insinuating-its-way-into-syrias-conflict.html Al Qaeda Taking Deadly New Role in Syria Conflict]</ref><ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Kimberly |paşnav1=Dozier |pêşnav2=Bradley |paşnav2=Klapper |ajans=Associated Press |url=http://www.kypost.com/dpp/news/us-officials-warn-al-qaida-gaining-foothold-in-syria1344632348081 |sernav=US officials warn al-Qaida gaining foothold in Syria |weşanger=Kypost.com |tarîx=29 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120816072548/http://www.kypost.com/dpp/news/us-officials-warn-al-qaida-gaining-foothold-in-syria1344632348081 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Fetehelîslam]] (Fatah al-Islam)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.yalibnan.com/2012/04/23/lebanons-most-wanted-sunni-terrorist-blows-himself-up-in-syria/ |sernav=Lebanon's Most Wanted Sunni Terrorist Blows Himself Up in Syria |cih=LB |weşanger=Yalibnan.com |tarîx=23 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 }}</ref> *[[Ahrareşam]] (Ahrar al-Sham)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jul-31/182750-arab-islamist-fighters-eager-to-join-syria-rebels.ashx#axzz22DnnnVxi |sernav=Arab Islamist fighters eager to join Syria rebels |weşanger=Dailystar.com.lb |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=17 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120817052210/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jul-31/182750-arab-islamist-fighters-eager-to-join-syria-rebels.ashx#axzz22DnnnVxi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://in.reuters.com/article/2012/08/08/syria-crisis-idINL6E8J763T20120808 |sernav=Syria rebels see future fight with foreign radicals |weşanger=In.reuters.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150911225709/http://in.reuters.com/article/2012/08/08/syria-crisis-idINL6E8J763T20120808 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Sukureşam]] (Sukur al-Sham) | şervan3 = '''{{Ala|Rojava}}''' *'''[[Desteya Bilind a Kurd]]''' **{{Ala|PYD}} **{{Flagicon image|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg}} [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê|ENKS]] **{{Flagicon image|People's_Protection_Units_Flag.svg}} [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurds/4979.html |sernav=Kurds Give Ultimatum to Syrian Security Forces |weşanger=Rudaw.net |tarîx=21 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> ---- Piştgiriya aborî û leşkerî: <br/> {{Sembola alayê|Başûrê Kurdistanê}} '''[[HHK]]''' <br/> {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Pêşmerge]] | şervan4 = [[Daiş]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} '''[[Beşar Esed]]'''<br /><small>'''[[serokkomarê Sûriyê]]'''</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Wael Nader al-Halqi]]<br /><small>serokwezîr</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Fahd Jassem al-Freij]]<br /><small>parlamenter û wezîrê parastina neteweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Dawoud Rajiha]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /><small>wezîrê parastina neteweyî (tebaxa 2011 – tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Ali Abdullah Ayyoub]]<br /><small>serokê artêşê</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Maher al-Assad]]<br /><small>[[fermandarê Parêzkarên Komarî]]</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Namir al-Assad]] <br /><small>serokê [[Şebîhe]]yê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dougherty |pêşnav=Jill |sernav=Al-Assad's inner circle, mostly family, like 'mafia' |url=http://security.blogs.cnn.com/2012/08/09/assads-inner-circle-will-it-crack/ |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |rojname=CNN |tarîx=9 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=23 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423143037/http://security.blogs.cnn.com/2012/08/09/assads-inner-circle-will-it-crack/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> </small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Assef Shawkat]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /><small>wezîrê parastina neteweyî (îlona 2011 – tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Ali Mamlouk]]<br /><small>wezîrê asayîşa neteweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Rustum Ghazaleh]]<br /><small>rêveberiya asayîşa siyasî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Mohammad al-Shaar]] (di şerî de birîndar bû) <br /><small>wezîrê karên navxweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Walid Muallem]]<br /><small>wezîrê karên derveyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Hisham Bekhityar]] (di şerî de kuştî bû) <br /><small>serokê saloxgeriya Sûriyê (heta tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Hassan Turkmani]] (di şerî de kuştî bû) <br /><small>parlamenter û cihgirê serokwezîrî (heta tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Riyad Farid Hijab]]<br /><small>serokwezîr (23'ê hezîrana 2012 – 6'ê tebaxa 2012 &#91;reviye&#93;)<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18338093 |sernav=Syria's Assad names Riad Hijab as new prime minister |xebat=[[BBC News]] |tarîx=6 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=15 tebax 2012 }}</ref></small><br/> | fermandar2 = {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Ebdilbaset Seyda]]'''<br /><small>'''serokê [[Encûmena Nîştimanî ya Sûrî]]''' (ENS)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Burhan Ghalioun]]<br /><small>serokê berê yê ENS'ê (tebaxa 2011 – hezîrana 2012)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Riad al-Asaad]]'''<br /><small>fermandarê [[Artêşa Azad a Sûriyê]]</small><br/>{{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Mustafa al-Sheikh]]'''<br /><small>serokê encûmena bilind a leşkerî</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Ali Sadreddine Bayanouni|Ali al-Bayanouni]]<br /><small>serokê Îxwan Muslimûn (Biratiya Mislimanan)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Haitham al-Maleh]]<br /><small>Council of Syrian Revolutionary Trustees Head</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Abdul Razzaq Tlass]]<br /><small>fermandarê gurdana Farûqê</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Abdul Halim Khaddam]]<br /><small>cihgirê serokkomarê Sûriyê (adara 1984 – hezîrana 2005)</small><br/> [[Mahdi al-Harati]]<br/ ><small>fermandarê Liwaelûmeyê (çalakdarê dilxwaz ê lîbî ye)</small><ref name="Mahdi">{{Jêder-nûçe |paşnav=Karadsheh |pêşnav=Jomana |sernav=Libya rebels move onto Syrian battlefield |url=http://edition.cnn.com/2012/07/28/world/meast/syria-libya-fighters/index.html |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2012 |rojname=CNN |tarîx=28 tîrmeh 2012 }}</ref><br/> ---- {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abu Muhammad al-Julani]]<br/><small> serokê Eniya Nusre</small><br/> | fermandar3 = {{Flagicon image|Ala kurdên rojava.svg}} [[Salih Muslim Mihemed]] ([[PYD]])<br> {{Flagicon image|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg}} [[Feysel Yûsif]] ([[ENKS]])<br> [[Ebdilhekîm Beşar]] ([[PDKS]]-[[Elpartî]]) ---- {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Mesud Barzanî]] | hêz1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Artêşa Sûriyê]] (Rejîma Beşar Esed): 304.000 (dema herî mezin bû) leşker<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Syria |sernav=Syria Military Strength |weşanger=Globalfirepower.com |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Rêveberiya Ewlekariya Giştî]]: 8.000<br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} Milîsa [[Şebîhe]]: 10.000 endam<br/> | hêz2 = 40.000<ref>[http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdfSyria's Maturing Insurgency [[Institute for the Study of War]].]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref>–60.000<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Graeme Smith |url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/syrians-in-ontario-give-rebels-reinforcements-from-afar/article4385303/ |sernav=Syrians in Ontario give rebels reinforcements from afar |weşanger=Theglobeandmail.com |tarîx=2 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> têkoşer *{{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} 18.000–30.000 revokeyên ji artêşa Sûriyê<ref name="6%">{{Jêder-malper |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157550 |sernav=Syria Army Lost 6% of Armored Force – Report |weşanger=Israelnationalnews.com |tarîx=7 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> *6.000 endamên Liwaelûmeyê (ji wan 600 ne sûrî ne)<ref name="fitzgerald1">{{Jêder-nûçe | url=http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0728/1224320949538.html |xebat=The Irish Times |pêşnav=Mary |paşnav=Fitzgerald |tarîx=28 tîrmeh 2012 }}</ref> *{{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 500–900 mucahedînên biyanî<ref name="fighterstrickle">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/pdf/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion |tarîxa-gihiştinê=2012-08-29 |tarîxa-arşîvê=2014-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140220011234/http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/pdf/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | hêz3 = 15.000 têkoşer | winda1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Artêşa Sûriyê: 6.163 leşker û polîsên rejîma Beşar Esed hatine kuştin,<ref name="nearly25000"/> 97 endamên milîs hatine kuştin<ref name="Shabiha">19 killed in Dec. 2011,[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16984219] 1 killed in Jan. 2012 in Daraa,[http://warnewsradio.org/2012/03/20/syria-rebels-accused-of-human-rights-abuses-live-updates/] 4 killed in Qusayr Feb. 2012,[http://news.apsou.gr/international/news/devastation-despair-and-courage-on-syria%E2%80%99s-bloody-front-line]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }} 11 killed in Damascus suburbs of Maidya in 2012,[http://www.reuters.com/article/2012/06/07/us-syria-crisis-shabbiha-idUSBRE8560VH20120607] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818094947/http://www.reuters.com/article/2012/06/07/us-syria-crisis-shabbiha-idUSBRE8560VH20120607 |date=2012-08-18 }} 7 killed in Irbin in 2012,[http://blogs.aljazeera.net/topic/syria/syria-may-9-2012-1230]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} 26 killed in Darat Izza,[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18551693] 2 killed in Aleppo,[https://archive.today/20121216063918/www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j95Oob_gq6qTuc3JwGh8ZW5O38Kg?docId=CNG.6f0ac896041ccdfec747f6fec55611b8.e1] 27 killed in Aleppo (31 July),[http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2012/aug/01/syria-crisis-aircraft-attack-aleppo-live] total of 97 confirmed killed</ref><br> Hizbullah: 147 kes hatine kuştin<ref name="IranianFighters"/><ref name="over120"/><br> {{Sembola alayê|Îran}} [[Besîc|Besîciyên îranî]]: 85 besîcî hatine kuştin<ref name="IranianFighters">{{Jêder-malper |pêşnav=Michael |paşnav=Kelley |url=http://articles.businessinsider.com/2012-03-08/news/31135034_1_syrian-syrian-president-syrian-soldiers |sernav=Iranian Fighters Are Killing Syrian Troops Who Refuse to Fire On Protesters |weşanger=Articles.businessinsider.com |tarîx=8 adar 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2013 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6IGhlOBVl?url=http://www.businessinsider.com/bi-leaked-stratfor-emials-iranians-firing-on-syrians-2012-3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="over120">{{Jêder-malper |url=http://www.yalibnan.com/2011/12/09/over-120-hezbollah-basij-fighers-killed-in-syria-report/ |sernav=Over 120 Hezbollah, Basij fighers killed in Syria, report |cih=LB |weşanger=Yalibnan.com |tarîx=9 kanûna pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> | winda2 = {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} Serhilder û xwepêşanderên sûrî: 5.857 serhilder hatine kuştin ([[Casualties of the Syrian civil war#Combatant deaths|li vir binihêre]]) û 979–1.897 xwepêşander şehîd ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2012/03/19/visualizza_new.html_134589467.html |sernav=Syria: Opposition, almost 11,500 civilians killed |weşanger=Ansamed.ansa.it |tarîx=3 kanûna paşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 |tarîxa-arşîvê=28 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140328103035/http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2012/03/19/visualizza_new.html_134589467.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br>28.249 xwepêşander û têkoşer ji aliyê rejîmê ve hatine desteserkirin<ref name="Violations Documenting Center"/><br> {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Milîtanên biyanî: 38 hatine kuştîn<ref name="Sunnifighters"/><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Al |pêşnav=Suleiman |url=http://www.reuters.com/article/2012/07/30/us-syria-crisis-jihad-idUSBRE86T12920120730 |sernav=Arab Islamist fighters eager to join Syria rebels |weşanger=Reuters.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=5 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805031108/http://www.reuters.com/article/2012/07/30/us-syria-crisis-jihad-idUSBRE86T12920120730 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | winda3 = ? | nîşe = Jimara liserhev a qurbanên şerê navxweyî yê Sûriyê (li gorî opozisyonê): 24.266<ref name="Violations Documenting Center">{{Jêder-malper |url=http://www.vdc-sy.org/ |sernav=Violations Documenting Center |tarîx=23 tebax 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |weşanger=Violations Documenting Center |ziman=ar |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121205065655/http://www.vdc-sy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–24.495<ref name="nearly25000">{{Jêder |sernav=Nearly 25,000 killed in Syrian conflict, watchdog says |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=430099 |tarîxa-gihiştinê=2012-08-29 |tarîxa-arşîvê=2012-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120825084652/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=430099 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br>265 kesên sivîl ên biyanî ([[Casualties of the Syrian civil war#Foreign civilians killed|li vir binihêre]]) û 2 pîlotên tirk ên firokeyeke [[F4 Phantom]] hatin kuştin.<br>Zêdeyî 1,5 milyon kes bûne [[penabêrên sûrî|penaber]]<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.aljazeera.net/news/pages/3cd93b7e-450f-41c2-860e-05fcae765f71/ |sernav=1.5 مليون نازح ولاجئ سوري |xebat=Al-Jazeera |tarîx=21 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120721183448/http://www.aljazeera.net/news/pages/3cd93b7e-450f-41c2-860e-05fcae765f71 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''(Ev agahdarî ji Wikipedia îngilîzî hatine girtin)'' }} '''Şerê navxweyî yê Sûriyê''', '''serhildana Sûriyê''', '''şoreşa Sûriyê''' an jî '''şoreşa azadiyê ya Sûriyê''' serhildana xelkê sûrî li dijî rejîma [[Beşar Esed]] e ku di sala 2011'an de li Sûriyê dest pê kir û di 2012'an de berdewam e û roja îro wekî şerê navxweyî yê Sûriyê tê zanîn. Di vî şerî de bi hezaran sivîl hatine kuştin û gelek sûrî bûne penaber li welatên cîran. == Destpêka serhildanê, 2011 == Bûyerên ku li gorî rejîma Esed [[komplo]]yeke ji derveyî ye, hem "ji aliyê dîndarên [[selefî]] ve hatiye çêkirin" û hem jî "bi destê [[Amerîka]] û [[Îsrael]]ê hatiye rêxistin", di roja 15'ê adara 2011'an de li hemberî mizgefta Umerî ya bajarê [[Dera]]yê, li başûrê Sûriyê dest pê kirin. Xwepêşander li dijî xwarina bertîlan û ji bo reforman diqîriyan. Li ser dîwaran ''Azadî'' hatiye nivîsandin, li ser banga rûpela [[Facebook]]ê wekî ''The Syrian Revolution 2011'' (Şoreşa Sûriyê ya sala 2011'an) bi awayekî ku tu carî berî nebûye li dijî rejîma Beşar Esed. Xwepêşandanên Sûriyê di bin bandora şoreşên li welatên ereban yên ku ji destpêka sala 2011'an de dest pêkirin ("Bihara Erebî"); bi taybetî, ev şoreşa gelên Tûnis û Misirê ya dijî serokê tûnisî [[Zaynil Elabidîn]] û yê misrî [[Husnî Mubarek]]. == Serhildan û şerê navxweyî, 2012 == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} === Artêşa Azad a Sûrî === {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Rojavayê Kurdistanê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de == {{Gotara bingehîn|Serhildana Rojavayê Kurdistanê}} Rojavayê kurdistanê, di dema şerê navxweyî ê Sûriyê de, bi serê xwe weke xêzeke sêyemin ya dervî şer ma. Bi rêyên demokratikî xwest ku mafên xwe bidest bixin. Tirkiye, ji ber pirsgirêka kurd ya navê wê, hertimî herwl da ku li wê herêmê rewşa nearamî bi afirêne. Kurd, li herêmên xwe pergela xwe ava kirin. Kurdan, ne xwest ku ne li rex hêzên çekdar ên di bin navê artêşa azad bikevine şer û ne jî xwest ku li cem artêşa sûriyê ya [[Beşar esad]] bikevine şer de. Lê li ser herdu alîyan re jî hewldanên tirkiyê bûn ku kurdan tevlî şer bikin. Kurdan pozisyona xwe bi serê xwe bijartin. Tirkiye ji bo ku kurd statûya xwe nestênin û temenê statû standinê ji bo wan nafirê bi awayekî aktiv di nava şerê li dijî rejima sûriyê ya beşar esad de cih girt û piştgirî da hêza ku li dijî rejimê şer dike. Pirranîya mirovên ku diçûn sûrîyê ku şer bikin jî ji aliyê tirkiyê ve li herêmên weke Xateyê û hwd di hatina perwerde kirin û di hatina şandin li nava şerê li dijî rejimê. === Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê === {{Gotara bingehîn|Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}} === Desteya Bilind a Kurd === {{Gotara bingehîn|Desteya Bilind a Kurd}} === Yekîniyên Parastina Gel === Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a. == Rewşa navnetewî == Di nav netewî de, li dijî rejima Sûrîya ya beşar esad, mixalifîyeka mazin afirî. Di serî de, ku Emerika û Firansa serê wan dikişêne, platforma mixalifên sûrîyê hat afirand in. Emerika, di destpêka mudahaleyê de xwest ku ji NY´ê biryarnayekê bide buhurandin û bi wê re êdî bi leşkerî mudahele lê bike. Lê di dema biryarnamê de Rusya û Çîn li dijî wê sekinî û ne buhurt. Rûsya û Çînê xwest ku pirsgirêk bi rêyê dîyalogê werê çareser kirin. Bi vê yekê, Kofî Annan, hat bi erkkirin ku di asta pêşî de hikimeteka buhurînê bide afirandin û bi wê re êdî rejima nû ya sûryê were afirandin. Lê hewldanên li ser [[Kofî Annan]] re bi ser ne ketin. Piştre wî dest ji kar berda. Li cihê wî ku yekî ku bi aslê xwe de jî arab bûya [[Agdar Îbrehim]] Hat bi erkkirin. Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a. == Komên dînî yên li Sûrîyê == Gotare bingihîn [[Komên Olî ên li Sûrîye]] Li sûrîyê weke komên olî misilmanên sunnî, elewî, Dûrzî, Îsmaîlî, Xiristîyan, Êzîdî û hwd hena. Hebûna van koman, jî, bi hijmarî heya. == Bihara erebî == Bi navê bihara ereb, di destpêka sale 2012´an de tevgerîya mazin bû. Ji Tunisê bi xwespêşandinên piştî ku yekî tunisî bedena xwe da êgir re êdî piştre li hemû welatên ereb belav bû. Rejim Husnu Mubarak Guharî. Bi piştgirîya rojava birayên misilman hatina desthilatdarîyê li wir. Mudahele li Libya bû. Piştre jî, temenê mudahaleyê li Sûriyê hat afirandin û mudahale lê hat kirin. === Rewşa kurdan û Statûya wan === Kurd li herêmên xwe, piştî ku mudahele li Sûriyê dest pê kir, bidest avakirina xweserîya kirin. Ji bajarê Rojavayê Kurdistanê ê Kobanê destpêkirin û reveberîyên bajarên xwe yek bi yek kirina destê xwe de. Kurdan li herêmên xwe bi navê YPG, hêza xwe parastinî ya artişî ava kirin. Lê hin komên ku dewleta tirk hildane cem xwe û ku hine ji wan kurd jî na, weke partiya azad û hwd, li ser navê wê dewletê bidest şerê li dijî statûya kurdan kirin. Li taxên bajarê Helebê ên ku taxên kurdan na, weke taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî bi destê van hêzan bi dehan kurdên sivîl hatina qatil kirin. === Şandina hêza aşîtiyê li Sûrîyê === {{Gotara bingehîn|Şandina hêza Aşîtiyê li Sûriyê}} Di destpêka şerê navxweyî de NY´ê, komeka leşkerî bo çavderiyê şand sûrîyê. Lê ev kom, erka wê tenê du mehan doma. Piştre jî, ew hêz jî ji sûrîyê çû. Piştre, dîsan nîqaşên şandina hêza aşîtîyê li Sûrîyê doma. === Di şerê navxweyî de ol === {{Gotara bingehîn|Şerê Mezhebî ê li Sûrîyê}} Şerê navêxweyî, di temenê şerekî mezhebî de hat pêşxistin. Ku tirkiye, Katar û Suudi arabiya pêşentîya wê dike, komên sunni bipiştgir kirin. Komên Şîî û elewî jî, Îran li cem wan bû. Bi wî rengî, di temenê şerê mezhebî de şer tê domandin. === Biçekdarkirina şervanên ku li Sûriyê şer dikin === Li sûrîyê ji roja ku şer destpêkiriîya de, tirkiyê di biçekdarkirina mixalifan de bûya cih û xwediyê bandûraka mazin. Komên çekdar, li gorî ku tê gotin bi agahî, serleşkerên tirk, fermandartiyê di şerê navxweyî ê sûrîyê de jî dikin. Ji Xatayê, perwerdekirina çekdaran bi çekkirin û şandina wan ya qada şer dibêt. Tirkiye, di wî şerê ku têde weke aliyekî ya, armanca wê tenê ew a ku kurd statûya xwe bidest nexin. Ji ber vê yekê, her rê û rêbazê bikardihêne li dijî kurdan. === Pişiqîna şerê li Sûriyê li welatên li dorê === Piştî ku li sûrîyê şer dest pê kir, li Libnanê jî taqîn bûn. Li wir jî, komên tundrew û û hwd ketina nava tevgerîyê de. Tirkiyê li ser sînorê bakûrê û rojavayê kurdistanê artişa xwe bicih kir. Li ber sînor karaqol ava kirin û ji wan şerê navxcweyî hem xwest ku bide herikandin li rojavayê kurdistanê û hem jî bi rêvekirina şer îdare dike. == Penabarên ji ber şer == {{Gotara bingehîn|Pênabarên Sûrîyî}} Tirkiye berî ku mudahaleya li Sûrîyê destpê bike, wegahên pênabaran ava kirin. Bi wê yekê, li ser wan re xwestibû ku rewşa xwe di şerê di sûrîyê de xort bike. Ser deh hezaran ve mirov û malbate kirina wan wergahên ku ji Sûrîyê hatibûn bicih kirin. Ji rojavayê kurdistanê ser 20 hezaran re kurd, diçîna başûrê kurdistanê. Di nava Sûriyê de pênabarî pirr dibêt. Bi teybetî, ji herêmên ereban pirranîya malbatênkurdan ku hebûn divegerihina rojavayê kurdistanê. Û bi wê re jî gelek malbatên ereb jî tên herêmên kurdan bi pênabarî. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} * Wikipediya bi zimanê îngilîzî, 19.08.2012. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Syrian Civil War (2011-present)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Beşar Esed]] [[Kategorî:Siyaseta Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Rûsyayê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê| ]] [[Kategorî:2011 li Sûriyê]] bfywijivf5mtdy4bvkp6helghit0973 0 48338 2012257 2009218 2026-05-15T14:00:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2012257 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Kästner di sala 1961an de | hevwelatî = {{ala|Alman}} | çînaser = nivîskar }} '''Erich Kästner''' ([[23'ê reşemiyê]] [[1899]], [[Dresden]] – [[29'ê tîrmehê]] [[1974]], [[Munîh]], Almanya) nivîskarekî [[alman]] bû. Bi berhemên xwe yên mîzahî, bi romanên xwe yên ji bo zarokan û bi helbestên xwe yên rexneyî ve navdar e. == Kurtejînenigariya Erich Kästner == Di 23’ê sibata 1899'an de li Dresdenê hatiye dinyayê. Dayîk wî Ida ''(Îda)'' kuafor bû û bavê wî Emil kurtançêker bû.<br> Di sala 1906'an de li [[Dresden]]ê li „4. Burgerschule“ dest bi dibistanê dike.<br> Di 1913'an de li dêra [[Dreikönigskirche]] tê tewafkirin.<br> Di 1913'an de dest bi xwendina pîşeya mamostetiyê dike.<br> Di 1917'an de ji ber êşa dil leşkeriyê nake.<br> Di 1919'an de lîseyê bi serkeftineke gelek baş ve, bi wergirtina bursa zêrîn ya bajarê Dresdenê ve diqedîne.<br> Di 1922'an de li [[Lepzig]]ê di zanîngehê de beşên germanîstîk, [[dîrok]] û dîroka şanoyê dixwîne.<br> Di 1925'an de li Leipzigê doktoraya xwe dike. Li cem [[Neuen Leipziger Zeitung]] wekî redaktor kar dike.<br> Di 1926'an de koçî [[Berlîn]]ê dike û li wir wekî nivîskarekî serbest ji bo rojname û kovaran dinivîse.<br> Di 1933'an de ji hêla hikûmeta [[nazî]] ve qedexeya nivîsandinê werdigire; pirtûkên wî têne şewitandin û cara yekem tê girtin.<br> Di 1937'an de cara duyem tê girtin.<br> Di 1942'an de ji bo [[Almanya]] û welatên derveyî Almanya qedexeya nivîsandine werdigire.<br> Di 1944'an de xaniyê wî yê li Berlînê di êrişa bombeyekê de diherife.<br> Di 1946'an de piştî [[şerê cîhanê yê duyem]], vedigere Dresdenê û dîsa dêbavê xwe dibîne.<br> Di 1951'an de li Munîhê ligel hevalên xwe kabareya „Die Kleine Freiheit“ ava dike.<br> Di 1957'an de kurê wî Thomas tê dinyayê û bavê wî li Dresdenê diçe ser dilovaniya xwe.<br> Di [[29'ê tîrmehê|29'ê tîrmeha]] 1974'an de Erich Kästner bi nexweşiya penceşêrê dimire. == Xelatên wergirtî == * Xelata fîlmên federal ji bo pirtûka wî ya “Das doppelte Lottchen“ (1950) * Xelata wêjeyê ya Bajarê Munîhê (1956) * Xelata Georg-Büchner (1957) * Xelata „Groses Bundesverdienstkreuz“ (1959) * Xelata „Hans-Christiean-Anderson-Medaille“ (1960) * Xelata mîzahê ya di pêşbaziya rojnameya ciwanan ya li Bulgarîstanê (1966) * Xelata wêjeyê ya „Deutschen Freimauer“ (1968) * Xelata rûmetê ya çandê ya bajarê Munîhê (1970) * Xelata zêr ya rûmetê ya bajarê Munîhê (1974) == Berhemên wî == * ''Herz auf Taille'', (Dilê li ser tengavê) helbest, 1928 * ''Emil und die Detektive'', (Emîl û Dedektîvan) romana zarokan, 1929 * ''Lärm im Spiegel'', (Qelebalixiya di neynikê de) Helbest, 1929 * ''Ein Mann gibt Auskunft'', (Zilamek agahî dide) Helbest, 1930 * ''Pünktchen und Anton'', (Niqtekok û Anton) romana zarokan, 1931 * ''Fabian'' (Fabîan) Roman, 1931 * ''Gesang zwischen den Stühlen'', 1932 * ''Das fliegende Klassenzimmer'', (Pola ku difire) romana zarokan, 1933 * ''Drei Männer im Schnee'', (Sê zilam li ser berfê) Roman, 1934 * ''Emil und die drei Zwillinge'', (Emîl û sê cêwî) romana zarokan, 1934 * ''Doktor Erich Kästners Lyrische Hausapothekev'', (Dermanxaneya malê ya helbestê ya Dr. Erîch Kaestner) Helbest, 1936 * ''Der kleine Grenzverkehr'', Roman, 1938 * ''Die Konferenz der Tiere'', (Konferansa ajalan/heywanan) romana zarokan, 1949 * ''Das doppelte Lottchen'', (Lottchena duqat) romana zarokan, 1949 * ''Die 13 Monate'', (Meha 13'an) 1955 * ''Die Schule der Diktatoren'', (Dibistana dîktatoran) komedî, 1957 * ''Als ich ein kleiner Junge war'', (Dema ez xortek biçûk bûm) Roman, 1957 * ''Notabene 45'', 1961 * ''Der kleine Mann'', (Zilamê biçûk) romana zarokan, 1963 * ''Der kleine Mann und die kleine Miss'', (Zilamê biçûk û şaşfêmkirina biçûk) romana zarokan, 1967 == Girêdanên derve == * [http://www.erich-kaestner-museum.de/ Mûzexaneya Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich-K%C3%A4stner-Preis_%28Dresden%29 Xelatên Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich_K%C3%A4stner_Gesellschaft Civata Erich Keastner] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aştîxwazên alman]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1974]] [[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] fu5h0jfvijxbrfmxsws1vyrhnro1fk1 2012259 2012257 2026-05-15T14:03:35Z Avestaboy 34898 2012259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Kästner di sala 1961an de | hevwelatî = {{ala|Alman}} | çînaser = nivîskar }} '''Erich Kästner''' ([[23'ê reşemiyê]] [[1899]], [[Dresden]] – [[29'ê tîrmehê]] [[1974]], [[Munîh]], Almanya) nivîskarekî [[alman]] bû. Bi berhemên xwe yên mîzahî, bi romanên xwe yên ji bo zarokan û bi helbestên xwe yên rexneyî ve navdar e. == Kurtejînenigariya Erich Kästner == Di 23’ê sibata 1899'an de li Dresdenê hatiye dinyayê. Dayîk wî Ida ''(Îda)'' kuafor bû û bavê wî Emil kurtançêker bû.<br> Di sala 1906'an de li [[Dresden]]ê li „4. Burgerschule“ dest bi dibistanê dike.<br> Di 1913'an de li dêra [[Dreikönigskirche]] tê tewafkirin.<br> Di 1913'an de dest bi xwendina pîşeya mamostetiyê dike.<br> Di 1917'an de ji ber êşa dil leşkeriyê nake.<br> Di 1919'an de lîseyê bi serkeftineke gelek baş ve, bi wergirtina bursa zêrîn ya bajarê Dresdenê ve diqedîne.<br> Di 1922'an de li [[Lepzig]]ê di zanîngehê de beşên germanîstîk, [[dîrok]] û dîroka şanoyê dixwîne.<br> Di 1925'an de li Leipzigê doktoraya xwe dike. Li cem [[Neuen Leipziger Zeitung]] wekî redaktor kar dike.<br> Di 1926'an de koçî [[Berlîn]]ê dike û li wir wekî nivîskarekî serbest ji bo rojname û kovaran dinivîse.<br> Di 1933'an de ji hêla hikûmeta [[nazî]] ve qedexeya nivîsandinê werdigire; pirtûkên wî têne şewitandin û cara yekem tê girtin.<br> Di 1937'an de cara duyem tê girtin.<br> Di 1942'an de ji bo [[Almanya]] û welatên derveyî Almanya qedexeya nivîsandine werdigire.<br> Di 1944'an de xaniyê wî yê li Berlînê di êrişa bombeyekê de diherife.<br> Di 1946'an de piştî [[şerê cîhanê yê duyem]], vedigere Dresdenê û dîsa dêbavê xwe dibîne.<br> Di 1951'an de li Munîhê ligel hevalên xwe kabareya „Die Kleine Freiheit“ ava dike.<br> Di 1957'an de kurê wî Thomas tê dinyayê û bavê wî li Dresdenê diçe ser dilovaniya xwe.<br> Di [[29'ê tîrmehê|29'ê tîrmeha]] 1974'an de Erich Kästner bi nexweşiya penceşêrê dimire. == Xelatên wergirtî == * Xelata fîlmên federal ji bo pirtûka wî ya “Das doppelte Lottchen“ (1950) * Xelata wêjeyê ya Bajarê Munîhê (1956) * Xelata Georg-Büchner (1957) * Xelata „Groses Bundesverdienstkreuz“ (1959) * Xelata „Hans-Christiean-Anderson-Medaille“ (1960) * Xelata mîzahê ya di pêşbaziya rojnameya ciwanan ya li Bulgarîstanê (1966) * Xelata wêjeyê ya „Deutschen Freimauer“ (1968) * Xelata rûmetê ya çandê ya bajarê Munîhê (1970) * Xelata zêr ya rûmetê ya bajarê Munîhê (1974) == Berhemên wî == * ''Herz auf Taille'', (Dilê li ser tengavê) helbest, 1928 * ''Emil und die Detektive'', (Emîl û Dedektîvan) romana zarokan, 1929 * ''Lärm im Spiegel'', (Qelebalixiya di neynikê de) Helbest, 1929 * ''Ein Mann gibt Auskunft'', (Zilamek agahî dide) Helbest, 1930 * ''Pünktchen und Anton'', (Niqtekok û Anton) romana zarokan, 1931 * ''Fabian'' (Fabîan) Roman, 1931 * ''Gesang zwischen den Stühlen'', 1932 * ''Das fliegende Klassenzimmer'', (Pola ku difire) romana zarokan, 1933 * ''Drei Männer im Schnee'', (Sê zilam li ser berfê) Roman, 1934 * ''Emil und die drei Zwillinge'', (Emîl û sê cêwî) romana zarokan, 1934 * ''Doktor Erich Kästners Lyrische Hausapothekev'', (Dermanxaneya malê ya helbestê ya Dr. Erîch Kaestner) Helbest, 1936 * ''Der kleine Grenzverkehr'', Roman, 1938 * ''Die Konferenz der Tiere'', (Konferansa ajalan/heywanan) romana zarokan, 1949 * ''Das doppelte Lottchen'', (Lottchena duqat) romana zarokan, 1949 * ''Die 13 Monate'', (Meha 13'an) 1955 * ''Die Schule der Diktatoren'', (Dibistana dîktatoran) komedî, 1957 * ''Als ich ein kleiner Junge war'', (Dema ez xortek biçûk bûm) Roman, 1957 * ''Notabene 45'', 1961 * ''Der kleine Mann'', (Zilamê biçûk) romana zarokan, 1963 * ''Der kleine Mann und die kleine Miss'', (Zilamê biçûk û şaşfêmkirina biçûk) romana zarokan, 1967 == Girêdanên derve == * [http://www.erich-kaestner-museum.de/ Mûzexaneya Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich-K%C3%A4stner-Preis_%28Dresden%29 Xelatên Erich Kaestner] * [http://de.wikipedia.org/wiki/Erich_K%C3%A4stner_Gesellschaft Civata Erich Keastner] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aştîxwazên alman]] [[Kategorî:Helbestvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1974]] [[Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Saksonyayê]] [[Kategorî:Romannivîsên alman ên mêr]] i921iohpzoy0ewu7zih4xorb65cgim0 0 75895 2012427 1954857 2026-05-16T08:19:50Z ~2026-29365-84 154398 /* */ Guhertin 2012427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Müslüm Aslan | wêne = | mezinahiya_wêne = 220 | sernavê_wêne = Müslüm Aslan | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|04|1974}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hatxê]], [[Nisêbîn]] ([[Mêrdîn]]) | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]], [[tirkî]] | tevger = | şêwe = [[Helbest]] | berhem = | şanenav = Muslum Aslan signature 2.svg }} '''Müslüm Aslan''' (jdb. 1974 li gundê [[Hatxê]], [[Nisêbîn]]ê, [[Mêrdîn]]), helbestvanekî [[kurd]] e. Helbest, ceribandin û çîroka dinîvisîne. Dibistana xwe ya seretayî û ya navîn li Nisêbîne dixwîne û di salên [[1990]]î de jî li [[Nisêbîn]]ê diçe lîseyê. Di wan salan de li heremê tevgera siyasî xurtir dibe. Gelek kes tên girtin, kuştin û gelek kes jî tevlî refên şoreşgeriyê dibin. Tu bikî nekî ev rewş bandorekê li Müslüm Aslan dike. Di sala [[1991]]ê de hate girtin ji ber siyasetê, 10 sala di girtîgeha [[Amed]]ê de ma. Endamê [[PENa Kurd]] û <ref>[https://web.archive.org/web/20180127083742/http://www.yeniozgurpolitika.com/index.php?rupel=nuce&id=20733 Ülkesizlik Hikayeleri]</ref> Nivîskarên Kurd a [[Amed]]ê ye. Di despêkirina nivîsandinê ya Müslüm Aslan de tesîra bapîrê wî gelekî heye. Hezkirina bapîrê wî ya li hember [[Cegerxwîn]] û ji dil û can xwendina helbestên Cegerxwîn dike ku Müslüm Aslan berê xwe bide nivîsandinê. Di girtîgehê de jî bêtir helbestan dinivîsîne. Û helbestên wî yên yekem di kovara [[Hawar]]ê de ya ku di dema [[Mazlum Doğan]] û [[Ferhat Kurtay]] de di girtîgehê de dest bi weşanê kiribû, ji aliyê girtiya weşana wé berdewam dikirin de diweşe. <ref>[https://web.archive.org/web/20220526134642/https://pirtukweje.wordpress.com/2017/01/19/sair-ve-yazar-muesluem-aslan-ile-soeylesi Şair Ve Yazar Müslüm Aslan ile Söyleyişi]</ref> Di sala [[2001]]ê ji girtîgehê derdikeve. Di [[2002]]an de di Kovara Utopyayê de berpirsiyariya wêşanê kiriye. Di sala [[2004]]an li Nisêbîn bi navê ''Roza Kültür ve Sanatevi''<ref>[http://www.radikal.com.tr/turkiye/suriye-sinirinda-kultur-merkezi-701742/ Suriye Sınırında Kültür Merkezi]</ref> mala çandé vekirin. Wî du kovar derxistin: ''Dem Dergisi'' û [[Nûbîn]].<ref>[https://www.evrensel.net/haber/148216/nusaybin-de-dem-ve-nubin-yayinda/ Nusaybin'de 'Dem' ve 'Nubin' Yayında]</ref> Ev xebat ji ber şert û mercan temenkin bû. Helbest, nivîs û ceribînên wî di kovarên weke [[Güney (kovar)]](Güney Dergisi), [[Ütopya (kova)]](Ütopya Dergisi), ''Yaratı'', ''Hayal Dergisi'', ''Tîgrîs'', [[Kovara W]], [[Tîroj]] û gelek kovar û rojnameyên dîtir de hatiye weşandin. [[Arjen Arî]] di pirtûka xwe ya ku bi navê Bakûrê Helbestê / Antolojiya Helbesta Bakûr de di weke gellek helbestvanan cih daye Müslüm Aslan jî. Nivîskar, helbestvan Müslüm Aslan, li ser muzîka kurdî jî xebat kiriye, serêşandiye.<ref>[https://web.archive.org/web/20240715155602/https://drive.google.com/file/d/1V_CT34e-MkN7K2kdVP3M_s7lq-9M1lWb/view Muzîk Di Yekrengiyê De Asê Maye]</ref> Helbesté wî yén ji bo strana hatine nivisandin ji aliyé [[Diljen Ronî]], [[Bermal Çem]] û [[Raperîn]] muzîk ji wan re hatine çékirin, gotin. Müslüm Aslan ji du salan zêdetir li welatê [[Swêd]] ma. Lê dewleta Swêd xwest wî teslîmî Dewleta tirk bike. Di çepemeniya Swêdiyan de ev bûyer di rojevêde ma. Paşî derbasî Elmanya bû. Ji sala [[2020]]an pêde li [[Elmanya]] dijî. Di 2021an de pirtûkeke wî ya helbestan a bi navê "Aram" û 2024an ji pirtûka bi navê Nefel jı [[Weşanên J&J]] derket. == Nivîsarên edebî û helbestên wî yên cuda == * 2004 ''[[Mifte]]''[[Tîroj]], 8. * 2004 ''[[Xeydok]]'', [[Tîroj]], 9. * 2021 ''[[Li wî çiyayî]]'', [[Dilop]], 18. * 2021 ''[[Ax Qurban]]'', [[Güney (kovar)]], 96. * 2021 ''[[Bendîman]]'', [[Güney (kovar)]], 98. * 2022 ''[[Amed]]'', [[Güney (kovar)]], 100. * 2022 ''[[Gora li nav sterkan]]'', [[Güney (kovar)]], 101. * 2022 ''[[Derew]]'', [[Güney (kovar)]], 103. * 2023 ''[[Hîv]]'', [[Güney (kovar)]], 104. * 2023 ''[[Şikestim]]'', [[Güney (kovar)]], 105. * 2023 ''[[Nerînên Zarokan]]'', [[Güney (kovar)]], 106. * 2024 ''[[Bext]]'', [[Güney (kovar)]], 107. * 2024 ''[[Grî]]'', [[Güney (kovar)]], 108. * 2024 ''[[Derî]]'', [[Güney (kovar)]], 109. * 2024 ''[[Hogiro]]'', [[Güney (kovar)]], 110. * 2024 ''[[Li te difikirim]]'', [[Güney (kovar)]], 111. * 2025 ''[[Xewn]]'', [[Güney (kovar)]], 112. * 2025 ''[[Minakparov]]'', [[Güney (kovar)]], 113. * 2025 ''[[Dem]]'', [[Güney (kovar)]], 114. == Berhem == * Ayna (2005), [[Weşanên Berçem]] [[Stembol]] * Ayna (Çap 2) (2014), [[Weşanên J&J]] [[Stembol]] * Ru (2008) û (2011), [[Weşanên BK]], [[Îzmîr]]; * Nehirler Zindanlara dökülür (2013), [[Weşanên Esmer]] * Aram (2021) [[Weşanên J&J]] [[Stembol]] * Nefel (2024) [[Weşanên Luvi]] [[Enqerê]] * Sizin Orada Yıldız Var Mı? [[2025]], [[Weşanên Tamara]] [[Stembol]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Müslüm Aslan}} * [http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/204117?page=238 İnfazını tamamlayan 30 yıllık tutuklu Aslan tahliye edilmiyor ] * [https://www.dalademokraten.se/2018-08-10/debatt-utvisa-inte-borlangebon-och-journalisten-muslum-aslan-till-turkiet/ 'Rojnemevan Müslüm Aslan dernexînin derveyî sînor'] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agahîdank nivîskar]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Kesên ji Nisêbînê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Aslan, Müslüm]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] b7vifim8fm99qrp9swcaju9qzgff350 2012429 2012427 2026-05-16T08:21:17Z ~2026-29365-84 154398 /* */ 2012429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Müslüm Aslan | wêne = | mezinahiya_wêne = 220 | sernavê_wêne = Müslüm Aslan | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]] | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|04|1974}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hatxê]], [[Nisêbîn]] ([[Mêrdîn]]) | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]], [[tirkî]] | tevger = | şêwe = [[Helbest]] | berhem = | şanenav = Muslum Aslan signature 2.svg }} '''Müslüm Aslan''' (jdb. 1974 li gundê [[Hatxê]], [[Nisêbîn]]ê, [[Mêrdîn]]), helbestvanekî [[kurd]] e. Helbest, ceribandin û çîroka dinîvisîne. Dibistana xwe ya seretayî û ya navîn li Nisêbîne dixwîne û di salên [[1990]]î de jî li [[Nisêbîn]]ê diçe lîseyê. Di wan salan de li heremê tevgera siyasî xurtir dibe. Gelek kes tên girtin, kuştin û gelek kes jî tevlî refên şoreşgeriyê dibin. Tu bikî nekî ev rewş bandorekê li Müslüm Aslan dike. Di sala [[1991]]ê de hate girtin ji ber siyasetê, 10 sala di girtîgeha [[Amed]]ê de ma. Endamê [[PENa Kurd]] û <ref>[https://web.archive.org/web/20180127083742/http://www.yeniozgurpolitika.com/index.php?rupel=nuce&id=20733 Ülkesizlik Hikayeleri]</ref> Nivîskarên Kurd a [[Amed]]ê ye. Di despêkirina nivîsandinê ya Müslüm Aslan de tesîra bapîrê wî gelekî heye. Hezkirina bapîrê wî ya li hember [[Cegerxwîn]] û ji dil û can xwendina helbestên Cegerxwîn dike ku Müslüm Aslan berê xwe bide nivîsandinê. Di girtîgehê de jî bêtir helbestan dinivîsîne. Û helbestên wî yên yekem di kovara [[Hawar]]ê de ya ku di dema [[Mazlum Doğan]] û [[Ferhat Kurtay]] de di girtîgehê de dest bi weşanê kiribû, ji aliyê girtiya weşana wé berdewam dikirin de diweşe. <ref>[https://web.archive.org/web/20220526134642/https://pirtukweje.wordpress.com/2017/01/19/sair-ve-yazar-muesluem-aslan-ile-soeylesi Şair Ve Yazar Müslüm Aslan ile Söyleyişi]</ref> Di sala [[2001]]ê ji girtîgehê derdikeve. Di [[2002]]an de di Kovara Utopyayê de berpirsiyariya wêşanê kiriye. Di sala [[2004]]an li Nisêbîn bi navê ''Roza Kültür ve Sanatevi''<ref>[http://www.radikal.com.tr/turkiye/suriye-sinirinda-kultur-merkezi-701742/ Suriye Sınırında Kültür Merkezi]</ref> mala çandé vekirin. Wî du kovar derxistin: ''Dem Dergisi'' û [[Nûbîn]].<ref>[https://www.evrensel.net/haber/148216/nusaybin-de-dem-ve-nubin-yayinda/ Nusaybin'de 'Dem' ve 'Nubin' Yayında]</ref> Ev xebat ji ber şert û mercan temenkin bû. Helbest, nivîs û ceribînên wî di kovarên weke [[Güney (kovar)]](Güney Dergisi), [[Ütopya (kovar)]](Ütopya Dergisi), ''Yaratı'', ''Hayal Dergisi'', ''Tîgrîs'', [[Kovara W]], [[Tîroj]] û gelek kovar û rojnameyên dîtir de hatiye weşandin. [[Arjen Arî]] di pirtûka xwe ya ku bi navê Bakûrê Helbestê / Antolojiya Helbesta Bakûr de di weke gellek helbestvanan cih daye Müslüm Aslan jî. Nivîskar, helbestvan Müslüm Aslan, li ser muzîka kurdî jî xebat kiriye, serêşandiye.<ref>[https://web.archive.org/web/20240715155602/https://drive.google.com/file/d/1V_CT34e-MkN7K2kdVP3M_s7lq-9M1lWb/view Muzîk Di Yekrengiyê De Asê Maye]</ref> Helbesté wî yén ji bo strana hatine nivisandin ji aliyé [[Diljen Ronî]], [[Bermal Çem]] û [[Raperîn]] muzîk ji wan re hatine çékirin, gotin. Müslüm Aslan ji du salan zêdetir li welatê [[Swêd]] ma. Lê dewleta Swêd xwest wî teslîmî Dewleta tirk bike. Di çepemeniya Swêdiyan de ev bûyer di rojevêde ma. Paşî derbasî Elmanya bû. Ji sala [[2020]]an pêde li [[Elmanya]] dijî. Di 2021an de pirtûkeke wî ya helbestan a bi navê "Aram" û 2024an ji pirtûka bi navê Nefel jı [[Weşanên J&J]] derket. == Nivîsarên edebî û helbestên wî yên cuda == * 2004 ''[[Mifte]]''[[Tîroj]], 8. * 2004 ''[[Xeydok]]'', [[Tîroj]], 9. * 2021 ''[[Li wî çiyayî]]'', [[Dilop]], 18. * 2021 ''[[Ax Qurban]]'', [[Güney (kovar)]], 96. * 2021 ''[[Bendîman]]'', [[Güney (kovar)]], 98. * 2022 ''[[Amed]]'', [[Güney (kovar)]], 100. * 2022 ''[[Gora li nav sterkan]]'', [[Güney (kovar)]], 101. * 2022 ''[[Derew]]'', [[Güney (kovar)]], 103. * 2023 ''[[Hîv]]'', [[Güney (kovar)]], 104. * 2023 ''[[Şikestim]]'', [[Güney (kovar)]], 105. * 2023 ''[[Nerînên Zarokan]]'', [[Güney (kovar)]], 106. * 2024 ''[[Bext]]'', [[Güney (kovar)]], 107. * 2024 ''[[Grî]]'', [[Güney (kovar)]], 108. * 2024 ''[[Derî]]'', [[Güney (kovar)]], 109. * 2024 ''[[Hogiro]]'', [[Güney (kovar)]], 110. * 2024 ''[[Li te difikirim]]'', [[Güney (kovar)]], 111. * 2025 ''[[Xewn]]'', [[Güney (kovar)]], 112. * 2025 ''[[Minakparov]]'', [[Güney (kovar)]], 113. * 2025 ''[[Dem]]'', [[Güney (kovar)]], 114. == Berhem == * Ayna (2005), [[Weşanên Berçem]] [[Stembol]] * Ayna (Çap 2) (2014), [[Weşanên J&J]] [[Stembol]] * Ru (2008) û (2011), [[Weşanên BK]], [[Îzmîr]]; * Nehirler Zindanlara dökülür (2013), [[Weşanên Esmer]] * Aram (2021) [[Weşanên J&J]] [[Stembol]] * Nefel (2024) [[Weşanên Luvi]] [[Enqerê]] * Sizin Orada Yıldız Var Mı? [[2025]], [[Weşanên Tamara]] [[Stembol]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Müslüm Aslan}} * [http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/204117?page=238 İnfazını tamamlayan 30 yıllık tutuklu Aslan tahliye edilmiyor ] * [https://www.dalademokraten.se/2018-08-10/debatt-utvisa-inte-borlangebon-och-journalisten-muslum-aslan-till-turkiet/ 'Rojnemevan Müslüm Aslan dernexînin derveyî sînor'] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agahîdank nivîskar]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Kesên ji Nisêbînê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd|Aslan, Müslüm]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 68cmgchdkuhgv6t6ddb81y3dx61qzma 0 76645 2012346 1878093 2026-05-15T18:33:10Z Avestaboy 34898 2012346 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | wêne = Cassim by Maxfield Parrish, 1909.jpg | sernavê_wêne = Yek ji kesên çîrokê, Qasim, birayê Elî Baba }} '''Elî Baba û çil diz''' yan jî '''Elî Baba û çil şêlanker'''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=RJUHHUNL4PI</ref> (bi [[erebî]] ''Ali Baba wal arba'een harami'') 270emîn çîroka [[Hezar û yek şev]] e. Di çapa berê ya erebî de ew çîrok tune bû. Bi tenê ew di wergera [[rojhilatnas]]ê [[fransayî]] [[Antoine Galland]] de hebû wê vê çîrokê goya di sala 1709an li Parîsê ji çîrokbêjeke sûrî bihîstiye. == Naverok == Elî Baba êwrana xwe bi darvanî qezenc dike. Bi alîkariya xulama xwe ya jîr Mercane (an jî Morgiana) ew zora koma çil [[şêlanker]]an dibe û gencîneya ji şkeftiyê xwe re hildide. Wek xelat Eli Baba Mercane azad dike û wê bi biraziyê xwe re dizewicîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{ku}} [https://werger.files.wordpress.com/2012/10/elibaba.pdf Çîroka Elî Baba û çil diz] * {{ku}} [https://www.youtube.com/watch?v=RJUHHUNL4PI Çîroka Elî Baba û çil şêlanker li Youtube.com] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Elî Baba| ]] [[Kategorî:Erebên honakî]] [[Kategorî:Hezar û yek şev]] [[Kategorî:Kesên honakî yên ji Bexdayê]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina misirî]] gvs362mepregqgpcmxc87itxa2wqfs8 2012347 2012346 2026-05-15T18:34:23Z Avestaboy 34898 2012347 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | sernavê_îtalîk = erê | wêne = Cassim by Maxfield Parrish, 1909.jpg | sernavê_wêne = Yek ji kesên çîrokê, Qasim, birayê Elî Baba }} '''Elî Baba û çil diz''' yan jî '''Elî Baba û çil şêlanker'''<ref>https://www.youtube.com/watch?v=RJUHHUNL4PI</ref> (bi [[erebî]] ''Ali Baba wal arba'een harami'') 270emîn çîroka [[Hezar û yek şev]] e. Di çapa berê ya erebî de ew çîrok tune bû. Bi tenê ew di wergera [[rojhilatnas]]ê [[fransayî]] [[Antoine Galland]] de hebû wê vê çîrokê goya di sala 1709an li Parîsê ji çîrokbêjeke sûrî bihîstiye. == Naverok == Elî Baba êwrana xwe bi darvanî qezenc dike. Bi alîkariya xulama xwe ya jîr Mercane (an jî Morgiana) ew zora koma çil [[şêlanker]]an dibe û gencîneya ji şkeftiyê xwe re hildide. Wek xelat Eli Baba Mercane azad dike û wê bi biraziyê xwe re dizewicîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{ku}} [https://werger.files.wordpress.com/2012/10/elibaba.pdf Çîroka Elî Baba û çil diz] * {{ku}} [https://www.youtube.com/watch?v=RJUHHUNL4PI Çîroka Elî Baba û çil şêlanker li Youtube.com] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çîrok]] [[Kategorî:Elî Baba| ]] [[Kategorî:Erebên honakî]] [[Kategorî:Hezar û yek şev]] [[Kategorî:Kesên honakî yên ji Bexdayê]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] bbr0rf8zedyqjwqzlihgoulrvyjyzbi 0 77011 2012272 1815471 2026-05-15T14:33:57Z Avestaboy 34898 2012272 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Charles-Henri Dewisme''' an ji bi bernavka '''Henri Vernes''' ( [[jdb]] [[16'ê kewçêrê|16'ê kewçêra]] [[1918]] li [[Ath]],[[Belçîka]] ; m. [[25ê tîrmehê]] ) [[romannivîs]] û [[nivîskar]]ê [[xêzeroman]]e bû ku bi taybet bi serlehengê xwe yê aşopî [[Bob Morane]] tê nasîn. == Jiyan == Henri Vernes kurê Valérie Dupuis û Alphonse Léon Dewisme ye. Piştî ku dêûbavên wî ji hev veqetiyabûn, ew ji hêla dêbavên dayika xwe ve hatibû mezin kirin. Di şazdeh saliya xwe de wî dev ji dibistana navîn berda û demekê wekî alîkar li dukana gostfiroşxaneya bavê xwe xebitî, lê di dawiyê de vegeriya dibistanê li Enghienê. Di sala 1937an de dilê wî ket ji jina çînî "Madame Lou" û bi wê re diçe geşteke du mehan a [[Guangzhou]]ê û pasaportek sexte bikaranî. Dîsa li Tournai, di 1938an de ew bi Gilberte, keça elmasçêkerekî re zewicî; lê zewac di 1941 de hilweşiya. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de wî di nihênîkariya artêşê de xebitî. Di sala 1944 de wî pirtûka xweya yekem, ''La Porte Ouverte'' (Deriyê vekirî) weşand. Di sala 1946 de ew diçe Parîsê û demekê ji ajansek nûçeyan a Amerîkî û rojnameyên Fransî re dinivîse. Dîsa jî, wî nivîsandina romanan domand. Di sala 1949an de wî weşana ''La Belle Nuit pour un Homme Mort'' ( Şev baş ji bo mirovekî mirî), û vegeriya Belçîka. Di navbera 1949 û 1953 de Vernes, di bin bernavkên cûrbecûr de, ji bo kovarên heftane mîna ''Heroïc Albums'' û ''Mickey Magazin'' re gelek çîrok nivîsand. Di sala 1953an ew hate vexwendin ku ji bo rêzeromana ''Marabout–Junior'' (Éditions Gérard) romanek serpêhatî binivîse. ''Conquérants de l'Everest'' ( Zeftkarên Everestê) yekser serketinek bû, û ew bû nivîskarekî sereke yê wê berhevokê. Wan pirtûkan destpêka lehengê herî populer Vernes, Bob Morane, û hevalên wî yên sereke Bill Ballantine, Frank Reeves, Aristide Clairembart bû; û hem jî yê bedmirovê yekem, Roman Orgonetz. Yekem albuma xêzeroman, L'oiseau de feu (Balindeya agirê ), di 1959 de hate weşandin, ku ji hêla [[Dino Attanasio]] ve hatî xêzkirin, û serfiraziyek din a mezin bû. Di navbera 1959 û 1967an de Bob Morane navdarê gelek pirtûkan, albûman, kurtefîlmek, L'espion aux cent visages (Sîxurê bi sed rû) (1960), û rêzefîlmek TV bû ku di 26 beşan re derbas bû.Di wê serdemê de Vernes dest bi çend çerxên serpêhatî yên din kir û çend kesayetên din jî destnîşan kir, wekî bedmirov Monsieur Ming (wekî "L'Ombre jaune" an Siya Zer jî tê zanîn), Dr. Xathan, û Miss Ylang-Ylang . Piştî 1967 berhevoka Marabout – Junior ji nû ve hate guhertin û navê wê hate kirin Pocket Marabout.Vernes, bi karakterên kevn û nû, ji bo rêzeromanê nivîsandina xwe domand. Populerbûna wî zexim ma bû, û di sala 1970an de rêzeroman li ser 15 mîlyon pirtûk firotibû. Di 1974an de wî dest bi çerxa Ananké kir, ku ji hêla pir kesan ve wekî şahesera wî tê hesibandin. Lêbelê, vê serfiraziyê Marabout ji qeyrana weşanê ya 1970an xilas nekir, û di 1977an de rêzeroman bi hejmara 142an, Bob Morane dans le Triangle des Bermudes (Bob Morane li Sêgoşeya Bermuda) bi dawî bû. Di 28 salên dahatû de, Vernes gelek sernavên nû nivîsand, di nav de çerxa Donê ji bo salmezinan (pirtûkên wî wek "Jacques Colombo" navîşand) û çavdêriya gelek nûçapên berhemên xwe yên kevn kir. 200emîn romana wî, serpêhatiya Bob Morane La guerre du Pacifique n'aura pas lieu ( Şerê Pasîfîkê Wê Ne Bû) di 1996 de hate weşandin. Vernes war Gegenstand eines Dokumentarfilms, Henri Vernes, un aventurier de l'imaginaire (1997), und 1999, im Alter von 81 Jahren, wurde er als Beamter im belgischen Orden der Künste und Briefe ausgezeichnet. Vernes bû mijara belgefîlmek, Henri Vernes, un aventurier de l'imaginaire (1997), û di 1999 de, di 81 saliya xwe de, ew wekî Karmend di Nîşana Huner û Nameyê ya Belçîkî de hate pejirandin. Klûbeke fanan, Club Bob Morane, di 1986an de di 33-emîn salvegera lehengê de hate damezrandin. == Berhem == * A l’assaut de l’Everest (1954–1955) * Fawcett, le naufragé de la forêt vierge(1956–1957) * Sir Francis Drake, l’aigle des mers (1957–1958) * [[Bob Morane]] (1959–2012) * Karga (1976) == Çavkanî == https://de.m.wikipedia.org/wiki/Henri_Vernes {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bob Morane]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1918]] [[Kategorî:Mêrên belçîkî]] [[Kategorî:Mirin 2021]] [[Kategorî:Nivîskarên belçîkî]] [[Kategorî:Romannivîsên belçîkî yên mêr]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] qdmo4syn9yyumxq085ib11tf0cvy7ri 2012273 2012272 2026-05-15T14:35:12Z Avestaboy 34898 2012273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Charles-Henri Dewisme''' an ji bi bernavka '''Henri Vernes''' ( [[jdb]] [[16'ê kewçêrê|16'ê kewçêra]] [[1918]] li [[Ath]],[[Belçîka]] ; m. [[25ê tîrmehê]] ) [[romannivîs]] û [[nivîskar]]ê [[xêzeroman]]e bû ku bi taybet bi serlehengê xwe yê aşopî [[Bob Morane]] tê nasîn. == Jiyan == Henri Vernes kurê Valérie Dupuis û Alphonse Léon Dewisme ye. Piştî ku dêûbavên wî ji hev veqetiyabûn, ew ji hêla dêbavên dayika xwe ve hatibû mezin kirin. Di şazdeh saliya xwe de wî dev ji dibistana navîn berda û demekê wekî alîkar li dukana gostfiroşxaneya bavê xwe xebitî, lê di dawiyê de vegeriya dibistanê li Enghienê. Di sala 1937an de dilê wî ket ji jina çînî "Madame Lou" û bi wê re diçe geşteke du mehan a [[Guangzhou]]ê û pasaportek sexte bikaranî. Dîsa li Tournai, di 1938an de ew bi Gilberte, keça elmasçêkerekî re zewicî; lê zewac di 1941 de hilweşiya. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de wî di nihênîkariya artêşê de xebitî. Di sala 1944 de wî pirtûka xweya yekem, ''La Porte Ouverte'' (Deriyê vekirî) weşand. Di sala 1946 de ew diçe Parîsê û demekê ji ajansek nûçeyan a Amerîkî û rojnameyên Fransî re dinivîse. Dîsa jî, wî nivîsandina romanan domand. Di sala 1949an de wî weşana ''La Belle Nuit pour un Homme Mort'' ( Şev baş ji bo mirovekî mirî), û vegeriya Belçîka. Di navbera 1949 û 1953 de Vernes, di bin bernavkên cûrbecûr de, ji bo kovarên heftane mîna ''Heroïc Albums'' û ''Mickey Magazin'' re gelek çîrok nivîsand. Di sala 1953an ew hate vexwendin ku ji bo rêzeromana ''Marabout–Junior'' (Éditions Gérard) romanek serpêhatî binivîse. ''Conquérants de l'Everest'' ( Zeftkarên Everestê) yekser serketinek bû, û ew bû nivîskarekî sereke yê wê berhevokê. Wan pirtûkan destpêka lehengê herî populer Vernes, Bob Morane, û hevalên wî yên sereke Bill Ballantine, Frank Reeves, Aristide Clairembart bû; û hem jî yê bedmirovê yekem, Roman Orgonetz. Yekem albuma xêzeroman, L'oiseau de feu (Balindeya agirê ), di 1959 de hate weşandin, ku ji hêla [[Dino Attanasio]] ve hatî xêzkirin, û serfiraziyek din a mezin bû. Di navbera 1959 û 1967an de Bob Morane navdarê gelek pirtûkan, albûman, kurtefîlmek, L'espion aux cent visages (Sîxurê bi sed rû) (1960), û rêzefîlmek TV bû ku di 26 beşan re derbas bû.Di wê serdemê de Vernes dest bi çend çerxên serpêhatî yên din kir û çend kesayetên din jî destnîşan kir, wekî bedmirov Monsieur Ming (wekî "L'Ombre jaune" an Siya Zer jî tê zanîn), Dr. Xathan, û Miss Ylang-Ylang . Piştî 1967 berhevoka Marabout – Junior ji nû ve hate guhertin û navê wê hate kirin Pocket Marabout.Vernes, bi karakterên kevn û nû, ji bo rêzeromanê nivîsandina xwe domand. Populerbûna wî zexim ma bû, û di sala 1970an de rêzeroman li ser 15 mîlyon pirtûk firotibû. Di 1974an de wî dest bi çerxa Ananké kir, ku ji hêla pir kesan ve wekî şahesera wî tê hesibandin. Lêbelê, vê serfiraziyê Marabout ji qeyrana weşanê ya 1970an xilas nekir, û di 1977an de rêzeroman bi hejmara 142an, Bob Morane dans le Triangle des Bermudes (Bob Morane li Sêgoşeya Bermuda) bi dawî bû. Di 28 salên dahatû de, Vernes gelek sernavên nû nivîsand, di nav de çerxa Donê ji bo salmezinan (pirtûkên wî wek "Jacques Colombo" navîşand) û çavdêriya gelek nûçapên berhemên xwe yên kevn kir. 200emîn romana wî, serpêhatiya Bob Morane La guerre du Pacifique n'aura pas lieu ( Şerê Pasîfîkê Wê Ne Bû) di 1996 de hate weşandin. Vernes war Gegenstand eines Dokumentarfilms, Henri Vernes, un aventurier de l'imaginaire (1997), und 1999, im Alter von 81 Jahren, wurde er als Beamter im belgischen Orden der Künste und Briefe ausgezeichnet. Vernes bû mijara belgefîlmek, Henri Vernes, un aventurier de l'imaginaire (1997), û di 1999 de, di 81 saliya xwe de, ew wekî Karmend di Nîşana Huner û Nameyê ya Belçîkî de hate pejirandin. Klûbeke fanan, Club Bob Morane, di 1986an de di 33-emîn salvegera lehengê de hate damezrandin. == Berhem == * A l’assaut de l’Everest (1954–1955) * Fawcett, le naufragé de la forêt vierge(1956–1957) * Sir Francis Drake, l’aigle des mers (1957–1958) * [[Bob Morane]] (1959–2012) * Karga (1976) == Çavkanî == https://de.m.wikipedia.org/wiki/Henri_Vernes {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bob Morane]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1918]] [[Kategorî:Mêrên belçîkî]] [[Kategorî:Mirin 2021]] [[Kategorî:Romannivîsên belçîkî yên mêr]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 1wbz21og3q5o1lonvszt8fl60j1pxln 3 84180 2012431 2012152 2026-05-16T08:28:02Z Eurohunter 9013 /* Kurdish */ beşeke nû 2012431 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 2 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Help == Hello, there is an article in English called "[[en:Gaza Genocide]]." I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC) == Silav == Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC) ::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC) == Şablon û modul == Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye? Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC) ::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC) == Gotara "Fonolojî" == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara "Dengnasî"yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û "Fonolojî" bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC) : Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC) == Mafên bikarhêneran == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî. Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin? Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin. - Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin. :Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC) ::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC) :::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC) == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) j0ino87wsvinnpkxtibcyff1ocqzbw0 2012432 2012431 2026-05-16T08:46:33Z Penaber49 39672 /* Kurdish */ Bersiv 2012432 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 2 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Help == Hello, there is an article in English called "[[en:Gaza Genocide]]." I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC) == Silav == Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC) ::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC) == Şablon û modul == Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye? Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC) ::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC) == Gotara "Fonolojî" == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara "Dengnasî"yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û "Fonolojî" bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC) : Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC) == Mafên bikarhêneran == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî. Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin? Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin. - Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin. :Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC) ::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC) :::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC) == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️"Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ :"Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ :"Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ :"Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ :"Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ :"Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ :"Vîdyoya helbestê ku ji Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ :"Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ :"Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) 19rkdpb9hzjppdkj96mdqxoxf3469na 2012433 2012432 2026-05-16T08:48:34Z Penaber49 39672 2012433 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 2 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Help == Hello, there is an article in English called "[[en:Gaza Genocide]]." I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC) == Silav == Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC) ::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC) == Şablon û modul == Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye? Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC) ::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC) == Gotara "Fonolojî" == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara "Dengnasî"yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û "Fonolojî" bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC) : Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC) == Mafên bikarhêneran == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî. Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin? Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin. - Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin. :Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC) ::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC) :::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC) == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️"Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ :"Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ :"Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ :"Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ :"Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ :"Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ :"Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ :"Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ :"Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) mgrkur7r8isoxmwg7loiik8mggxkhqy 2012434 2012433 2026-05-16T08:50:40Z Penaber49 39672 /* Kurdish */ Bersiv 2012434 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 2 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Help == Hello, there is an article in English called "[[en:Gaza Genocide]]." I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC) == Silav == Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve! [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC) ::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC) == Şablon û modul == Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye? Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC) ::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC) == Gotara "Fonolojî" == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara "Dengnasî"yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û "Fonolojî" bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC) : Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC) == Mafên bikarhêneran == Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî. Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin? Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin. - Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin. :Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC) ::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC) :::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC) ::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC) == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️"Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ :"Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ :"Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ :"Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ :"Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ :"Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ :"Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ :"Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ :"Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) ::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC) t0cdedyxkjvk2g15hgphg9v32aagg40 0 85559 2012456 1965801 2026-05-16T11:25:03Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012456 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank fîlm/wîkîdane}} '''Muhemmed: Qasidê Xwedê''' (Navê rastî: '''Muhammad: The Messenger of God''') fîlmek [[Îran]]î ya sala 2015an e ku ji hêla Mecîd Mecîdî ve hatî pêşandan. Fîlm li ser bûyerên ku li dora zaroktî û ciwaniya yekem a pêxemberê [[îslam]]ê [[Muhemmed]] di sedsala 7an de qewimiye ye. Yekemîn pêşandana fîlmê di 12ê sibata 2015an de li Îranê derket. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Fîlm-şitil}} [[Kategorî:Fîlmên dînî]] [[Kategorî:Fîlmên dîrokî]] [[Kategorî:Fîlmên îranî]] [[Kategorî:Fîlmên li ser îslamê]] [[Kategorî:Fîlmên 2015an]] [[Kategorî:Nakokiyên dînî li Hindistanê]] tj9x3v1edvp70ix0y0fmy3046hyf5jl 0 95762 2012457 1875467 2026-05-16T11:26:20Z Avestaboy 34898 2012457 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema | nav = Cameron Diaz | wêne = Cameron Diaz WE 2012 Shankbone 4.JPG | sernavê_wêne = Cameron Diaz (2012) | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1972|8|30}} | cihê_jidayikbûnê = [[San Diego]], [[California]], [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = Zanîngeha Bangalore | pîşe = Lîstikvan, nivîskar, hilberîner, model | salên_çalak = 1990–2016 | bejn = {{Bejn|m=1.74}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cosmopolitan Culture and Consumerism in Chick Lit |nivîskar=Smith Caroline J. |rûpel=154 |weşanger=Routledge |cih=New York |isbn=978-0-415-80626-8 }}</ref> | hevjîn = {{Zewac|[[Benji Madden]]|2015}} | zarok = 1 | xizm = }} '''Cameron Michelle Diaz''' ({{Jidayikbûn|30|8|1972|j=1}}) lîstikvaneke [[Amerîkan|amerîkî]] ye ku di heman demê de nivîskar, hilberîner û model e. Cameron Michelle di kariyera xweya lîstikvaniyê de demên destpêkê di komediyan de û di heman demê de di fîlimên dramatîk de hate naskirin. Di nav xelatên wê de çar namzetên [[Xelata Zêrîn Gilobe,]] sê namzetên Xelata Guild Screeners , û Xelata Rexnevanên Fîlimê ya New York hene. == Jînenîgarî == Cameron Diaz di {{Dîrok|30|tebax|1972}} de li [[San Diego]] hate dinê. Diaz, keça bavekî kubayî û dayikek amerîkî ye ku ji nijada brîtanî, germenî û çerokî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/celebrity/cameron-diazs-family-pays-tribute-to-her-father/ |sernav=Cameron Diaz's Family Pays Tribute to Her Father |malper=PEOPLE.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}</ref> Di 16 saliya xwe de bi Ajansa Model Elite re peymanek îmze kir. Serkeftina wê ya di modelê de bû sedem xebata wê ya modeltiye li [[Japon]], [[Awistralya]], [[Fas]] û [[Parîs]]ê. Di kovarên wekî [[Mademoiselle]] û [[Seventeen]] de hate rojevê û beşdarî kampanyayên reklamkariyê yên ji bo pargîdaniyên mezin ên wekî [[Calvin Klein]], [[Coca Cola]] û [[Levis]]ê. Di sala 1994an de, wê kariyera xwe ya fîlimê di komediya çalakiyê ya bi navê "Mask" de ku Jim Carrey jî tê de rol wergirtiye bidest xist. Tevî ku tecrûbeya wş ya lîstikvaniyê tinebû jî, ji bo rola alîgir a li fîlm, destûr ji wê re hat dayîn ku beşdarî darizandinan bibe. Piştî 12e car bîrdariyê biryar hat dayîn ku rola pêşenga jin Tîna Carlyle bilîze. Diaz, piştî ku di fîlma "Mask", di fîlmê "Suppîva Dawîn" de lîst. Di fîlmê de rola jina ciwan a ku evîndarê birayê zilamê ku wê li ber bi zewacê ye, dilîze. Di fîlima "[[Feeling Minnesota]]" de, ew bi [[Keanu Reeves]] re rol wergirdigire. Cameron Diaz, bi vê fîlimê de nekarî serkevtinek baş a ku dixwest bi dest xwe bixe. Paşê ew bi Edward Burns re di fîlmê "Head Above Water" de û bi Harvey Keitel re di fîlmê "She's the One"" de lîst. Diaz, ji aliyê rexnevanên lîstikvaniya be, yek ji stêrkên pêşerojê hate diyarkirin. Di rolêngirtina fîlima "Head Above Water" de biryar da ku karê xwe di fîlimên ya bazirganî de bidomîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/4729585/Girl-interrupted.html |sernav=Girl, interrupted |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1924149_1924152_1924198,00.html |sernav=Heroes of the Environment 2009 - TIME |paşnav=Stein |pêşnav=Joel |tarîx=2009-09-22 |malper=Time |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}</ref> Lîstikvana ciwan, ku bi Julia Roberts re di komediya romantîk "Zewaca Hevalê Min Ya Baştirîn" re bû. Bi performansa xwe ya di vî fîlimî de serkevtinên baş bidest xist û roj bi roj zêdetir hate naskirin. Piştî "Daweta Hevalê Min Ya Xweş", ew bi Ewan McGregor re di fîlima "Jiyanek Kêmûzayî ya Jiyan" a Danny Boyle ya 1995an de lîst. Diaz, yê ku La Torre terikand, ew di heman salê de bi Matt Dillon re di fîlima 1998an de "Di derheqê Meryemê de Tiştek Heye" lîst, têkiliyek evînî ya sê-salî dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://entertainment.oneindia.in/hollywood/news/2008/cameron-diaz-father-pneumonia-dead-160408.html |sernav=Cameron Diaz's father succumbs to pneumonia |tarîx=2012-07-02 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 |tarîxa-arşîvê=2012-07-02 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120702211831/http://entertainment.oneindia.in/hollywood/news/2008/cameron-diaz-father-pneumonia-dead-160408.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/celebrity/becoming-cameron-diaz/ |sernav=Becoming ... Cameron Diaz |malper=PEOPLE.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}</ref> == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! Sal !! Nav !! Rol |- | 1994 || ''[[The Mask]]'' || Tina Carlyle |- | 1995 || ''[[The Last Supper (film, 1995)|The Last Supper]]'' || Jude |- | 1996 || ''[[She's the One]]'' || Heather |- | 1996 || ''[[Feeling Minnesota]]'' || Freddie Clayton |- | 1996 || ''[[Head Above Water]]'' || Nathalie |- | 1997 || ''[[Keys to Tulsa]]'' || Trudy |- | 1997 || ''[[En İyi Arkadaşım Evleniyor|My Best Friend's Wedding]]'' || Kimberly Wallace |- | 1997 || ''[[A Life Less Ordinary]]'' || Celine Naville |- | 1998 || ''[[Vegas'ta Korku ve Nefret (film)]]'' || Xebatkarê Tvyê |- | 1998 || ''[[There's Something About Mary]]'' || Mary Jensen |- | 1998 || ''[[Very Bad Things]]'' || Laura Garrety |- | 1999 || ''[[Man Woman Film]]'' || Random Celebrity |- | 1999 || ''[[John Malkovich Olmak]]'' || Lotte Schwartz |- | 1999 || ''[[Kazanma Hırsı]]'' || Christina Pagniacci |- | 2000 || ''[[Things You Can Tell Just by Looking at Her]]'' || Carol Faber |- | 2000 || ''[[Charlie's Angels (film)|Charlie's Angels]]'' || Natalie Cook |- | 2001 || ''[[The Invisible Circus]]'' || Faith |- | 2001 || ''[[Shrek]]'' || Prenses Fiona (dengdan) |- | 2001 || ''[[Vanilla Sky]]'' || Julianna 'Julie' Gianni |- | 2002 || ''[[The Sweetest Thing]]'' || Christina Walters |- | 2002 || ''[[My Father's House]]'' || The Girl |- | 2002 || ''[[Azınlık Raporu (film)]]'' || Woman on Metro |- | 2002 || ''[[New York Çeteleri]]'' || Jenny Everdeane |- | 2003 || ''[[Shrek 4-D]]'' || Prenses Fiona (dengdan) |- | 2003 || ''[[Charlie's Angels: Full Throttle]]'' || Natalie Cook |- | 2004 || ''[[Shrek 2]]'' || Prenses Fiona (dengdan) |- | 2005 || ''[[In Her Shoes]]'' || Maggie Feller |- | 2006 || ''[[The Holiday]]'' || Amanda Wood |- | 2007 || ''[[Shrek the Third]]'' || Prenses Fiona (dengdan) |- | 2007 || ''[[Shrek the Halls]] (TV)'' || Prenses Fiona (dengdan) |- | 2007 || ''[[The Box (film, 2007)|The Box]]'' || |- | 2008 || ''[[What Happens In Vegas]]'' || |- | 2009 || ''My Sister's Keeper'' || Sara |- | 2010 || ''[[Shrek 4]]'' || Prenses Fiona (dengdan) |- | 2010 || ''[[Knight and Day]]'' || June Havens |- | 2011 || ''[[The Green Hornet]]'' || Lenore Case |- | 2011 || ''[[Bad Teacher]]'' || Elizabeth Halsey |- | 2012 || ''[[What to Expect When You're Expecting]]'' || Jules [[Baxter]] |- |2014|| ''[[Sex tape]]'' || [[Annie]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên amerîkî yên jin]] fcubhutoftkj70p5qr5wy7ajirjy7ki 0 98105 2012342 1996907 2026-05-15T18:28:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2012342 wikitext text/x-wiki [[Wêne:New_crops-Chicago_urban_farm.jpg|thumb|250px|Baxçeyek çandiniya bajarî li [[Chicago]]yê.]] '''Çandiniya bajarî''', yan jî '''baxçevaniya bajarokî''', [[Cot|pratîkiya çandinî]], pêvekirin û belavkirina [[Xurek|xwarinê]] ye ku li der-dora bajaran e.<ref>Bailkey, M., and J. Nasr. 2000. "From Brownfields to Greenfields: Producing Food in North American Cities," ''Community Food Security News''. Fall 1999/Winter 2000:6</ref> Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin.<ref name="otherurbanag">{{Jêder-malper |url=https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |sernav=The role of urban agriculture in addressing household poverty and food security: the case of Zambia |paşnav=Hampwaye, G. |paşnav2=Nel, E. |weşanger=Gdnet.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |paşnav3=Ingombe, L. |tarîxa-arşîvê=14 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180414010747/https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek "bajarokê veguhêz" bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike. == Dîrok == Li bajarên nîv-[[Wahe|çolî]] yên [[Wahe|Farisê]], [[wahe]] bi saya kewçêrên ku ava çiyê hildigirt dihatin têr kirin da ku piştgiriyê bidin hilberîna zexm a xwarinê, ku ji hêla bermahiyên civakan ve dihatin şandin.<ref name="André2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Continuous productive urban landscapes : designing urban agriculture for sustainable cities |paşnav=André. |pêşnav=Viljoen |tarîx=2005 |weşanger=Architectural Press |kesên-din=Bohn, Katrin., Howe, J. (Joe) |isbn=9780750655439 |cih=Oxford |oclc=60533269 }}</ref> Li [[Machu Picchu]], av hate parzûn kirin û ji nû ve hate bikar anîn wekî beşek ji mîmariya gavavêtinê ya bajêr, û nivînên sebzeyan hatin dîzayn kirin ku rojê berhev bikin da ku demsala mezinbûnê dirêj bike. [[Wêne:City_experiment_in_gardening,_New_York_City_LCCN93501876.jpg|çep|thumb| Xwepêşandanek baxçevaniyê li New York, 1922]] Fikra hilberîna xurekî ya pêvek ji derveyî karûbarên çandiniya gundewarî û îthalatên dûr ne nû ye. Ew di dema şer û depresyonê de dema ku pirsgirêkên kêmbûna xwarinê çêdibûn, û her weha di demên pirbûna nisbî de hate bikar anîn. Baxçeyên dabeşkirinê di destpêka sedsala 19an de li [[Almanya]] wekî bersivek li dijî hejarî û bêewlehiya xwarinê derketin holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |sernav=untitles |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719034258/http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2009 }}</ref> Di 1893 de ji hemwelatiyên [[Detroit]] -a depresiyon hatiye xwestin ku gelek deverên vala bikar bînin da ku berhemanîna sebzeyan zêde bikin. Navê wan şaredar, Hazen S. Pingree, yê ku ramanek derxist, navê Pingree's Potato Patches lê kirin. Wî ji bo van baxçeyan armanc kir ku di demên tengasiyê de dahat, dabînkirina xwarinê çêbikin û serxwebûnê zêde bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://historicdetroit.org/building/hazen-s-pingree-monument/ |sernav=Hazen S. Pingree Monument |malper=historicdetroit.org/ |weşanger=DAN AUSTIN }}</ref> Baxçeyên serkeftinê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de şîn bûn û li DY, [[Kanada]] û Înglistanê baxçeyên fêkî, sebze û giyayan bûn. Vê hewldanê ji hêla welatiyan ve hate girtin da ku zexta li ser hilberîna xwarinê ya ku piştgirî bide hewldana şer kêm bike. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, serokdewlet [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] bang li hemwelatiyên amerîkî kir ku her mezinbûna xwarina vekirî ya heyî bikar bînin, vê yekê wekî rêyek dîtina wan ji rewşa potansiyel zirarê dibîne. Ji ber ku pirraniya Ewrlpa bi şer hate xerckirin, wan nekarîn pêdiviyên xwarinê yên têra xwe hilberandin da ku werin şandin DY û nexşeyek nû ya bi armanca têrkirina DY û heta zêdepelek ji bo welatên din ên hewcedar pêk hat. Di sala 1919an de, li ser penc mîlyon parçe xwarin mezin dibû û zêdeyî 200 mîlyon kîlo berhem dihat berhev kirin. [[Wêne:MONTREUIL_-_Le_clos_des_peches.jpg|thumb| Mêwe li Montreuil, Seine-Saint-Denis, [[Fransa|France]]]] Pratîkek pir dişibe dema Depresyona Mezin a ku armanc, kar û xwarinek pêşkêşî kesên ku wekî din di demên wiha dijwar de bêyî tiştek bimînin, hat bikar anîn. Van hewldanan bûn alîkar ku giyan zêde bibin û mezinbûna aborî zêde bikin. Di dema Depresiyonê de ji baxçeyên jîngehê bi qasî 2,8 mîlyon dolar xwarin hate çêkirin. Bi [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Rêvebiriya/Xwarinê Bernameyek Baxçeyê Serkeftina Neteweyî saz kir ku destnîşan kir ku di nav bajaran de çandiniya bi rêk û pêk saz dike. Di çalakiyê de bi vê plana nû re, bi qasî 5,5 mîlyon amerîkî beşdarî tevgera baxçeyê serfiraziyê bûn û salê li ser çar mîlyon kîlo fêkî û sebze hatin çandin, ku di wê demê de ji% 44 hilberên Dewletên Yekbûyî mezin bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/07/15/magazine/victory-gardens-world-war-II.html |sernav=Victory Gardens Were More About Solidarity Than Survival |paşnav=Steinhauer |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-07-15 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref> == Cûreyên sereke == [[Wêne:Mudchute_farm_cow_head.jpg|rast|thumb|250x250px| Cawek li Tower Hamlets, London]] Ji bo komployên çandiniyê yên li bajarên bajaran ti peyvek giştî tune. Baxçe û zevî-wek pênasekirina wan hêsan nîne-du celebên sereke ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://slate.com/human-interest/2014/02/farm-vs-garden-the-definition-depends-on-whether-you-ask-the-usda-or-the-waldorf-astoria.html |sernav=What’s the Difference Between a Garden and a Farm? |paşnav=Crawford |pêşnav=Andrea |tarîx=2014-02-12 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> Li gorî USDA, çandiniyek "her deverek e ku ji wê $1000 an bêtir hilberên çandiniyê hatine hilberandin û firotin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |sernav=USDA ERS - Glossary |malper=www.ers.usda.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |roja-arşîvê=2020-11-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201112002756/https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarms.org/ |sernav=European Federation of City Farms |malper=cityfarms.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> === Baxçe === Piraniya civakan baxçevaniyê ji raya giştî re guncan dikin, ji welatiyan re cih peyda dikin da ku ji bo xwarinê an şahiyê nebatan biçînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/p-patch-community-gardening |sernav=P-Patch Community Gardening - Neighborhoods {{!}} seattle.gov |malper=www.seattle.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> Tevgera permaculture ya bingehin di vejîna çandiniya bajaran de li seranserê cîhanê pir bibandor e. Di salên 1960ê de hejmarek ji baxçeyên hevpar di hatin damezrandin [[Keyaniya Yekbûyî]], bandora tevgera baxçe civaka li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Patman |pêşnav=Suzanne |tarîx=Winter 2015 |sernav=A New Direction in Garden History |kovar=Garden History |cild=43 |hejmar=2 |rr=273–283 |jstor=24636254 }}</ref> Projeya Severn a Bristol di 2010an de bi £2500 hate damezrandin û salê 34 ton berhem peyda dike, û mirovên ji paşmayiyên dezavantaj dixebitin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thesevernproject.org/our-story/ |sernav=The Severn Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180516062641/http://www.thesevernproject.org/our-story/ |tarîxa-arşîvê=16 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}</ref> === Çandinî === Yekemîn rêbaza çandiniya bajarî ya mezinbûnê dema ku cotkarên malbatî zeviyên xwe diparêzin her ku bajar li dora wê mezin dibe pêk hatiye. Qadên çandiniyên bajarî zeviyên çandiniyê yên li herêmên bajarî ne ku ji bo hilberîna xwarinê têne bikaranîn. Ew bi gelemperî baxçeyên birêvebirî yên civatî ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nicva.org/organisation/federation-of-city-farms-and-community-gardens |sernav=Federation of City Farms and Community Gardens |paşnav=fcfcg@mickmarston.plus.com |tarîx=2014-07-04 |malper=NICVA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> ku dixwazin têkiliyên civatê baştir bikin û hişmendiya [[çandinî]] û [[Çandinî|cotkariyê]] pêşkêşî mirovên ku li deverên bajarî dijîn bikin. Ew ji bo gelek civakên li dora cîhanê çavkaniyên girîng ên ewlehiya xwarinê ne. Çandiniyên bajêr di mezinahiya xwe de ji pariyên piçûk ên li hewşên taybetî bigire heya mezrayên mezin ên ku hejmarek donim dagir dikin diguhere. Di sala 1996an de, raporek [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku li seranserê cîhanê 800 mîlyon kes hene ku li bajaran xwarinê mezin dikin û heywandariyê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawson |pêşnav=Laura |tarîx=2016-12-22 |sernav=Agriculture: Sowing the city |kovar=Nature |ziman=en |cild=540 |hejmar=7634 |rr=522–524 |bibcode=2016Natur.540..522L |doi=10.1038/540522a |issn=0028-0836 |pmid=30905945 |doi-access=free }}</ref> Her çend hin çandiniyên bajêr heqdestê karmendan dane jî, piranî xwe dispêrin keda dildar, û hin jî tenê ji hêla dildaran ve têne rêve kirin. Zeviyên din ên bajêr wekî hevkariyên bi rayedarên herêmî re dixebitin. Yekem çandiniya bajêr di 1972an de li Kentish Town, [[London]], [[London|hate saz kirin]]. Ew heywanên çandiniyê û qada baxçevaniyê ve girêdide, lêzêdekirinek ji hêla çandiniyên zarokan ve li [[Holenda]]yê. Çandiniyên bajarên din li seranserê London û Keyaniya Yekbûyî şopandin. Li Awistralya, gelek çandiniyên bajaran li gelek paytext bajaran hene. Li Melbourne, Çandiniya Zarokan a Collingwood di 1979an de li Abbotsford Precinct Heritage Landlands Farm (APHF),<ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarmer.info/collingwood-childrens-farm-in-melbourne-australia-established-in-1979/ |sernav=Collingwood Children’s Farm in Melbourne, Australia, established in 1979 — City Farmer News |malper=cityfarmer.info |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> erda herî kevnare ya ku li Victoria dom kirî hate damezrandin, ji 1838 ve hatî çandin. Di sala 2010an de, Bajarê New York avahî û vekirina mezintirîn çandiniya banê çiyayî ya xwedan xwedîkirin û xebitandin dît, û dûv re di 2012 de cihek hêj mezintir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-could-grown-all-its-own-food-180949748/ |sernav=History, Travel, Arts, Science, People, Places - Smithsonian |malper=smithsonianmag.com }}</ref> Li [[Singapûr]], çandiniyên banê hîdroponîk (ku ew jî xwe dispêrin çandiniya vertical) xuya dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@JoeSwartz1966/new-rooftop-farms-to-sprout-in-singapore-8a9877707464 |sernav=New Rooftop Farms to Sprout in Singapore! |paşnav=Swartz |pêşnav=Joe |tarîx=2018-02-02 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-09-17 }}</ref> Armanca li paş vana nûvekirina qad û hêza karker e ku bi vî rengî heya niha hatine paşguh kirin. Di heman demê de hilberînerê bê dermanên di asta jor de dê were çandin û dirûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://comcrop.com/ |sernav=ComCrop - Singapore's first and only commercial rooftop farming company |malper=Comcrop |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> [[Wêne:Aretxabaleta-apts-and-garden-4618.jpg|rast|thumb|250x250px| Li Aretxabaleta, [[Spanya]], gul û hewşek sebzeyên hewşa pêşîn a rêkûpêk]] == Nêrîn == === Çavkanî û aborî === Tora Çandiniya Bajêr çandiniya bajarî wiha destnîşan kiriye:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban agriculture: food, jobs, and sustainable cities |tarîx=1996 |weşanger=United Nations Development Programme |kesên-din=Cheema, G. Shabbir., Smit, Jac., Ratta, Annu., Nasr, Joe., United Nations Development Programme., Urban Agriculture Network. |isbn=9789211260472 |cih=New York, N.Y. |oclc=34575217 }}</ref><blockquote>[A] pîşesaziya ku xwarin, sotemenî û hilberên din hilberîne, pêvajo û bazarê dike, bi piranî li bersiva daxwaziya rojane ya xerîdaran a li bajarokek, bajarokek, an metropol, gelek cûreyên avî û erdên avî yên bi taybetî û gelemperî têne girtin li seranserê deverên nav-bajarî û per-bajarokî têne dîtin. Bi gelemperî çandiniya bajaran rêbazên hilberîna dijwar bikar tîne, ku bi gelemperî û çavkaniyên xwezayî û bermayiyên bajaran bikar tîne û ji nû ve bikar tîne, da ku celebek cihêreng a fauna û flora-bingeha erdê, avê-û hewayê peyda bike û bibe sedema ewlehiya xwarinê, tenduristî, zindîbûn û hawîrdora kes, mal û civak.</blockquote>Globalbûnê di hilberîna xwarina wan de pêdivî û qabîliyeta dezgeheke civakekê ji holê rakir. Di encamê de ev yek nekarîne ku neheqiya xwarinê li ser pîvanek piçûktir, birêvebibe. Ev taybetî li bajaran rast e. Ro, li piraniya bajaran ji ber belavbûna bajaran û desteserkirina xaniyan zeviyek pir vala heye. Ev erd dikare were bikar anîn da ku bêewlehiya xwarinê were çareser kirin. Lêkolînek Cleveland nîşan dide ku bajar bi rastî dikare ji sedî 100% hewceya hilberîna xweya nû peyda bike. Ev ê heya 115 mîlyon dolarê di herikîna aborî ya salane de asteng bike. Bikaranîna qada banê New York City-ê jî dê bikaribe bi qasî du carî mîqdara valahiya pêdivî ye ku ji bo hilberîna sebzeyên kesk ên New York-ê hewce bike. Valahî dikare bi karanîna hilberîna hîdroponîkî an kargeha hundirîn a xwarinê hê çêtir were optimîzekirin. Di nav bajaran de baxçeyên mezin dibin dê di heman demê de mîqdara avêtina xwarinê jî kêm bibe. Ji bo fînansekirina van projeyan, ew ê sermayeya darayî di forma pargîdaniyên taybetî an fonên hikûmetê de hewce bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grewal |pêşnav=Sharanbir S. |paşnav2=Grewal |pêşnav2=Parwinder S. |sal=2012 |sernav=Can cities become self-reliant in food? |kovar=Cities |cild=29 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.cities.2011.06.003 }}</ref> === Hawirdorparêzî === [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_05.jpg|alt=Close up of plants|thumb| Nivînek baxçe ya têkel a nebatan ji bo xwarinê û ji bo hingiv û kêzikan li çandiniya bajaran a li [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] ya bingeh civak.]] Konseya Zanist û Teknolojiya Çandiniyê (CAST) çandiniya bajêr diyar dike ku aliyên tenduristiya jîngehê, çakkirin û şahiyê vehewîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cast-science.org |sernav=Urban and Agriculture Communities: Opportunities for Common Ground |paşnav=Butler, L. and D.M. Moronek (eds.) |tarîx=May 2002 |weşanger=Council for Agricultural Science and Technology |cih=Ames, Iowa |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref><blockquote>Çandiniya bajarî pergaleke tevlihev e ku pêhnek berjewendiyan li xwe digire, ji navokek kevneşopî ya çalakiyên ku bi hilberîn, pêvajo, bazirganî, belavkirin û vexwarinê ve girêdayî ne, heya pirbûna sûd û karûbarên din ên ku kêmtir têne pejirandin û belge kirin. Vana şahî û vala ye; zindîtiya aborî û karsaziya karsaziyê, tenduristî û başbûna kesane; tenduristî û başiya civakê; xemilandina dîmenê; û vejandin û çakkirina jîngehê.</blockquote>Pêşniyarên plansazî û sêwirana nûjen bi gelemperî ji vê modela çandiniya bajarvaniyê re bêtir bersivdar in ji ber ku ew dikeve nav qada heyî ya sêwirana berdewam. Danasîn di nav çand û demê de gelek şîroveyan dihêle. Pir caran ew bi biryarên polîtîkayê ve girêdayî ye ku bajarên domdar ava bikin.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Evan D.G. |sal=2002 |sernav=Urban Ecology in Bangkok Thailand: Community Participation, Urban Agriculture and Forestry |kovar=Environments |cild=30 |rûpel=1 }}</ref> Her wiha çandiniyên bajaran ji bo kesan, bi taybetî jî yên li bajaran dijîn, ji bo ku bi hemwelatiya ekolojîk bi rengek çalak têkildar bibin derfetên bêhempa peyda dikin. Bi têkiliya bi hilberîna xwarinê û xwezayê re, baxçevaniya civaka bajar hûrgelên ku ji bo beşdarî civakek demokratîk bibin pêwîstî dide mirovan. Ji bo ku çandinî were meşandin divê biryar li ser bingeha kom-kom bêne girtin. Encamên herî bibandor dema ku ji niştecîhên civakekê tê xwestin ku di çandiniyê de rolên çalaktir bigirin, pêk tê.<ref>Katharine Travaline & Christian Hunold (2010) Urban agriculture and ecological citizenship in Philadelphia, Local Environment, 15:6, 581-590, DOI: 10.1080/13549839.2010.487529</ref> === Ewlekariya xwarinê === Hem ji hêla aborî û hem ji aliyê erdnîgarî ve gihîştina xwarina zexm, perspektîfek din e di nav hewldana peydakirina hilberîna zad û ajalên li bajaran. Hatina berbiçav a nifûsa cîhanê ya ber bi bajaran ve hewcedariya xwarinên nû û ewledar zêde kiriye. Hevpeymana Ewlekariya Xurekê ya Civakî (CFSC) ewlehiya xwarinê wiha destnîşan dike:<blockquote>Hemî kesên di civakekê de ku her dem bi çavkaniyên herêmî, ne-acîl ve bi çanda pejirandî, xwarina têra xwe peyda dibin heye.</blockquote>Li deverên ku bi pirsgirêkên ewlehiya xwarinê re rû bi rû dimînin vebijarkên wan kêm in, timûtim xwe dispêrin [[Xwarina bilez|xwarina bilez a]] pir pêvajoyî an xwarinên firotana hêsaniyê yên ku di wan de gelek kalorîk û kêm xwarin hene, ku dibe ku bibe sedema zêdebûna rêjeyên nexweşiyên girêdayî parêzê yên wekî şekir. Van pirsgirêkan têgeha edaleta xwarinê anîne zimên ku Alkon û Norgaard (2009; 289) rave dikin ku, "gihiştina xwarina tendurist, bi arzanî, çandî ya guncan di warên nîjadperestiya sazûmanî, damezrandina nijadî û erdnîgariyên nijadperest de cîh digire. . . Edaleta xwarinê di navbera bûrs û çalakvaniya li ser çandiniya domdar, bêewlehiya xwarinê û dadmendiya hawîrdorê de pirek teorîk û siyasî ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alkon |pêşnav=Alison Hope |paşnav2=Norgaard |pêşnav2=Kari Marie |sal=2009 |sernav=Breaking the Food Chains: An Investigation of Food Justice Activism |url=https://semanticscholar.org/paper/00d3910d9866d8da288e1751a9836983ac658735 |kovar=Sociological Inquiry |cild=79 |hejmar=3 |rr=289–305 |doi=10.1111/j.1475-682x.2009.00291.x }}</ref> Hin nirxandinên sîstematîkî berê tevkariya çandiniya bajarî ya ji bo ewlehiya xwarinê û diyarkerên din ên encamên tenduristiyê lêkolîn kirine.<ref name="Audate PP, Fernandez MA, Cloutier G, Lebel A 2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Audate |pêşnav=PP |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=MA |paşnav3=Cloutier |pêşnav3=G |paşnav4=Lebel |pêşnav4=A |sal=2018 |sernav=Impacts of Urban Agriculture on the Determinants of Health: Scoping Review Protocol |kovar=Journal of Medical Internet Research |cild=7 |hejmar=3 |rr=e89 |doi=10.2196/resprot.9427 |pmc=5893886 |pmid=29588270 }} http://www.researchprotocols.org/2018/3/e89</ref> == Tesîr == [[Wêne:Sprouting_mung_beans_in_a_jar.jpg|thumb|Kasa camek şînkirî ku tê de fasûlî mung heye]] === Aborî === Çandiniya bajarî û {{girêdan|pêr-bajarî|en|Peri-urban agriculture}} ({{bi-en|''Urban and Peri-urban agriculture''}}, UPA) bingeha aborî ya bajêr bi hilberîn, pêvekirin, pakkirin û bazirganiya hilberên berxwar berfireh dike. Ev encam di zêdebûna çalakiyên karsaziyê û afirandina karan de, û her weha lêçûnên xwarinê kêm dike û kalîteyê baştir dike.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> UPA ji bo nifûsa bajaran kar, hatinî, û gihîştina xwarinê peyda dike, ku dibe alîkar da ku ewlehiya xwarina kronîk û acîl were rakirin. Bêbaweriya xwarina kronîk behsa xwarina bi arzanî kêmtir û mezinbûna [[Xizanî|hejariya bajêr dike]], dema ku bêewlehiya xwarina acîl têkildarî têkçûnên di zincîra belavkirina xwarinê de ye. UPA di çêkirina xwarinê de bihatir û di dabînkirina pêdiviyên acîl ên xwarinê de roleke girîng dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |sernav=Urban and Peri-urban Agriculture, Household Food Security and Nutrition |paşnav=Food and Agriculture Organization of the United Nations |weşanger=FAO |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2017-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229121327/http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolîna li ser nirxên sûkê ji bo hilberên ku li baxçeyên bajarokî hatine çandin ji berhemek baxçeyê civakê re nirxek hilberîna navîn a di navbera hema hema $200 û $500 (ji bo enflasyonê verastkirî) hate vegotin. === Civatî === [[Wêne:Kstovo-hay-1536.jpg|thumb|Pêdiviyên peyzajên bajaran bi hewcedariya cotkarên sewalkariya bejahiyê re dikare were yek kirin. (Kstovo, Rûsya).]] Çandiniya bajêr dikare bandorek mezin li ser xweşhaliya civakî, hestyarî ya kesan bike,<ref name="Wakefield, S. 2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Wakefield |pêşnav=S. |paşnav2=Yeudall |pêşnav2=F. |paşnav3=Taron |pêşnav3=C. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=J. |paşnav5=Skinner |pêşnav5=A. |sal=2007 |sernav=Growing urban health: Community gardening in South-East Toronto |kovar=Health Promotion International |cild=22 |hejmar=2 |rr=92–101 |doi=10.1093/heapro/dam001 |pmid=17324956 |doi-access=free }}</ref> û dikare bi giştî bandorek erênî li tenduristiya civakê bike, ku rasterast bandora xwe li ser başbûna civakî û hestyarî dike. Baxçeyên bajarokî timûtim cîh in ku têkiliya civakî ya erênî hêsan dikin, ku ew jî dibe alîkar ji bo tevahî başbûna civakî û hestyarî. Gelek baxçe baştirkirina tevnên civakî yên di nav civakên ku ew lê ne, asan dikin. Ji bo gelek taxan, baxçe "navendek sembolîk" peyda dikin, ku dibe sedema serbilindiya taxê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Donna |sal=2000 |sernav=A survey of community gardens in upstate New York: Implications for health promotion and community development |kovar=Health & Place |cild=6 |hejmar=4 |rr=319–27 |doi=10.1016/S1353-8292(00)00013-7 |pmid=11027957 }}</ref> Çandiniya bajaran bi navgîniya atolyeyên teşxîskirinê an komîsyonên cihêreng ên di qada baxçeyên sebzeyan de beşdarî civakê zêde dike. Çalakiyên ku bi sedan mirov tê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |sernav=Increased community participation. [Social Impact]. Cities Without Hunger - Community Gardens: Sao Paulo (2003-2009). |malper=SIOR, Social Impact Open Repository |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170905140756/http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2017 }}</ref> Dema ku kes li dora li hev dicivin, astên çalakiya laşî pir caran zêde dibin. Ev di heman demê de dikare asta serotonîn a dişibe xebata li salona sporê jî bilind bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Simon N. |tarîx=November 2007 |sernav=How to increase serotonin in the human brain without drugs |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2077351/ |kovar=Journal of Psychiatry & Neuroscience : JPN |cild=32 |hejmar=6 |rr=394–399 |issn=1180-4882 |pmc=2077351 |pmid=18043762 }}</ref> Li baxçeyan hêmana zêdekirin/bîsîkletê heye, hêj bêtir çalakiya fizîkî û feydeyên hebûna li derve zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kingsley |pêşnav=Jonathan 'Yotti' |paşnav2=Townsend |pêşnav2=Mardie |paşnav3=Henderson‐Wilson |pêşnav3=Claire |sal=2009 |sernav=Cultivating health and wellbeing: Members' perceptions of the health benefits of a Port Melbourne community garden |kovar=Leisure Studies |cild=28 |hejmar=2 |rr=207–19 |doi=10.1080/02614360902769894 }}</ref> UPA dikare wekî navgînek baştirkirina debara mirovên li bajarên û derdora wan dijîn. Beşdariya di pratîkên bi vî rengî de piranî wekî çalakiyek nefermî tê dîtin, lê li gelek bajarên ku gihîştina xwarinê ya ne bes, nebawer û bêserûber pirsgirêkek dubare ye, çandiniya bajaran ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwarinê bûye bersivek erênî. Ji ber ewlehiya xwarinê ku bi UA re tê, hestên serxwebûn û hêzdariyê timûtim radibin. Theiyana hilberandin û mezinkirina xwarinê ji bo xwe jî ragihandiye ku asta xwe-rûmeta an xweser-bandorbûnê baştir dike.<ref name="Wakefield, S. 2007"/> Mal û civakên piçûk ji erdên vala sûd werdigirin û ne tenê ji hewcedariyên xwarinê yên malê re di heman demê de hewcedariyên bajarê niştecihê wan jî digirin.<ref name="Hales">[http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ Hales et al. (2016). "Urban Agriculture: Urban agriculture, positive impact"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229232711/http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ |date=2019-12-29 }} ''My Green Hobby''</ref> CFSC diyar dike ku:<blockquote>Baxçevaniya civak û niştecihbûnê, û her weha cotyariya piçûk-piçûk, dolarên xwarina malê xilas dikin. Ew xwarin û dravê belaş ji bo xwarinên ne-baxçe û tiştên din pêşve dixin. Wekî mînakek, hûn dikarin mirîşkên xwe li ser zeviyek bajarî mezin bikin û hêkên teze bi tenê ji her dozen $0.44 bigirin.</blockquote>Ev dihêle ku malbat dahatên mezintir bifroşin firoşgehên herêmî an bazarên herêmî yên derve dema ku ji malbata xwe re têrkirina guncan a hilberên nû û têrker peyda bikin. [[Wêne:Ezhou-train-station-0109.jpg|rast|thumb|250x250px| Baxçeyek sebzeyan li meydana li ber stasyona trênê ya li [[Ezhou]], Çînê]] Hin çandiniyên bajaran ên civak dikarin pir bi bandor bibin û alîkariya jinan bikin ku kar bibînin, ku di hin rewşan de ji dîtina kar di aboriya fermî de marjînal in.<ref>FAO. (1999). "Issues in Urban Agriculture," ''FAO Spotlight Magazine,'' January.</ref> Lêkolînan destnîşan kir ku beşdarbûna jinan xwedan rêjeyek hilberînê ye, ji ber vê yekê ji bo vexwarina malê hejmar têr çêdike dema ku bêtir ji bo firotana bazarê peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |sernav=Mahbuba Kaneez Hasna. IDRC. CFP Report 21: NGO Gender Capacity in Urban Agriculture: Case Studies from Harare (Zimbabwe), Kampala (Uganda), and Accra (Ghana) 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071218171756/http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2007 }}</ref> Ji ber ku piraniya çalakiyên UA li ser erdên vala yên şaredariyê têne meşandin, li ser dabeşkirina mafên ax û milkê fikar zêde bûne. IDRC û FAO Rêbernameyên Siyasetmedariya Municipalaredariyê li ser Çandiniya Bajêr weşandine, û bi hikûmetên şaredariyê re dixebitin ku tedbîrên siyaseta serkeftî biafirînin ku di plansaziya bajarvaniyê de werin bicîh kirin.<ref>IDRC/ UN-HABITAT".Guidelines for Municipal Policymaking on Urban Agriculture" Urban Agriculture: Land Management and Physical Planning (2003) [http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414011131/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf |date=2018-04-14 }} 1.3</ref> Zêdeyî sêyem malbatên Dewletên Yekbûyî, bi qasî 42 mîlyon kes, beşdarî baxçeyê xwarinê dibin. Di heman demê de ji hêla hezarsalan ve ji 2008-2013an ve bi cotkariyê 63% beşdarbûn zêde bûye. Malbatên Dewletên Yekbûyî yên ku beşdarî baxçeyê baxçevaniyê dibin jî di wê çarçoveyê de ji 1 ber 3 mîlyonî ye. Çandiniya bajaran derfetên bêhempa peyda dike da ku civakên cihêreng bi hev re bikin yek. Wekî din, ew ji bo peydakirên lênêrîna tenduristiyê derfetan peyda dike ku bi nexweşên xwe re têkiliyê daynin. Ji ber vê yekê, çêkirina her baxçeyê civakê hubek ku ji civakê re berbiçav e.<ref>Alaimo, K., Beavers, A.W., Crawford, C. et al. Curr Envir Health Rpt (2016) 3: 302. https://doi.org/10.1007/s40572-016-0105-0 </ref> === Enerjiya enerjiyê === [[Wêne:Mushroom_growing_kit,_BTTR_Ventures.jpg|thumb|Mushrooms Oyster Edible li ser erdên kafir ên bikar anîn mezin dibin]] Pergala çandiniya pîşesaziyê ya heyî ji bo lêçûnên mezin ên enerjiyê ji bo veguhastina xurekan berpirsiyar e. Li gorî lêkolînek ji hêla Rich Pirog ve, derhênerê hevkarê Navenda Leopoldê ya Çandiniya Domdar a Zanîngeha Dewletê ya Iowa, hilberîna kevneşopî ya navînî {{Convert|1500|mi}},<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |sernav=Pirog, R. and A. Benjamin. ''"Checking the food odometer: Comparing food miles for local versus conventional produce sales to Iowa institutions"'', Leopold Center for Sustainable Agriculture, 2003 |weşanger=Leopold.iastate.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120514150840/http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |tarîxa-arşîvê=14 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> karanîn, heke ji hêla traktor-trailer ve were şandin, {{Convert|1|USgal}} sotemeniya fosîla serê {{Convert|100|lb}}.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/07/AR2008030702520.html |sernav=Eat Locally, Ease Climate Change Globally |tarîx=9 adar 2008 |malper=The Washington Post |tarîxa-gihiştinê=27 gulan 2010 }}</ref> Enerjiya ku ji bo veguhastina xwarinê tê bikar anîn kêm dibe dema ku çandiniya bajarvanî dikare bajaran bi xwarinên li herêmê mezinbûyî peyda bike. Pirog dît ku pergala belavkirina xwarinê ya kevneşopî, ne-herêmî, 4 heya 17 carî zêdetir sotemenî bikar tîne û 5 heya 17 carî zêdetir CO2 ji veguhastina herêmî û herêmî.<ref>Pirog, Rich S.; Van Pelt, Timothy; Enshayan, Kamyar; and Cook, Ellen, "Food, Fuel, and Freeways: An Iowa perspective on how far food travels, fuel usage, and greenhouse gas emissions" (2001). Leopold Center Pubs and Papers. 3. <nowiki>http://lib.dr.iastate.edu/leopold_pubspapers/3</nowiki></ref> Bi heman awayî, di lêkolîna Marc Xuereb û Herêma Tenduristiya Gel a Waterloo de, hate texmîn kirin ku veguherîna xwarina herêmî-mezin dibe ku emîsyonên têkildarî veguhastinê bi hema hema 50,000 metrîk ton CO2, an jî wekheviya rakirina 16,191 otomobîlan ji rê.<ref name="autogenerated2005">Xuereb, Marc. (2005). "Food Miles: Environmental Implications of Food Imports to Waterloo Region." Public Health Planner Region of Waterloo Public Health. November. https://web.archive.org/web/20180128180314/http://chd.region.waterloo.on.ca/en/researchResourcesPublications/resources/FoodMiles_Report.pdf</ref> [[Wêne:The_WindowFarms_Project_(Drainage)_@_MakerFaire.jpg|rast|thumb| Zeviyek pencereyê, şûşeyên plastîkî yên avêtî nav şûşeyên ji bo çandiniya hîdroponîk di şibakên bajaran de]] === Opa karbonê === Wekî ku li jor hate behs kirin, xwezaya çandiniya bajarî ya bi enerjî-kêrhatî dikare bi kêmkirina mîqdara veguhastinê ya ku ji bo gihandina kelûmêlên xerîdar radibe, şopa karbonê ya her bajarî kêm dike. Deverên wusa dikarin wekî lavaboyên karbonê<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–2110 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> tevnegerin û hin kombûna karbonê ya ku ji deverên bajarî re xwezayî ye, ku li wir peyade û avahî ji nebatan pirtir in. Nebat karbondîoksîta atmosferê (CO₂ û berdim oksîjenê breathable (O₂₎ bi riya [[Fotosentez]]. Pêvajoya Qedexekirina Karbon dikare bi têkelkirina teknîkên din ên çandiniyê re ji bo zêdekirina rakirina ji atmosferê û pêşîgirtina li berdana CO₂ di dema dirûnê de. Lêbelê, vê pêvajoyê piranî xwe dispêre celebên nebatên hatine hilbijartin û rêbaza çandiniyê.<ref name="autogenerated2005"/> Bi taybetî, hilbijartina nebatên ku pelên xwe winda nakin û tevahiya salê kesk dimînin dikare kapasîteya çandiniyê ya veqetandina karbonê zêde bike. === Kêmkirina ozon û madeyên kumikî === Kêmkirina ozon û din mijarê particulate dikarin tenduristiya mirovan werbigirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mayer |pêşnav=Helmut |sal=1999 |sernav=Air pollution in cities |kovar=Atmospheric Environment |cild=33 |hejmar=24–25 |rr=4029–37 |bibcode=1999AtmEn..33.4029M |doi=10.1016/s1352-2310(99)00144-2 }}</ref> Kêmkirina van partîkul û gazên ozonê dikare rêjeyên mirinê li deverên bajarî kêm bike û digel vê yekê jî tenduristiya kesên li bajaran dijîn zêde bike. Li gorî gotarê, tenê yek metir çargoşe banê kesk hewce ye ku salixdana xwerû partîsiyonên salane bide sekinandin.<ref>Environmental Affairs Department, City of Los Angeles. 2006. "Green Roofs - Cooling Los Angeles: A Resource Guide". http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212001835/http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf |date=2017-02-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–10 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> === Paqijkirina axê === Pir deverên vala yên bajaran bi gelemperî dibin qurbanên avêtina neqanûnî ya kîmyewiyên xeternak û bermahiyên din. Di heman demê de dibe ku ew ava sekinî û "ava gewr " berhev bikin, ku dibe ku ji tenduristiya gel re xeternak be, nemaze ji bo demên dirêj bêdeng bimîne. Pêkanîna çandiniya bajarî li van deverên vala dikare ji bo rakirina van kîmyewiyan bibe rêbazek lêhatî. Di pêvajoya ku wekî Phytoremediation tê zanîn de, nebat û mîkroorganîzmayên têkildar ji bo kapasîteya kîmyewî ya hilweşîner, pejirandin, veguhertina teşeyek bêveng, û rakirina toksînên ji axê têne hilbijartin.<ref>Black, H. "Absorbing Possibilities: Phytoremediation." Environ Health Perspectives 103.12 (1995): 1106-108.</ref> Gelek kîmyewî dikarin werin rakirin hedef, metalên giran jî (di nav de merkur û rêber), pêkhateyên neorganîk (mînak arsenik û uranium), û pêkhatên organîk (mînak mînak neft û pêkhatên klorandî mîna PBC).<ref>Comis, Don. (2000). "Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils." Agricultural Research: n. pag. Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils. USDA-ARS, 13 August 2004. Web. 25 March 2013.</ref> Phytoremeditation hem pîvanek jîngehparêzî, lêçûn- lêker û enerjiyê-bandor e ku ji bo kêmkirina qirêjiyê. Phytoremediation bi tenê li ser $5–40 per ton ji mesrefa axa ku decontaminated.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lasat |pêşnav=M. M. |sal=2000 |sernav=Phytoextraction of metals from contaminated soil: a review of plant /soil/metal interaction and assessment of pertinent agronomic issues |kovar=Journal of Hazardous Substance Research |cild=2 |rr=1–25 }}</ref><ref>[http://www.bioteach.ubc.ca/Journal/V02I01/phytoremediation.pdf Cluis, C. (2004). "Junk-greedy Greens: phytoremediation as a new option for soil decontamination,"] BioTech J. '''2''': 61-67</ref> Pêkanîna vê pêvajoyê di heman demê de mîqyasa axê ya ku divê di zeviyek çopên xeternak de were avêtin jî kêm dike.<ref name="phytoremediation1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=H |sal=1995 |sernav=Absorbing possibilities: Phytoremediation |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=103 |hejmar=12 |rr=1106–8 |doi=10.2307/3432605 |jstor=3432605 |pmc=1519251 |pmid=8747015 }}</ref> Çandiniya bajaran wekî rêbaza navbeynkariya qirêjiya kîmyewî dikare di pêşîgirtina li belavbûna van kîmyewiyan li hawîrdora derdorê bi bandor be. Rêbazên din ên çakkirinê timûtim axê tevlihev dikin û kîmyewiyên kîmyewî yên di hundurê wê de hene zor didin hewa an avê. Nebat dikarin wekî rêbaza rakirina kîmyewiyan û hem jî ragirtina axê û rêgirtina li ber hilweşîna axê ya pîskirî belavbûna qirêj û xetera ku ji hêla van lotoyan ve tê pêşandin, bêne bikar anîn.<ref name="phytoremediation1995"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |sernav=Managing Urban Runoff &#124; Polluted Runoff &#124; US EPA |weşanger=Water.epa.gov |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2015-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151019063321/http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awayek destnîşankirina qirêjiya axê bi karanîna nebatên jixwe baş-sazkirî wekî bioindicatorên tenduristiya axê ye. Bikaranîna nebatên baş-xwendî girîng e ji ber ku jixwe cûrbecûr xebata ceribandinê heye ku wan di şert û mercên cûrbecûr de biceribîne, ji ber vê yekê bersiv dikarin bi teqezî werin rastandin. Nebatên wusa di heman demê de hêja ne ku ji ber ku ew bi genetîkî wek dexlên li dijî variyantên xwezayî yên heman celeb in. Bi gelemperî axê bajarî axê topavêjî jêkirine û bûye sedema axek bi hewayî, porosît û şibakî. Tedbîrên tîpîk ên tenduristiya axê biyomasî û çalakiya mîkrobî, enzîm, madeya organîk a axê (SOM), azotê tevahî, xurekên heyî, porozî, aramiya gişkî, û tîrbûn in. Pîvanek nû karbonê çalak (AC) e, ku di axê de para herî bikêr a karbonê organîk a tevayî (TOC) e. Ev gelek bi fonksiyoneliya tevna xwarina axê re dibe alîkar. Bikaranîna hilberên hevpar, ku bi gelemperî baş têne xwendin, wekî bioindicators dikarin bikar bînin ku ji bo destpêkirina çandiniyê kalîteya zeviyek çandiniya bajarî bi bandor biceribînin.<ref>Alaimo K, Beavers AW, Crawford C, et al. (2016) Amplifying Health Through Community Gardens: A Framework for Advancing Multicomponent, Behaviorally Based Neighborhood Interventions. Current Environmental Health Reports 3:302–312. doi: 10.1007/s40572-016-0105-0</ref> === Qirêjiya dengê === Piraniya qirêjiya dengî ne tenê dibe sedema nirxên malî yên kêmtir û xemgîniyek mezin, ew dikarin ji bihîst û tenduristiya mirovan re zirarê bibînin.<ref name="pass">{{Jêder-kovar |paşnav=Passchier-Vermeer |pêşnav=W. |paşnav2=Passchier |pêşnav2=W.F. |sal=2000 |sernav=Noise exposure and public health |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=108 |hejmar=1 |rr=123–131 |doi=10.1289/ehp.00108s1123 |pmc=1637786 |pmid=10698728 }}</ref> Lêkolîna "Dabîna deng û tenduristiya giştî", dît ku rûdana bi dengê domdar re pirsgirêkek tenduristiya gel e. Mînakên zirara dengê domdar ê li ser mirovan ku ev in: "kêmbûna bihîstinê, tansiyon û nexweşiya dil a îshemîk, acizî, tevliheviya xewê û kêmkirina performansa dibistanê." Ji ber ku piraniya banî an gelek deverên vala ji rûkên zexm ên zexm pêk tê ku pêlên deng li şûna ku wan werbigirin nîşanî wan didin, zêdekirina nebatên ku dikarin van pêlan bişkînin potansiyel e ku bibe sedema kêmkirinek mezin a qirêjiya dengî. === Xwarin û kalîteya xwarinê === Vexwarina rojane ya cûrbecûr fêkî û zebzeyan bi xetereya kêmkirina nexweşiyên kronîk ên di nav wan de şekir, nexweşiya dil, û penceşêr ve girêdayî ye. Çandiniya bajêr bi vexwarina zêde ya fêk û sebze<ref name="autogenerated94">Alaimo, K., Packnett, E., Miles, R., Kruger, D. (2008). "Fruit and Vegetable Intake among Urban Community Gardeners". Journal of Nutrition Education and Behavior. (1499-4046),40 (2), p. 94.</ref> têkildar e ku ev xetereya nexweşiyê kêm dike û dikare bibe awayek lêçûnek bi bandor ku ji bo welatiyan hilberînek bi kalîte, nû li deverên bajarî peyda bike.<ref name="autogenerated2004">{{Jêder-malper |url=http://foodsecurity.org |sernav="Health Benefits of Urban Agriculture" (paper and research conducted by members of the Community Food Security Coalition's North American Initiative on Urban Agriculture) |paşnav=Bellows, Anne C., Katherine Brown, Jac Smit |weşanger=Foodsecurity.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Hilbera ji baxçeyên bajarvanî dikare ji hilberên kirîn ên firotanê çêtir û xweştir were hesibandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hale |pêşnav=James |paşnav2=Knapp |pêşnav2=Corrine |paşnav3=Bardwell |pêşnav3=Lisa |paşnav4=Buchenau |pêşnav4=Michael |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Julie |paşnav6=Sancar |pêşnav6=Fahriye |paşnav7=Litt |pêşnav7=Jill S. |sal=2011 |sernav=Connecting food environments and health through the relational nature of aesthetics: Gaining insight through the community gardening experience |kovar=Social Science & Medicine |cild=72 |hejmar=11 |rr=1853–63 |doi=10.1016/j.socscimed.2011.03.044 |pmc=3114166 |pmid=21596466 }}</ref> ku ev jî dibe ku bibe sedema pejirandinek firehtir û vexwarinek mezintir. Lêkolînek Flint, Michigan diyar kir ku ewên ku beşdarî baxçeyên civatê dibin rojane 1,4 carî zêde fêkî û sebze dixwin û 3,5 carî jî dibe ku rojane herî kêm 5 carî fêkî an sebze bikar bînin. Perwerdehiya li ser baxçe di heman demê de dikare li zarokan feydeyên xwarinê bide. Lêkolînek Idaho ragihand ku di navbera baxçeyên dibistanan de û di nav pola şeşemîn de zêdebûna fêkî, sebze, vîtamîna A, vîtamîna C û fîber komeleyek erênî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McAleese |pêşnav=Jessica D. |paşnav2=Rankin |pêşnav2=Linda L. |sal=2007 |sernav=Garden-Based Nutrition Education Affects Fruit and Vegetable Consumption in Sixth-Grade Adolescents |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=107 |hejmar=4 |rr=662–5 |doi=10.1016/j.jada.2007.01.015 |pmid=17383272 }}</ref> Hilberîna fêkî û sebzeyan pêvajoya enzîmatîk a xerakirina xurekê dide dest pê kirin ku bi taybetî zirarê dide vîtamînên di avê de yên wekî ascorbic acid û thiamin.<ref name="autogenerated2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Rickman |pêşnav=Joy C |paşnav2=Barrett |pêşnav2=Diane M |paşnav3=Bruhn |pêşnav3=Christine M |sal=2007 |sernav=Nutritional comparison of fresh, frozen and canned fruits and vegetables. Part 1. Vitamins C and B and phenolic compounds |url=https://semanticscholar.org/paper/9785f84f3205a623f2c0057b2467b5b75de2c791 |kovar=Journal of the Science of Food and Agriculture |cild=87 |hejmar=6 |rr=930–44 |doi=10.1002/jsfa.2825 }}</ref> Pêvajoya hilberîna blançê da ku cemidîne an dikare naveroka xurekê hinekî kêm bike, lê ne hema hema bi qasî dema ku di embarê de derbas kirî. Hilberîna berhemê ji baxçeyê civaka xwe, demên depokirinê bi girîngî paşve dixe. Di heman demê de çandiniya bajarok ji bo malbatên kêm dahat jî xurek bi kalîte peyda dike. Lêkolîn nîşan didin ku her $1 veberhênanek li baxçeyek civakê $6 dolaba zebzeyan dide, heke ked wekî faktorê veberhênanê neyê hesibandin.<ref name="autogenerated2004"/> Gelek baxçeyên bajaran bi bexşandina berhema xwe û dabînkirina hilberên nû li deverên ku wekî din çolên xwarinê ne, barê bankên xwarinê û peydakirên din ên xwarinên acîl kêm dikin. Bernameya têrkeriya pêvek Jin, Pitik û Zarok (WIC) û her weha Bernameya Alîkariya Xurekê ya Zêdekirî (SNAP) bi gelek baxçeyên bajaran re li seranserê welêt re hevkarî kir da ku di berdêla çend demjimêrên karê baxçevaniya xwebexş de berdestbûna hilberînê baştir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Swartz |pêşnav=S.H. |paşnav2=Ranum |pêşnav2=O.J. |paşnav3=Phillips |pêşnav3=O.K. |paşnav4=Cavanaugh |pêşnav4=J.J. |paşnav5=Bennett |pêşnav5=A.E. |sal=2003 |sernav=Urban Gardening Yields Benefits for Low Income Families |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=103 |rr=94–5 |doi=10.1016/s0002-8223(08)70150-0 }}</ref> Çandiniya bajaran diyar kir ku encamên tenduristiyê zêde dike. Baxçevan ji ne baxçevanan du qat fêkî û sebze dixwin. Astên çalakiya laşî jî bi erênî bi çandiniya bajarî re têkildar in. Van encaman nerasterast têne dîtin û ji hêla tevlêbûna civakî ve di civakek kesek de wekî endamek çandiniya civakê dikare piştgirî bide. Vê tevlêbûna civakî bû alîkar ku banga estetîkî ya cîrantiyê bilind bibe, motîvasyon an bandora civakê bi tevahî zêde bike. Vê bandorbûna zêde hate nîşandan ku girêdana taxê zêde dibe. Ji ber vê yekê, encamên tenduristiyê yên erênî yên çandiniya bajarok bi beşek ji hêla faktorên navneteweyî û civakî yên ku tenduristiyê mezin dikin ve têne vegotin. Fokuskirina li ser xweşkirina estetîk û têkiliyên civakê û ne tenê li ser berhema nebat, awayê herî çêtirîn e ku bandora erênî ya çandiniyên bajaran li ser taxekê zêde bike.<ref>Litt, J.s., et al. “Exploring Ecological, Emotional, and Social Levers of Self-Rated Health for Urban Gardeners and Non-Gardeners: A Path Analysis.” ''Social Science & Medicine'', vol. 144, 2015, pp. 1–8., doi:10.1016/j.socscimed.2015.09.004. </ref> === Aboriya pîvanê === Bi karanîna çandiniya bajaran a bi çandiniyên vertical an serayên pelçiqandî, gelek feydeyên hawîrdorê li ser pîvangehek bajarvaniyê têne bidestxistin ku bi rengek din ne gengaz e. Van pergalên hanê ne tenê xwarinê peyda dikin, lê di heman demê de ava vexwarinê jî ji ava çolê çêdikin, û dikarin paşmayên organîkî vegerînin enerjî û xurekan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.except.nl/consult/largescaleurbanargriculture/largescaleurbanagriculture1.html |sernav=Bosschaert, T ''"Large Scale Urban agriculture Essay"'', Except Consultancy, 2007 |paşnav=Tom Bosschaert |tarîx=15 kanûna pêşîn 2007 |weşanger=Except.nl |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Di heman demê de, ew dikarin veguhastina têkildarî xwarinê bi kêmî kêm bikin dema ku ji bo civakên mezin hema hema li her avhewa xwarina nû bidin. === Neheqiyên tenduristî û dadmendiya xwarinê === Di raporek 2009an de ji hêla USDA ve, diyar kir ku "Delîl hem pir têr û qewîn in ji bo me ku em encamê bigirin ku Amerîkîyên ku li deverên kêm-dahat û hindikahî jiyan dikin xwediyê gihîştina kêm a xwarina tendurist in", û ku "newekheviyên avahiyê" di van de cîran "beşdarî neheqiyên di parêz û encamên têkildarî parêzê dibin".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=USDA |paşnav2=Economic Research Service |tarîx=June 2009 |sernav=Access to Affordable and Nutritious Food: Measuring and Understanding Food Deserts and Their Consequences: A Report to Congress. |url=http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |kovar=Administrative Publication No. (AP-036) |rûpel=160 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406185309/http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Van encamên têkildarî parêzê, qelewbûn û şekir jî di nav de, di hawîrdorên bajaran ên kêm dahat ên Dewletên Yekbûyî de bûne epidemîk.<ref>Designed for Disease: The Link Between Local Food Environments and Obesity and Diabetes. [[California Center for Public Health Advocacy]], PolicyLink, and the UCLA Center for Health Policy Research. April 2008.</ref> Her çend pênas û rêbazên diyarkirina " çolên xwarinê " cûr be cûr bin jî, lêkolînan diyar dikin ku, qe nebe li Dewletên Yekbûyî, li hawîrdora xwarinê cûdahiyên nijadî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raja |pêşnav=S. |paşnav2=Changxing Ma |paşnav3=Yadav |pêşnav3=P. |sal=2008 |sernav=Beyond Food Deserts: Measuring and Mapping Racial Disparities in Neighborhood Food Environments |url=https://semanticscholar.org/paper/bdfd2af3ca1683a8942ea60280fd807f8212c47e |kovar=Journal of Planning Education and Research |cild=27 |hejmar=4 |rr=469–82 |doi=10.1177/0739456X08317461 }}</ref> Bi vî rengî pênasekirina hawîrdorê wekî cîhê ku mirov lê dimîne, dixebite, dilîze û dua dike, cûdahiyên xwarinê dibe mijara edaleta hawîrdorê.<ref name="Cultivating Food Justice - Growing Food and Justice">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Morales, Alfonso |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=149–177 |beş=Growing Food and Justice: Dismantling Racism through Sustainable Food Systems |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Ev bi taybetî di nav bajarên hundurîn ên amerîkî de ku dîroka pratîkên nijadperestî bûne alîkar ji bo pêşkeftina çolên xwarinê li deverên kêm-dahat, hindikahiyên bingeha bajar.<ref name="cultivating food justice - from industrial garden">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Nathan McClintock |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=89–121 |beş=From Industrial Garden to Food Desert: Demarcated Devaluation in the Flatlands of Oakland, California |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Pirsgirêka newekheviyê ji mijarên gihîştina xwarin û tenduristiyê ewqasî entegre ye ku Initnsiyatîfa Growing Food & Justice ji bo Hemiyan bi mîsyona "hilweşandina nijadperestiyê" wekî perçeyek pêkhatî ya afirandina ewlehiya xwarinê hate damezrandin.<ref name="growing food and justice for all">{{Jêder-malper |url=http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |sernav=Growing Food and Justice for All |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130315104816/http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |tarîxa-arşîvê=15 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Ne tenê çandiniya bajêr dikare vebijarkên xwarinê yên tendurist û nû peyda bike, lê di heman demê de dikare bibe sedema hesta civak, başkirina estetîkî, kêmkirina tawan, hêzdarkirina hûrgelan û xweseriyê, û hetta çandê biparêze bi karanîna rêbazên çandiniyê û tovên miradê ji herêmên reh.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Teresa M. Mares, Devon G. Pena |weşanger=MIT Press |sal=2011 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon, Julian Agyeman |rr=197–221 |beş=Environmental and Food Justice: Toward Local, Slow, and Deep Food Systems }}</ref> === Edaleta jîngehê === Çandiniya bajêr dibe ku edaleta hawîrdor û edaleta xwarinê ji bo civakên ku li çolên xwarinê jiyan dikin pêşde bibe. Ya yekem, çandiniya bajêr dibe ku di gihîştina xwarina tendurist de cûdahiyên nîjadî û çînî kêm bike. Gava çandiniya bajarî dibe sedema ku hilberînên nû yên herêmî li çolên xwarinê bi bihayekî erzan têne firotin, gihîştina xwarina tendurist ne tenê ji bo kesên ku li deverên dewlemend dijîn heye, lewma dibe sedema dadperweriya mezintir li taxên dewlemend û xizan. Di hêla çandiniya bajarvaniyê de gihîştina çêtir a xwarinê dikare di civakên xizan de jî bibe sedema sivikkirina stresên derûnî-civakî. Endamên civakê yên ku bi çandiniya bajaran re mijûl dibin, di derbarê awayên tendurist ên bicihanîna hewcedariyên parêz de, zanîna herêmî baştir dikin. Her weha çandiniya bajarî dikare tenduristiya giyanî ya endamên civakê baştir bike. Kirîn û firotina hilberên bi kalîte ji hilberîner û xerîdarên herêmî re dihêle endamên civatê piştgiriya hev bikin, ku dibe ku stresê kêm bike. Ji ber vê yekê, çandiniya bajêr dikare di civakên xizan de, ku niştecîh ji ber kêmasiya têgihiştina kontrolê ya li ser kalîteya jiyana xwe, astên stresê mezintir dibin, baştir bike.<ref name="4Sapolsky">[[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert]], "Sick of Poverty," Scientific American, Dec. 2005, pp: 93-99.</ref> Dibe ku çandiniya bajarî li civakên ku ji supermarket û binesaziya din kêm in ji ber hebûna bêkariyek mezin a ji ber deindustrialîzasyonê livîn û jîngeha çêkirî çêtir dike. Cotkarên bajarî yên ku rêbazên çandinî yên domdar dişopînin ne tenê dikarin ji bo avakirina binesaziya pergala xwarina herêmî bibin alîkar, lê di heman demê de dikarin ji bo baştirkirina hewa, û av û kalîteya axê jî bibin alîkar.<ref name="2GOTTLIEB">{{Jêder-kovar |paşnav=Gottlieb |pêşnav=Robert |sal=2009 |sernav=Where We Live, Work, Play . . . And Eat: Expanding the Environmental Justice Agenda |kovar=Environmental Justice |cild=2 |rr=7–8 |doi=10.1089/env.2009.0001 }}</ref> Dema ku hilberên çandiniyê di nav civakê de bi herêmî têne hilberandin, ew ne hewce ne ku werin veguheztin, ku {{girêdan|{{CO2}}|en|Carbon dioxide in Earth's atmosphere}} rêjeyên belavkirinê û qirêjkerên din ên ku li herêmên jêrîn ên sosyoekonomîk dibin sedema rêjeyên astimê. Çandiniya bajarî ya domdar di heman demê de dikare parastina karker û mafên xerîdar jî pêş bixe. Mînakî, civakên li [[New York City|Bajarê New York]], [[Illinois]], û [[Richmond (Virginia)|Richmond, Virginia]] bi rêgezên çandiniya bajarvaniyê verastkirinên hawîrdorên xweyên herêmî nîşan dane.<ref name="3ACC">Alternatives for Community & Environment. Environmental Justice and the Green Economy. A Vision Statement and Case Studies for Just and Sustainable Solutions. Rep. Roxbury, MA: Alternatives for Community & Environment, 2010. Print.</ref> Lêbelê, heke axa ku ji bo çandiniya bajaran tê bikaranîn qirêj bibe, cotkarên bajarî di heman demê de dikare xeterên tenduristiyê jî li cotkarên bajaran bide. Tevî ku hilberên herêmî bi gelemperî tê bawer kirin ku paqij û saxlem in, gelek cotkarên bajarî ji cotkarê bajarî yê New York Frank Meushke <ref>[https://www.nytimes.com/2009/05/14/garden/14lead.html?pagewanted=all&_r=0 Murphy, Kate. "Lead Is a Concern for Urban Gardens."] The New York Times. The New York Times, 13 May 2009. Web. 9 April 2014.</ref> heya Michelle Obama <ref>[http://www.therightperspective.org/2009/07/11/lead-found-in-michelle-obamas-garden/ NewsGuy. "Lead Found In Michelle Obama's Garden."] Lead Found In Michelle Obama's Garden. N.p., n.d. Web. 9 April 2014.</ref> dît ku ji ber qirêjiya axê di hilberên wan de astên bilind ên rêberê hene, ku dema ku tê xwarin ji tenduristiya mirovan re zirar e. Axa ku bi astên pêşîn ên bilind ve hatî qirêj kirin, timûtim ji boyaxa xaniyê kevn ku tê de rêber, xilasbûna wesayîtê, an depozekirina atmosferê çêdibe. Bêyî perwerdehiya guncan a li ser metirsiyên çandiniya bajarî û pêkanînên ewle, dibe ku xerîdarên bajarî yên hilberîna çandiniya bajêr bi pirsgirêkên pêwendîdar ên tenduristiyê re rû bi rû bimînin.<ref name="MCC">McClintock, Nathan. (2008). From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of urban agriculture in Oakland, California. UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> == Pêkanîn == [[Wêne:Urban_agriculture_in_Amsterdam.jpg|çep|thumb| Li [[Amsterdam]] çandiniyek bajarî ya piçûk]] [[Wêne:Foodrooffarm.jpg|thumb|Çandiniya bajarî ya banî li Food Roof Farm li navenda St. Louis]] Afirandina binesaziyek civak-bingeh ji bo çandiniya bajarî tê wateya damezrandina pergalên herêmî yên mezin kirin û pêvajoyê xwarinê û veguheztina wê ji cotkar bo xerîdar. Ji bo hêsankirina hilberîna xwarinê, bajaran projeyên çandiniyê yên li ser civakê ava kirin. Hin projeyên hanê bi hevra cotkarên civatî yên li ser erdê hevpar, pir mîna ya Boston Common ya sedsala hîjdehan mêldar kirine. Yek ji wan çandiniyên civatî Çandiniya Zarokan a Collingwood a li Melbourne, [[Awistralya]] ye. Projeyên din ên baxçeyê civakê modela baxçeyê dabeşkirinê bikar tînin, ku tê de baxçevan li deverên baxçê mezintir ji bo nexşeyên kesane lênihêrin, bi gelemperî pargîdaniyek alav û pêdiviyên din parve dikin. Baxçeyên P-Patchê yên Seattle vê modelê bikar tînin, wekî Çandiniya Navendî ya Başûr li Los Angeles û Food Roof Farm li St. Louisbajarên serbixwe di hewşên takekesî û ser banan de jî xwarinê çêdikin. Projeyên parvekirina baxçe hewl didin ku hilberîneran bi axê, bi gelemperî, qada hewşa niştecîhkirinê bi hev bikin. Baxçeyên banê destûrê dide ku niştecihên bajarî qadên kesk ên li bajêr biparêzin bêyî ku zeviyek ji erdê pêşkeftî veqetînin. Çandiniyên banî dihêlin ku baxçeyê pîşesaziyê yê bê karanîn bi awayekî hilberîner were bikar anîn, kar û qezencê diafirîne. Projeyên li seranserê cîhanê hewl didin ku bajaran bibin 'dîmenên hilberîner ên domdar' bi çandiniya erdên vala yên bajaran û baxçeyên metbexa demkî an daîmî.<ref name="cpul">André Viljoen, Katrin Bohn and Joe Howe, 2005, ''Continuous Productive Urban Landscapes: Designing Urban Agriculture for Sustainable Cities'', Oxford: Architectural Press</ref> [[Wêne:HuertoRomita03.JPG|çep|thumb|200x200px| Projeya çandiniya bajarî li beşa La Romita ya Colonia Roma, [[Meksîko|Bajarê Mexiko]]]] [[Wêne:Tomato_plants_growing_July_2013_in_garbage_cans.JPG|thumb| Nebatên tomatoyê ku li tenişt xaniyek piçûk a li [[New Jersey]] di panzdeh tenekeyên zibil ên ku bi [[ax]]ê dagirtî de li cotyarek pot diçin, di havîna 2013an de li ser 700 tomato mezin bûn.]] Pêvajoya xwarinê li ser asta civatî ji hêla navendîkirina çavkaniyan ve di nav dezgehên amûrên civakê û dezgehên pêvajoyê de ji bo cotkaran tê vehewandin. Bernameya Hevkariya Bernameya Baxçe ku li Detroit e û xwedan bankên amûreyên komê ye. Li deverên cihêreng ên bajêr bankên amûran hene ku çavkaniyên mîna amûran, zibil, zevî, pişkên tomato, tov, û perwerde dikarin bi baxçevanên wê komê re werin parve kirin û belav kirin. Hevkariya Bernameya Çavkaniya Baxçeyê ya Detroit di heman demê de civaka baxçevaniya wan xurt dike bi peydakirina gihîştina neqla endamên wan; li ser baxçevanî, polîtîka û pirsgirêkên xwarinê perwerde; û bi avakirina pêwendiya di navbera bexçevanan de bi komên xebatê, potlucks, geştan, geştên zeviyê, û rojên xebata komxebat. Li Brezîl, "Bajarên Bê Birçî" ji bo jinûveavakirina deverên terikandî bi hilberîna xwarinê re polîtîkayek gelemperî çêkir û qadên kesk ên civakê baştir kir. Sûkên cotkaran, wekî mînak bazara cotkaran li Los Angeles, erdek hevpar peyda dikin ku cotkar dikarin hilberîna xwe bifroşin serfkaran. Bajarên mezin di dawiya hefteyê û rojek di nîvê hefteyê de bazarên cotkarên xwe vedikin. Mînakî, sûka cotkaran a Boulevard Richard-Lenoir a li [[Parîs|Parîs, Fransa]], Yekşem û Pêncşem vekirî ye. Lêbelê, ji bo afirandina pêbaweriyek xerîdar bi çandiniya bajaran û danasîna hilberîna xwarina herêmî ji bo cotkaran wekî pîşeyek domdar, pêdivî ye ku bazar bi rêkûpêk vekirî bin. Mînakî, Sûka Cotkarên Los Angeles-ê heftê heft rojan vekirî ye û çend xurekên herêmî bi hev ve girêdane da ku hilberên xwarinên cûda peyda bikin. Cihê navendî yê sûkê li navenda Los Angeles-ê ji bo komek cûrbecûr firoşyar ji bo ku xwe bigihînin xerîdarên xwe, têkiliya bêkêmasî peyda dike. === Arjentîn === Bajarê [[Rosario]] (nifûs: 1,3 mîlyon) çandinî bi tevahî xist nav stratejiya xweya karanîna axê û stratejiya geşepêdana bajarvaniyê. Plana Wê ya Bikaranîna Erdê 2007-2017 ji bo karanîna çandiniyê ya erdê giştî dabînek taybetî dike. Di bin Plana Stratejîk a Bajarê Mezin a 2008-2018an de, Rosario "çerxa kesk" ava dike, di nav bajêr û derdora wê re derbas dibe, ku ji baxçeyên malbat û civakê, baxçeyên sebzeyan û baxçeyên mezin, parkên baxçeyên pir fonksiyonel û "bariyoyên hilberîner" pêk tê”, ku çandinî di nav bernameyên ji bo avakirina xaniyên giştî û nûjenkirina kavilan de ye. Di 2014an de, çerxa kesk ji zêdetirî 30 ha erd pêk dihat ku ji bo mezinkirina sebze, fêkî, û nebatên derman û aromatîk dihat bikar anîn. Li bajêr pênc parkên baxçeyan hene - qadên kesk ên mezin û xemilandî bi tevahî 72 ha erd vedigire, ku ji bo çandiniyê û ji bo çalakiyên çandî, werzîşî û perwerdehî tê bikar anîn.<ref>Food and Agriculture Organization (2014) [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html Growing greener cities in Latin America and the Caribbean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119230758/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html |date=2020-11-19 }}.</ref> === Awistralya === Li Queensland gelek kesan dest bi meyla çandiniya bajaran û karanîna akuaponîk û konteynerên xwe-avdan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |sernav=Localising Food Production: Urban Agriculture in Australia |tarîx=2015-05-27 |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210408180858/https://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kanada === ==== Kolumbiya Brîtanî ==== Cotkarekî bajarî yê Kanadî li [[Kolumbiya Brîtanî]] hûrguliyên li ser pergala nirxa berhemê (CVR) ku cotkarên bajarî dikarin bikar bînin da ku diyar bikin ka kîjan zevî mezin dibin, li ser bingeha arîkariya her çandî ji bo piştgiriya aborî ya çandiniyê, weşand.<ref name="Stone2016">{{Jêder |paşnav=Stone |pêşnav=Curtis A. |sal=2016 |sernav=The Urban Farmer: Growing Food for Profit on Leased and Borrowed Land |weşanger=New Society Publishers |url=http://theurbanfarmer.co/ |isbn=978-0865718012 |postscript=. }}</ref> Ev tê wateya ku dev ji hin berheman berdaye yên din, lê ew diyar dike ku cotkarên bajarî dikarin tora karsaziyê bi cotkarên gundan re pêşve bibin da ku hin ji wan hilberên din bigihînin xala firotanê ya bajar. Mînakî, cotkarê bajarvanî nekare aboriya xwe mezin bike ku şînkaya şirîn mezin bibe (li ser bingeha rojên dirêj heya gihîştinê û tîrbûna hilberîna kêm a lingê rêza rêzê), lê aranjmanek torgilokê bi hev re feyde ye, ji ber ku ew dihêle ku cotyarek şêrîn a gundî di bihayê firotanê de xalek firotanê ya din jî bi dest bixin û di heman demê de bila cotyarê bajarokê valahiya pêşniyara xeta hilbera xwe dagire. Gelek projeyên civakî yên li Victoria, Kolumbiya Brîtanî çêbûn ku ji bo pêşvebirina pratîkên çandiniya bajarî wekî bernameya Sharing Backyards. Ev bername heye ku ji bo kesên li bajaran dijîn bi kesên din ên ku di hewşên wan de ji bo armanca çandiniya bajaran deverek zêde heye ve girêdayî bibin. Rêxistin her weha hene ku bi rêvekirina baxçeyên xwepêşandanên giştî mirovên ku li bajarên Vancouver dijîn li ser çandinî û mezinkirina xwarinê li deverek bajarî fêr bibin. Nixumandina banê avahiya rojava ya Navenda Peymana Vancouver banê kesk yê herî mezin e li Kanada û yek ji 10 banê kesk ê herî mezin e li cîhanê. Bi dora şeş donim qada jiyanê, li wê derê zêdeyî 400,000 nebat û gihayên xwecihî hene ku îzolasyonê peyda dikin. Di heman demê de çar heb mêşên hingiv ên rojavayî jî hene ku nebatên li ser banî polen dikin û hingiv peyda dikin. Jîngeh pratîkên mayînde yên wekî vejelîn û ji nû ve karanîna avê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |sernav=ENVIRONMENT FUNCTIONAL, BEAUTIFUL AND 'GREEN' |malper=Vancouver Convention Centre |weşanger=Vancouver Convention Centre |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181125073834/https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bajarê Kamloops, British Columbia bi rengek çalak pratîkên çandiniya bajarî di nav civaka xwe de pêş dixe. Ew girîngiya ewlehiya xwarinê û bandora wê li ser aborî û hem jî ekolojiyê radiwestînin. Wan Plana Çandinî ya Xwarin û Bajar (FUAP), ku di 2014an de hatî destpê kirin, çêkir, ku armanc û stratejiyên pêkanîna pergala xwarina domdar destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kamloops.ca/sites/default/files/docs/city-hall/15-09-food_urban_agriculture_plan_2015_285947.pdf |sernav=Food and Urban Agriculture Plan Harvesting Our Potential |malper=Kamloops |weşanger=City of Kamloops |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ==== Ontario ==== Ontario duyemîn parêzgeha herî mezin e û li Kanada yek ji bajarên herî bajarî ye. Hikûmeta parêzgeha Ontario malperek heye ku ji bo agahdariya kesên ku dixwazin damezrandina çandiniyek bajarokî an jî yên ku tenê dixwazin li ser çandiniya bajaran a li Ontario fêr bibin re peyda dike. Bajarê [[Ottawa]] mezintirîn çandiniya bajarî ya li neteweyê, Zeviya Ceriban a Navendî (CEF) e. Li navenda bajêr û dorpêçkirî ji hêla bajêr ve, çandiniya 4 kîlometrên çargoşe (1,5 sq mi) avahiyek çandiniyê, çandiniya karker, û navenda lêkolînê ya Çandinî û Agri-Food Kanada ye. Li Bajarê Ottawa di nav 203,5 kîlometrên çargoşe kîlometr çargoşe (78,6 sq mi) kesk de gelek çandiniyên bajarî jî hene. Li gel gelek bajarên din ên Ontario, Bajarê [[Toronto]] rê dide niştecihên mafdar ên li 4 beşan li seranserê bajêr ku herî zêde 4 mirîşkan (tu dîk tune) ji bo armancê kêfê an vexwarina kesane ya tenê hêkan biparêzin. Pêdiviyên din jî hene ku bi xwedîkirina van mirîşkan ve di binê vê bernameyê de ne wekî zon û rêbernameyên ji bo avakirina dorpêçê, avêtin û avêtinê. Di wargehên ku ji malpera UrbanHensTo ve ji bo vê bernameyê mafdar in de ardaredariya 13 (Parkdale-High Park), ardaredariya 21 (St Paul), ardaxa 5 (Etobicoke-Lakeshore), û ardaxa 32 (Beaches-East York) hene. Di heman demê de atolye ji bo kesên ku dixwazin mêşên bajarî mezin bikin re heye. Lêbelê, pabendbûna bi van rêgez û rêziknameyan dikare bibe sedema cezayan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tfpc.to/urbanhensto-pilot |sernav=Urban Hens TO Pilot |malper=TFPC |weşanger=Toronto Food Policy Council |tarîxa-gihiştinê=25 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808113018/https://tfpc.to/urbanhensto-pilot/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Quebec ==== [[Wêne:Lufa_Farms_Aerial_view_of_Montreal_rooftop_greenhouse3.jpg|thumb|Germavên Lufa Farms li ser banê Greater Montreal-ê têne çêkirin.]] Li Montreal, li dor 100 baxçeyên civatan qadên ku welatî dikarin fêkî, sebze, giha û kulîlkan biçînin peyda dikin. Li baxçeyê civata herî mezin nêzîkê 255 parçe parvekirin hene, lê di malpera herî piçûk de jî nêzê 25 parçe hene. Ji 2 mîlyon mirovên ku li deverên bajarîbûyî yên Montrealê dijîn, nêzîkê 10,000 niştecîhên bexçeyên baxçe parve dikin. Bername ji 1975an ve ye û ji hêla navçeyan ve tê rêvebirin. Hinek ji navçeyan mamosteyek baxçeyê baxçe heye ku bi rêkûpêk serdana baxçeyan dike da ku şîretan bide baxçevanan. Ax, avdana avê, cîhek ji bo amûr, qûm, têl, û boyax ji hêla bajêr ve têne peyda kirin, ku ji hêla Daîreya Werzîş, Nûvekirin û Pêşkeftina Civakî ve tê rêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cityfarmer.org/canadaCC.html |sernav=Community Gardening in Major Canadian Cities: Toronto, Montreal and Vancouver Compared |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Sean |weşanger=City Farmer, Canada's Office of Urban Agriculture |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://felix.geog.mcgill.ca/other/environ/1999b/food/irp4/history.html#4.0%20Montreal%20Historical%20setting |sernav=A Social History of Urban Agriculture in Montreal |paşnav=Davidson |pêşnav=Thomas |paşnav2=Krause |pêşnav2=Kathryn |weşanger=McGill |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ville.montreal.qc.ca/portal/page?_pageid=5977,68887600&_dad=portal&_schema=PORTAL |sernav=Ville de Montreal - Official city portal - Community gardens |malper=montreal.qc.ca }}</ref> Kanada xwedan gelek pargîdaniyên ku li ser teknolojiya çandiniya bajaran dixebitin, li Montreal jî hene. Ya herî girîng Lufa Farms e, pargîdaniyek taybetî ye ku li taxa Saint-Laurent a Montrealê ya ku tê ragihandin seraya herî mezin a banê cîhanê vekir. Ev çaremîn serara serşûştî ya Lufa li Montreal e û li ser banê depoya Sears Canada ya berê hatî çêkirin. Serara banê yekem ê Lufa-yê di serê sala 2011an de, serayek serşokê ya hîdroponîk 2880 metrekareyî li ser depoyek ku wekî navenda wan hatî diyarkirin hate çêkirin. Wan di sala 2013 de (4,000 sq metr) û 2017 (5,850 sq meter) du mezintir serayên banê mezin li ser Montreal ava kirin, ji bo sê avahiyan hema hema $10 mîlyon xerc kirin. Di 2017an de, supermarketek IGA-ya li Saint-Laurent-a li Montreal-ê banê kesk bi qasî 25,000 metrekare qada kesk û hilberên ji hêla Ecocert Canada ve hatine pejirandin vekir. Ew dibêjin ku ew dikarin li ser 30 cûre hilbera organîkî ya li banî tê mezin kirin, digel hingivê ku ji heşt kewarên mêşên hingiv ên li banî tê hilberandin û peyda bikin, peyda bikin. Lufa û IGA hem ji bo hin hilberên xwe xwe dispêrin hilberîna ne-rooftop. Tenê nebatên kûr-kûr dikarin li ser banan mezin bibin, hilberên wekî kartol û genim ji holê rabikin. Hin cotkarên herêmî diyar dikin ku pergalên pîşesaziyê têne dravdan kirin û pêşbaziyek neheq e. === Çîn === Zêdebûna Pekînê li rûbera erdê di sala 1956an de sala 1958an bû sedema pejirandina zêde ya çandiniya bajaran-bajarî. Wiha "çandiniya bejahî" bû sedem ku ji 70% xwarina bêserûber a li Pekînê, bi giranî ji sebze û şîran pêk tê, ku ji hêla bajêr ve di salên 1960 û 1970 de were hilberandin. Di van demên dawî de, bi ewlehiya xwarina nisbî ya li Çînê, çandiniya bajarkî bû sedema çêtirkirinên di kalîteya xwarina heyî de, berevajî hêjmariyê. Yek ji ceribandinên vê paşîn ên di çandiniya bajaran de Parka Nîşandana Zanista Çandiniyê ya Modern a li Xiaotangshan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jianming |pêşnav=Cai |tarîx=1 nîsan 2003 |sernav=Periurban Agriculture Development in China |url=http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |kovar=Urban Agriculture Magazine |cild=9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927195253/http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2007 }}</ref> Bi kevneşopî, bajarên Çînî têne zanîn ku çalakiyên çandiniyê di nav bajêr de tevlihev dikin. Shenzhen, ku berê civakek cotyarî ya piçûk bû, ji ber ku ji hêla hikûmeta Çînî ve wekî herêmek aborî ya vekirî ve hatî destnîşankirin, niha metropoleke bilez mezin dibe. Ji ber nifûsa li Çînê mezin û zêde dibe, hikûmet di hilberîna xwarinê de piştgiriyê dide xweseriya bajaran. Avahiya gundê Shenzhen, rêbazên domdar, û pêşkeftinên nû yên çandiniyê yên ku ji hêla hikûmetê ve hatine destpêkirin ji bo ku ji vî bajarî re mezin dibe xwarinê peyda dike hatine veavakirin.<ref name="Pepall, Jennifer 1997">Pepall, Jennifer. New Challenges for Chinas Urban Farms IDRC Report (1997) 21.3</ref> Çandiniyên bajêr bi qasî {{Convert|10|km}} ji pergala bajêr di pergalek du tebeqe de. Asta yekem a ku ji navenda bajêr nêz dibe tiştên hilweşîner hilberîne. Zebzeyên hişktir ên li derveyî van zeviyan bicîhkirî ne, wekî kartol, gêzer û pîvaz têne çandin. Vê pergalê dihêle hilberîner piştî hilbijartinê çend demjimêrên kurt li bazarên bajêr werin firotin. Rêbazek din a bibandor a ku di pratîka çandinî û avjeniyê ya Çînî de tê bikar anîn pergala gûzê masîvaniyê mulberry-dike ye, ku bersivek e ji bo vezîvirandina bermahiyan û zayîna axê. Ev pergal dikare wiha were vegotin: <blockquote>Darên mişmişan ji bo ku kermirrên hevrîşim şîn bibin têne çandin û zibilxiravê kurmikê hevrîşimê di masiyan de ji masiyan re tê şandin. Di heman demê de masî bi bermahiyên heywanên din, wekî beraz, mirîşk, û bufalan, jî dixwin. Heywanan, berê xwe didin zeviyên ku ji hêla golê ve ji devê golikan ve hatine fêr kirin. Ev pergalek sofîstîke wekî çerxa domdar a avê, avêtinê, û xwarinê ye ... bi zilamek re di wêneyê de hatî çêkirin.</blockquote>Her ku nifûs mezin dibe û pîşesazî pêş dikeve, bajar bi ceribandina rêbazên nû yên çandiniyê hewl dide ku mezinbûna çandiniyê ya potansiyel têxe nav xwe. Fong Lau Chee Experimental Farm li Dongguan, Guangdong di hilberîna lîçê de digel pêşveçûnên nû yên çandiniyê xebitiye. Ev çandinî bi daxwazên hilberandina mîqdarên mezin û lîseyên pir-kalîte, bi domandina domandina şekir û tovên wan, hate damezrandin. Vê lêkolîna ku ji hêla zanîngehên çandiniyê yên herêmî ve hatî çêkirin, rê dide ku rêbazên nû bi hêviya ku bigihîjin hewcedariyên xerîdarên bajêr.<ref>Yeung, Yue-man. Urban Agriculture Research in East and Southeast Asia: Record, Capacities, and Opportunities Cities Feeding People CFP Report 6 (1993) The Chinese University of Hong Kong</ref> Lêbelê, ji ber zêdebûna astên mezinbûna aborî û qirêjbûnê, hin çandiniyên bajaran hatine tehdît kirin. Hikûmet hewl dide ku gav bavêje û di warê çandiniyê de pêşveçûnên nû yên teknolojîkî biafirîne da ku astên çandiniya bajaran bidomîne. "Bajar plan dike ku 8,82 mîlyar yuan li 39 projeyên çandinî veberhêne bike, di nav de bingehek çandinî ya ewledar, parkek teknolojiya bilind a çandinî, pêvajokirin û belavkirina çandinî, daristanî, turîzma ekolojîk, ku dê çandiniya bajarî ya bi taybetmendiyên typicalenzîn ên xwerû pêk bîne" digel vê bernameyê, tê çaverê kirin ku bajar Sûka Piraniya Hilbera Hilbera Çandiniyê ya Buji berfireh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |sernav=Shenzhen Government Online Economic Structure: Urban Agriculture 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080416053328/http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2008 }}</ref> Li gorî Buroya Çandinî, Daristanî û Masîvaniyê ya Municipalaredariyê dê 600 mîlyon yuan veberhênana bajêr li çandiniyên li derdora bajêr, bi hêviya cotkaran bike ku "ji sedî 60 goşt, zebze û hilberên avî li sûka Shenzhen" peyda bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hydroponickheti.blogspot.com/ |sernav=Hydroponic Kheti |tarîx=28 çiriya pêşîn 2019 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2019-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191028053435/https://hydroponickheti.blogspot.com/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha wekî bersivek ji qirêjî û dermanên kêzikan ên ku di kiryarên cotkariyê de têne bikar anîn, çûnek kesk û organîk jî heye. Pêdivî ye ku dabînkerên sebzeyan hin venêranên ku ji hêla Buroya Çandiniyê ya bajêr ve têne kirin derbas bibin berî ku ew wekî "kesk" werin firotin.<ref>Shenzhen Government Online Shenzhen store embraces green 2007</ref> === Kûba === [[Wêne:AJM_034_Havana_urban_agriculture_business.JPG|thumb|Pargîdaniya çandiniyê li Havana, Kuba (2015)]] Di 2002 de, {{Convert|35000|acre}} ji baxçeyên bajarî {{Convert|3400000|short ton}} hilberandin ya xwarinê. Li Havana,% 90ê hilberên nû yên bajêr ji çandinî û baxçeyên bajaran ên herêmî tê. Di 2003 de, zêdeyî 200,000 Kubayî di berfirehkirina sektora çandiniya bajaran de xebitîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cubaagriculture.com/agriculture-today.htm |sernav=Cuban Ministry of Agriculture |paşnav=cubaagriculture.com |weşanger=Cubaagriculture.com |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> === Misir === Li Misirê, pêşkeftina baxçeyên banî di 1990an de dest pê kir. Di destpêka salên 1990an de, li Zanîngeha Ain Shams, komek profesorên çandiniyê înîsiyatîfek li ser mezinkirina sebzeyên organîk ku li gora bajarên Misirê pir qelebalix be pêş xistin. Thensiyatîf di astek piçûk de hate sepandin; heya ku ew bi fermî di 2001 de, ji hêla Rêxistina Xwarin û Çandiniyê (FAO) ve hate pejirandin.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations. "[http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ Climate-Smart Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325222350/http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ |date=2012-03-25 }}" Retrieved January 18th 2016.</ref> === Fransa === Di 2014 de, Mayoraredara Parîsê Anne Hidalgo soz da ku 100 hektar (247 donim) Parîs ji qada kesk re veqetîne, û 30 hektar di çandiniya bajaran de pispor e. Di pênc salên paşîn de li Parîsê zêdeyî 60 rêxistinên çandiniya bajarî derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |sernav=Green City Growers {{!}} Urban Farming {{!}} Urban Farming in Paris |malper=greencitygrowers.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 |roja-arşîvê=2020-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201025165049/https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hat ragihandin ku dê bihara 2020an li herêma 15-an a Parîsê vebe, çandiniya herî mezin a banê cîhanê ya 14,000 m dê li ber avahiya şeş-qatî ya li Expo Porte de Versailles rûne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/13/worlds-largest-urban-farm-to-open-on-a-paris-rooftop |sernav=World's largest urban farm to open – on a Paris rooftop |paşnav=Harrap |pêşnav=Caroline |tarîx=2019-08-13 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Zeviya pargîdaniya nûjen Viparis a li Parîsê bi pargîdaniyên fransî Agripolis re, ku di çandiniyên li ser banî an rûyên deşta pispor, û pargîdaniya lêkolînê / ekosîstem-ji nû ve çêkirina Cultures en Villes de bûne yek, da ku vê projeyê bigihîne rastiyê. Agripolis plan dike ku çandiniyê bi kar bîne dema ku Cultures en Ville dê bûyerên taybetî plan bike. Zevî hêvî dike ku di demsalekê de, her rojê bi zêdeyî 30 guherînên nebatan, her roj 2000 lîre fêkî û sebze hilberîne. Ji bilî ku li cîhanê çandiniya herî mezin a bajaran e, baxçeyê banê avê dê% 10 ê mîqdara avê ya baxçeyên kevneşopî hewce dike bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/agripolis-urban-farm-paris |sernav=Paris takes urban farming to new heights with the world's largest rooftop farm |paşnav=Brady |pêşnav=Sasha |malper=Lonely Planet |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Armanca çandiniyê peydakirina xwarinê ji karsaziyên başûrê Parîsê re ye û geştên perwerdehî û rahênanên hevkariyê ji bo pargîdaniyan peyda dike. === Hindistan === Pêşkeftina aborî li [[Mumbaî|Mumbai]] mezinbûnek nifûsê anî ku bi taybetî ji ber koçberiya karkeran ji herêmên din ên welêt. Hejmara niştecihên li bajêr di sedsala borî de ji donzdeh caran zêdetir bû. [[Mumbaî|Mumbai ya Mezin]], ku ji hêla Girava Bajêr û Girava Salsette ve hatî damezrandin, li gorî daneyên ku ji hêla serjimêriya 2001 ve hatine berhev kirin, li Hindistanê bajarê herî mezin e ku nifûsa wê 16,4 mîlyon e. Mumbai yek ji bajarên herî qelebalix ê cîhanê ye, di km² de 48215 kes û li herêmên bejahî jî 16,082 per km². Di vê senaryoyê de, çandiniya bajarokî ne gengaz e ku were pratîk kirin ji ber ku ew ji bo gihiştin û karanîna deverên vala divê bi pêşdebirên nekêşbar re hevrikiyê bike. Rêbazên çandiniyê yên alternatîf wekî bersivek li dijî kêmasiya ax, av û çavkaniyên aborî yên li UPA dixebitin derket holê. Rêbazên baxçeyê bajarokê Dr. Doshi ji bo guncan in ku li cîhên kêmkirî wekî teras û eywanan, heta li ser dîwarên avahiyên sivîl bêne bicîh kirin, û ji bo veberhênanên mezin ên sermayeyê an demjimêrên dirêj ên xebatê ne hewce ne. Pratîka wî ya cotkariyê tenê organîk e û bi piranî ber bi mezaxtina navmalî ve tê rêve birin. Amûrên wî yên baxçevaniyê ji materyalên ku li hawîrdora herêmî hene hene: bermayiyên kaniya şekir, torbeyên polîetilen, lastîk, konteyner û sîlîndêr û ax. Konteyne û torbeyên (li her du seriyan vekirî) bi şanikên nîska şekir, zibil û axê baxçe dagirtî ne, ku gengaz dike ku karanîna hûrgelek avê bi qadên vekirî re were qiyas kirin. Dr. Doshi diyar dike ku enerjiya rojê dikare şûna axê li bajaran bigire. Ew herweha ramana plansazkirina zincîrê, an mezinkirina nebatan di navberê de û di mîqdarên piçûk de ji yekcar û di mîqdarên mezin de pêşniyar dike. Wî di teraziya xweya {{Convert|1200|sqft|m2}} fêkiyên cûda yên wekî mangos, hêjîr, guvaş, mûz û darikên şekir mezin kir li Bandra. Têgiha çandiniya bajêr a ku ji hêla Dr. Ew dûv re di peydakirina xwarinê de malbatê xwe têr dike: {{Convert|5|kg}} fêkî û sebze salê 300 roj rojane têne hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |sernav=RUAF Foundation. ''Handouts on Case Studies'' |tarîx=11 kanûna paşîn 2010 |weşanger=Iwmi.cgiar.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110718024007/http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Armancên sereke yên projeya pîlot a li çandiniya bajêr li Rosary High School, Dockyard Road, pêşvebirina piştgiriya aborî ji bo zarokên kolanê, xweşikkirina dîmenê bajêr, dabînkirina xwarina organîk a hilberîner a herêmî ji niştecihên bajarî re (bi taybetî yên li xanîkan dimînin), û li bajarekî domdar çopên organîk birêve bibin. Proje li dibistana Rosary, li Mumbai, bi beşdariya zarokên kolanê di dema 2004 de hate meşandin. Zeviyek bajêr li qada {{Convert|400|sqft|m2}} a teras hate afirandin Beşdar di teknîkên çandiniya bajarî de hatin perwerdekirin. Çandiniyê sebze, fêkî û kulîlk çêdikir. Fikrê têgeha çandiniya bajêr li dibistanên din ên li bajêr belav kiriye. Metbexa navendî ya Mumbai Port Trust (MBPT) rojane li ser 3,000 karmendan xwarinê belav dike, mîqdarên girîng ên avêtina organîk çê dike. Baxçeyek terasê ku ji hêla karmendan ve hatî afirandin ji sedî not û nehsên vê hilberê di hilberîna zebze û fêkiyan de vedigire. Preeti Patil, ku li MBPT karmendê xwarinê ye, armanca pargîdaniyê şîrove dike:<ref>Roshni Udyavar et al., "Development of City Farms by Street Children"</ref><blockquote>Mumbai Port Trust li terasa metbexa xweya navendî çandiniyek organîk pêş xist, ku rûbera wê bi qasî {{Convert|3000|sqft|m2}} Çalakiya çandiniya bajêr di destpêkê de ji bo avêtina bermahiyên organîk ên metbexê bi rengek eko-heval hate destpê kirin. Endamên karmendan, piştî xebata xweya rojane di mitbaxê de, baxçeyê ku nêzîkê 150 nebatên wê lê ne, diçînin.</blockquote> [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_06.jpg|thumb|Li Wellington, Zelanda Nû çandiniya bajarî ya Kaicycle]] Li paytext Wellington çandiniyek bajarî ya bi navê Kaicycle di 2015 de hate damezrandin. Ew wekî awayek berhevkirina avêtina xwarina herêmî dest pê kir, şopên xwarinê bi duçerxeyê têne berhev kirin. Di pîvanên wan de çopa organîk a heftane heya 60 lître ji mal û kargehên herêmî hene. Armanca wan "veguheztina çopên xwarinê ji zeviyê zeviyê û vegerandina van xurekan dîsa li nav axên herêmî ye". Ew bi berhevoka ku çêdikin li çandiniya xweya bajarî baxçe dikin û dilxwazan vedixwînin ku bi rêkûpêk alîkariyê bikin. Ew hin berheman difroşin ku alîkariya dravdanên karûbarên kompostasyonê dike, ew jî bi dilxwazan re parve dikin û bexşê projeyên xwarinê yên civakê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/environment/83500178/pedalling-wellingtons-food-scraps-into-compost |sernav=Pedalling Wellington's food scraps into compost |paşnav=Flahive |pêşnav=Brad |tarîx=2016-08-24 |malper=Stuff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |sernav=Kaicycle |malper=WasteMINZ |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022094005/https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kaicycle.org.nz/ |sernav=Kaicycle |malper=Kaicycle |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-16 }}</ref> Di sala 2020an de ew tevlî torgilokek nû ya navendên berhevkirina ku ji hêla Baweriya Domdarî ve tê rêve birin bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sustaintrust.org.nz/blog/community-compost-wellington |sernav=Let's get Wellington Composting - Sustainability Trust Wellington |malper=Sustainability Trust |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref> === Taywan === [[Wêne:山陇全景_-_Full_View_of_Shanlong_(Jieshou)_Village_-_2016.04_-_panoramio.jpg|thumb| Parka Sebzeyan a Shanlong li [[Taywan]]ê.]] Li Giravên Matsu, hikûmeta herêmî li navenda bajarê Nangan zeviyek çandiniyê ya zebzeyan ava kir. === Taylenda === Di destpêka 2000an de, baxçeyên bajarî di bin rêberiya NGO-yê, Enstîtuya Hawirdorê ya Taylendayê (TEI) de, dest pê kirin da ku bibin alîkar ku pêşengiya ropdareyên Bajarê Mezin ên Bangkok (BMA) ya Taylenda "kesk" bigirin. Bi nifûsa 12 mîlyon û 39% erdê li bajêr ji ber berfirehbûna bilez a salên 1960- 80-an vala ye Bangkok ji bo baxçeyên bajarî ku navenda wê tevlêbûna civakê ye, ceribandinek e.<ref name="ReferenceA"/> Du baxçeyên bajarvaniyê yên ku ji hêla TEI ve hatine destpêkirin li Bangkok Noi û Bangkapi ne û peywirên sereke ev in: * Feydeyên qada kesk a bajarvaniyê fêrî endamên civakan bikin. * Çarçoveya civakî ya plansazî, pêkanîn û domandina qada kesk a bajarî biafirînin. * Pêvajoyek rêbazê biafirînin ku hewcedariyên civakê û hewcedariyên mezintirîn derdorên hawîrdorê hevseng bike. Gava ku armancên NGO di çarçoveyek cîhanî de girîng in, armancên civakê bi xebata damezrandina baxçeyên bajaran bixwe têne pêşwazî kirin. Di vê wateyê de, afirandin, bicihanîn û xwedîkirina baxçeyên bajaran ji hêla daxwazên civakên têkildar ve pir têne diyar kirin. Lêbelê, pîvanên ku TEI serfiraziya wan dipîve qada sûdên civakek ku çandiniya bajarvaniyê dike nîşan dike. Nîşaneyên serketinê yên TEI ev bûn: * Avakirina Plana Kesk a Bajêr * Avakirina Kapasîteya Civakî * Kêmkirina Xizaniyê * Bi Hikûmatê re zencîre * Ji bo Civakên Din Modêlek Pêşdixin === Keyaniya Yekbûyî === Todmorden li Yorkshire, [[Keyaniya Yekbûyî]] bi modela çandiniya bajarî ya serfiraz bajarek e ku bi 17,000 şêniyên wê re ye. Projeya ku di sala 2008an de dest pê kir, tê vê wateyê ku li çil deveran li seranserê bajêr dexlên xwarinê hatine çandin.<ref>Paull, John (2013) [http://orgprints.org/24956/28/24956.pdf "Please Pick Me" – How Incredible Edible Todmorden is repurposing the commons for open-source food and agricultural biodiversity], In J. Franzo, D. Hunter, T. Borelli & F. Mattei (Eds.). Diversifying Foods and Diets: Using Agricultural Biodiversity to Improve Nutrition and Health. Oxford: Earthscan, Routledge, pp.336-345.</ref> Hilber hemî belaş e, kar ji hêla dilxwazan ve tê kirin, û ji rêwî û mêvanan têne vexwendin ku hilberan hilbijêrin û bikar bînin.<ref name="Tod">Paull, John (2011) [http://orgprints.org/19523/1/Paull2011TodmordenFM.pdf "Incredible Edible Todmorden: Eating the Street"], Farming Matters, 27(3):28-29.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.incredible-edible-todmorden.co.uk/ |sernav=Incredible Edible Todmorden - The Future Of Local Food In Todmorden |malper=incredible-edible-todmorden.co.uk }}</ref> Hin komployên Todmorden bûne pîlanên destûrê hinekên din jî bûne nimûneyên baxçeyê gerîla. Hemî "baxçeyên propagandayê" ne ku niştecîhan pêşniyar dikin ku herêmî mezin bikin, demsalî bixwin, pêzanîna xwarina xwe bihesibînin û kêfxweş bibin. Li kolanê, li parka gerîdeyê ya navenda tenduristiyê, li stasyona hesinî, li polîsxaneyê, li goristanê û li hemû dibistanên bajêr pîlanên xwarinê hene. === Dewletên Yekbûyî === ==== Vebijarkên Lêkolîna Neteweyî ==== Li gorî USDA, çandiniyek wekî cîhek tête diyar kirin ku herî kêm bi qasî $1000 berhem çêdike û difroşe. Lêkolînek li ser çandiniyên bajaran di sala 2012an de li ser 315 mezrayên ku wekî bajarî hatine destnîşankirin lêkolîn kir. Ji wan, ji 32% li Bakûrê rojhilat, ji 26% li Başûr, 22% li Rojava, û ji 19% kêmtir li Midwest dîtin. Di anketê de hat dîtin ku piraniya çandiniyên bajaran ên li Dewletên Yekbûyî wekî ne-kêrhatî an jî tenê xwedî têne damezrandin. Çandiniyên bajaran bi gelemperî teknîkan bikar tînin ku dihêlin ew li ser erdek piçûk bi xurtî hilberînê bikin. Di serî de, van kiryaran nivînên rakirî, sera, û baxçeyên konteyner hene. Ji hilberên hatine çêkirin, piraniya piraniya çandiniyên bajaran li ser sebzeyên teze, û dûv re giha û kulîlkan disekinin. Ger çandiniyek bajarî li ser ajalan bisekine, heywana bingehîn mirîşk in. Mêş û berx heywanên çandiniya bajaran a duyemîn in.<ref name="Oberholtzer2016">{{Jêder-malper |url=http://www.attractive.ncat.org |sernav=Urban Agriculture in the United States: Baseline Findings of a Nationwide Survey |paşnav=Oberholtzer |pêşnav=Lydia |tarîx=November 2016 |malper=National Center for Appropriate Technology |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021101093149/http://www/ |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2002 }}</ref> Hema bêje nîvê çandiniyên bajaran ên ku beşdarî anketê bûn firotanek tevahî ya tevahî kir ku ji $10,000 kêmtir kir. Piraniya van firotanan ji bazarên cotkaran, Çandiniya Piştgiriya Civakî (CSA), û xwaringehan tê. Li gorî îstatîstîkên firotana tevahî ya nesax jî 5% ê çandiniyên bajarvaniyê nehate hesibandin. Piraniya çandiniyên bajaran li ser dijwariya sereke ya ku ew pê re rû bi rû ne; lêçûnên hilberînê, birêvebirina zirarê, birêvebirina gihayan, û avhewa. Ew her weha qezencê, fînansekirinê, û keda çandiniyê wekî zehmetiyên mezin ên birêvebirina zeviyek bajarî dibînin.<ref name="Oberholtzer2016"/> ==== Nûyork ==== [[Wêne:Lower_East_Side_in_Adam_Purple's_Garden_1984..jpg|çep|thumb| Baxçeyê Adam Purple, aliyê rojhilat-jêrîn, Bajarê New York, 1984]] Gelek niştecihên kêm-dahat ji rêjeyên zêde qelewbûn û şekir û çavkaniyên kêm ên hilberên nû êş dikişînin. Bajar û komên nehfî yên herêmî ax, perwerde û teşwîqkirina darayî peyda dikin, lê teşwîqa çandiniya bajarî rastî cotkaran hatiye, ku dema ku roja karê wan a rêkûpêk pêk tê, pir caran dilxwaz in. Wekî din, Daîreya Parastina Hawirdorê ya Bajarê New York-ê ji bo xwedan milkê taybet li deverên kanalîzasyona hevgirtî ya Bajarê New York-ê bernameyek bexşînê pêşkêş dike. Pêdiviya herî kêm ev e ku meriv ji qada bêserûber a ku tevkariyê dike, 1 ”ya herikîna bahozê birêve bibe. Projeyên mafdar banê kesk, çandiniyên banî, û berhevkirina ava baranê li milkê taybet li qadên kanalîzasyonê yên hevgirtî hene. Ji ber vê bernameya bexşînê, niha li Bajarê New York xwedan çandiniyên herî mezin ên banê banî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.treehugger.com/sustainable-agriculture/rooftop-farm-brooklyn.html |sernav=One of the world's largest rooftop farms is in Brooklyn |malper=TreeHugger }}</ref> Hin baxçevanên bajaran ji bo destpêkirina civakek an baxçeyên bajaran gelek deverên vala bikar anîn. Lêbelê, pêdivî ye ku ax ji ber qirêjiya wesayîtê û bermahiyên avahiya kevn ji bo pîsbûna giran di nav axa bajêr de were ceribandin. Di heman demê de li Bajar bernameyek berhevkirinê jî heye, ku ji baxçevan û cotkaran re heye. Grûbek, GreenThumb, şitlên belaş peyda dike. Bernameyek din, projeya Bajarvaniya Bajarvaniyê ku ji hêla nehêja Just Food ve tê xebitandin, qursên mezinbûn û firotina xwarinê pêşkêşî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/05/07/dining/07urban.html |sernav=Urban Farmers' Crops Go From Vacant Lot to Market (Published 2008) |paşnav=McMillan |pêşnav=Tracie |tarîx=7 gulan 2008 |via=NYTimes.com }}</ref> Du awayên alternatîf ên mezinbûnê ev in: baxçeyên banî û mezinbûna hîdroponîkî (bê ax). ''New York Times'' gotarek li ser yek ji yekem baxçeyên Manhattan nivîsand ku ev her du teknîk tê de ne.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/07/28/dining/28roof.html From Roof To Table],</ref> ==== Kalîforniya ==== Di bersiva paşvemayîna 2008an de, koalîsyonek rêxistinên civak-bingeh, cotkar û saziyên akademîk ên li Geliyê Pomona ya Kalîforniyayê thenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley ava kirin. Piştî derbasbûna Peymana Bazirganiya Serbest a Amerîkaya Bakur, genimê erzan ê Dewletên Yekbûyî Meksîka di bin avê de hişt, cotkarên gundî ji erdê xwe derxistin. Gelek koçberî Geliyê Pomona bûn û di pîşesaziya avahiyê de kar dîtin. Bi paşketina 2008an re, pîşesaziya avahiyê jî li herêmê êş kişand. Ne mimkune ku hêza xweya berê ji nû ve bistîne ji ber kêmbûna avê ya giran li vê herêma çolê û her weha qelsbûna aboriya herêmî. Van koçberan li welatê xwe ji hêla cotkar ve organîkên erdên hişk bûn ji ber ku wan negihaştî dermanên kêzikan û gubreyên bingeha petrolê. Naha, wan xwe li tixûbê du wîlayetan dît: Los Angeles County ku nifûsa wê 10 mîlyon e û hema bêje zeviyek çandinî tune, û San Bernardino County ku li eyaleta gihîştina herî xirab a xwarina tendurist heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publichealthadvocacy.org/ |sernav=California Center for Public Health Advocacy |malper=publichealthadvocacy.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2018-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180115073410/http://www.publichealthadvocacy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li her du wîlayetan, ji bo hilberên organîk ên li herêmê mezin dibin daxwazek zêde dibe. Li bersiva van mercan, Uncommon Good, rêxistinek nehfdar a bingeha civakê ku bi malbatên cotyarên koçber re dixebite, forûmek ku bû Komeleya Cotkarên Bajar civand. Komeleya Cotyarên Bajar ji bo cotkarên koçberên belengaz li Geliyê Pomona rêxistina yekem e. Armanca wê pêşxistina derfetan e ku endamên wê bi çandiniya bajarvaniyê debara xwe û malbatên xwe bikin. Bi Xweya Nekandî, ew endamê damezrînerê iativenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley (PVUAI) e. PVUAI bi zanîngeh û zanîngehên herêmî re dixebite ku lêkolînek nirxandina xwarinê ya ku li Bajarê Pomona hatî çêkirin berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Algert |pêşnav=Susan J. |paşnav2=Agrawal |pêşnav2=Aditya |paşnav3=Lewis |pêşnav3=Douglas S. |sal=2006 |sernav=Disparities in Access to Fresh Produce in Low-Income Neighborhoods in Los Angeles |kovar=American Journal of Preventive Medicine |cild=30 |hejmar=5 |rr=365–70 |doi=10.1016/j.amepre.2006.01.009 |pmid=16627123 }}</ref> ==== Oakland ==== Çandiniya bajaran li West Oakland rengek radîkal girtiye ku meriv dikare vegerîne destpêşxeriyên baxçeyê civakê yên di 1970an de li bajarên Berkeley û [[Oakland, Kalîforniya|Oakland dest pê kirin]], û mîrata Afrîkî-amerîkî ya bajêr.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Pîşesaziya çêkirinê ya Oakland di dema WCII de niştecihên nû kişand. Ji bo kêmkirina tengezariya nijadî, Desthilatiya Xanî ya Oakland projeyên xanî ji bo reşikên li West Oakland û spiyan li Oakland Rojhilata ava kir. Bi peymanên veqetandî û ji nû ve xêzkirina bankan, sermiyanê geşedanê ji West Oakland hate hiştin dema ku nifûsa Afrîkî-amerîkî xwedî derfetên kirê an kirîna xaniyên derveyî Oakland-a West bû.<ref name="mc">McClintock, Nathan. (2008). [http://escholarship.org/uc/item/1wh3v1sj From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of Urban Agriculture in Oakland, California.] UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> Partiya Pantherê Reş (BPP) di tovkirina kiryarên çandiniya bajarî yên li Oakland-West-ê de rol lîst.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Yek ji bernameyên wê yên civakî armanc bû ku bi dabînkirina taştê li dibistanên herêmî, dêr û navendên civakî, gihîştina xwarina tendurist ji bo nifûsa reş a bajêr baştir bike. Kêmek ji vê xwarinê ji baxçeyên herêmî yên piçûk ên ku ji hêla endamên BPP ve hatine çandin hat. Li gorî Prof. Nathan McClintock, "Panthers baxçevanî wekî mekanîzmayek liberçavgirtinê û navgînek lêzêdekirina parêzên xwe bikar anîn, û her weha wekî navgînek ji bo xurtkirina endamên civakê yên ku li dijî zordariyê têkoşîn kirin." Tora Keskan a Rengîn a Rengîn (PCGN) di 1990an de hate afirandin. Komê li West Oakland li zeviyên vala û vala çandin. Wekî din, dibistanên li derdora Alameda County dest bi hînkirina behreyên baxçeyê bingehîn û perwerdehiya xwarinê kirin. Komên din ew mîrat hildigirtin, wekî Nûçegihanên Gel <ref name="js">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2012 |sernav=Growing food justice by planting an anti-oppression foundation: Opportunities and obstacles for a budding social movement |kovar=Agriculture and Human Values |cild=29 |hejmar=4 |rr=455–66 |doi=10.1007/s10460-012-9363-0 }}</ref> û Dadweriya Çandinî.<ref name="sj">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2016 |sernav=These Bars Can't Hold Us Back: Plowing Incarcerated Geographies with Restorative Food Justice |url=https://semanticscholar.org/paper/8cb408737e117a7787028d188d92619278b02a91 |kovar=Antipode |cild=48 |hejmar=5 |rr=1359–79 |doi=10.1111/anti.12247 }}</ref> Di 1998an de, Ofîsa Saredariya Bajarê Oaklandê ya Berdewamiyê ji bo pêşkeftina domdar Initnîsiyatîfa Pêşkeftina Civaka Domdar pêşniyar kir.<ref>Floyd, Ceda [http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf "Resolution Authorizing The City Of Oakland To Adopt Part Three Of The 'City Of Oakland Sustainable Community Development Initiative.'”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209013558/http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf |date=2021-02-09 }} Oakland City Council Resolution No. 74678. 1 December 1998. PDF file.</ref> Ji ber nebûna gihîştina West Oakland ji xwarinên têr û tendurist, rêxistinên din PCGN û Bajarên Slicker Farms jî di nav de daxwaz kirin ku nexşe stratejiyên afirandina bandorek domdar li ser pergala xwarina herêmî bicîh bîne. City Slicker Farms di sala 2001an de li bersiva nebûna gihîştina hilberên nû li West Oakland hate damezrandin. Bi saya bexşînên erdên ji niştecihên herêmî, bi navgîniya Bernameya Çandiniyên Bazara Civakî torek çandiniyên bajarok hate afirandin, û di 2005 de rêxistinê Bernameya Baxçeyê Paşê ava kir da ku alîkariya niştecîhên West Oakland bike ku xwarina xwe li malê mezin bikin. Ev bername nuha bi jor 30,000 mezin dibe&nbsp;lbs. ya xwarinê her sal. Di 2005an de, Jeraredar Jerry Brown Peymana Jîngehparêziya Bajêr a Roja Jîngehê ya Cîhanê îmze kir, soz da ku Oakland sala 2012 bibe bajarekî domdar.<ref>[http://www2.oaklandnet.com/Government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm "Adopted Sustainability City Policies."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318152646/http://www2.oaklandnet.com/government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm |date=2021-03-18 }} City of Oakland - Official City Website. City of Oakland, 2014. Web. 11 March 2014.</ref> Vê yekê biryarên Encûmena Bajêr a Oakland, wekî hejmar 76980 û hejmar 80332 ku alîkariya pêşxistina Encûmena Siyaseta Xwarinê kir, da. Ew bi Tenduristiya Gel û Hawirdora Oakland (H HV) re Hevkar e, ku ji bo baştirkirina tenduristî û xweşiya niştecîhên Oakland dixebite.<ref name="mc"/> Di 2009 de Meclîsa Siyaseta Xwarinê ya Oakland dest bi plansazkirina çandiniya bajaran li Oakland kir. ==== [[Detroit]] ==== Ji 2010an ve, çandiniya bajarî li bajarê Detroit bilez berfireh bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2019/11/05/food-community-detroit-garden-agriculture/ |sernav=In Detroit, A New Type of Agricultural Neighborhood Has Emerged |paşnav=Adams |pêşnav=Biba |malper=yes! }}</ref> Gava ku nêzê 2 mîlyon mirov lê diman, niha li bajarê Detroit nifûsa wê di bin 700,000 de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/scottbeyer/2018/07/31/why-has-detroit-continued-to-decline/?sh=754e544e3fbe |sernav=Why Has Detroit Continued To Decline? |paşnav=Beyer |pêşnav=Scott |malper=Forbes |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Windabûna nifûsê di gelek war û milkên vala de derket. Di hewildana peydakirina xwarinên bi tendurist û xweşikkirina taxê de, niştecihan dest bi ji nû ve armanc kirina erdê û çêkirina çandiniyên bajaran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metrotimes.com/detroit/on-urban-farming-and-colonialism-in-detroits-north-end-neighborhood/Content?oid=7950059 |sernav=On urban farming and 'colonialism' in Detroit's North End neighborhood |paşnav=Perkins |pêşnav=Tom |malper=Detroit Website Times |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Baxçeyên civaka piçûk di nav projeyên mezintir de mezin bûn ku gelek ne-qezenc çêbûn da ku hem pirsgirêkên çolên xwarinê û milkên vala çareser bikin. Li seranserê bajarên amerîkî, hin baxçeyên bajarî û însiyatîfên kesk teşe girtiye jîngehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejas/11316#tocto1n5 |sernav=What Can Urban Gardening Really Do About Gentrification? A Case-Study of Three San Francisco Community Gardens |paşnav=Marche |pêşnav=Guillaume |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeyên baxçe û çandiniyê hatine dîtin ku buhayên kirê zêde dikin û niştecîhên dewlemendtir dikişînin, û di encamê de jicîhûwarkirina fizîkî û çandî, û her weha guhertinên demografîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/environmental-economics/working-paper-moving-beyond-cleanup-identifying-crucibles-environmental |sernav=Moving Beyond Cleanup: Identifying the Crucibles of Environmental Gentrification |paşnav=Banzhaf |pêşnav=Spencer |paşnav2=McCormick |pêşnav2=Eleanor }}</ref> Lêbelê, Detroit bêhempa ye ji ber ku gelek înîsiyatîfên çandiniya bajarî ji hêla mirovên rengîn ve têne rêve kirin, erdê vala bikar tînin û ji niştecîhên cîran re bêtir peyda dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aesoptorino2015.it/content/download/480/2529/version/1/file/44_T4B_734_richtr_A.pdf |sernav=FARMING AS A TOOL OF URBAN REBIRTH? URBAN AGRICULTURE IN DETROIT 2015: A CASE STUDY |paşnav=Matthew |pêşnav=Potteiger |paşnav2=Jan |pêşnav2=Richtr |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Farnsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Michigan (MUFI) rêxistinek nehf e ku çandiniya bajêr wekî rêyek ji bo pêşvebirina perwerde û dadmendiya civakî û bihêzkirina civakên bajaran bikar tîne.<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://www.miufi.org/ |malper=Michigan Urban Farming Initiative |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> MUFI ji North End of Detroit-ê bingeh digire û kampusek wê ya bi qasî sê hektar heye. Ji 2011an ve, MUFI bi arîkariya zêdeyî 10,000 dilxwazan cîh veguherand û zêdeyî 50,000 lîreyên hilberînê mezin kir. Vêga, rêxistin dixebite ku bi riya hilberên dabeşkirî yên ji bo niştecîhên herêmê û avakirina navenda civaka sê-çîrok, zeviya MUFI bi civakê ve girêbide. Keep Growing Detroit (KGD), ku di 2013 de hate damezrandin, hewl dide ku bi civakên tendurist û aboriyên herêmî yên berxwedêr re Detroitek serwerî, xweser-domdar a xwarinê çêbike.<ref name="auto4">{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/ |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Rêxistin ji gelek bernameyan pêk tê wekî Bernameya Çavkaniya Baxçe, ku 1600 çandiniyên bajarî piştgirî dike, û Grown in Detroit, ku cotkarên bajarî bi bazar û xwaringehên herêmî ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |sernav=Grown in Detroit |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201030064635/http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêxistin di heman demê de bi gelek komên ciwanan re hevkar e û xwedî bernameyek 7-hefteyî ya şagirtan a havînê ye ku li ser çandinî, karsazî, darayî û rêberiya rêberiyê disekine. Di 2019 de, KGD alîkariya sed cotkarên nû kir ku zevî ewle bikin û di derheqê sûd û keysên çandiniya bajarî de wan fêr kir. Hantz Woodlands, anku wekî Farmanên Hantz jî tê zanîn, çandiniyek daristanên bajarî ye ku li aliyê rojhilatê Detroit e. Hantz Woodlands projeyek Koma Hantz e, ku serokatiya wê karsaz û Detroit-dayik John Hantz dike.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |sernav=Hantz Woodlands |malper=Hantz Woodlands |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210921075341/http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Projeyê zêdeyî 2,000 valahiyên vala yên xwedan bajar paqij kir û xaniyên şewitandî hilweşand da ku rê li çandiniya darên hişk veke. Vêga li Dewletên Yekbûyî mezintirîn çandiniya darên bajarî ye <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deadlinedetroit.com/articles/6859/construction_of_hantz_woodlands_begins |sernav=Hantz Woodlands Gets State OK For Biggest U.S. Urban Farm |malper=Deadline Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Heya nuha, Hantz Woodlands li ser 1 mîlyon dolaran li civakê veberhênan kir û li ser 140 donimî 25,000 dar çandin. Ji înîsiyatîfê re nirxên xaniyan% 482 bilind kirin û taxa derdorê xweşik kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landgrabfilm.com/ |sernav=Land Grab |malper=Land Grab |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210330212117/https://www.landgrabfilm.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê, nîqaş û guman hîn jî projeya Çandiniyên Hantz dorpêç dike. Rexnevan bi salan piştî stendina donim erd ji Detroit-ê digotin, Hantz dikaribû milkê ji bo pêşkeftinê li nekêşbara bilind û bazirganî bifroşe. Vê çalakiyê dê ji bo Koma Hantz qezencên mezin çêbike dema ku hevgirtina civakê diêşîne û ji bo niştecihên demdirêj berdêl nahêle. The Greening of Detroit di The Detroit Partnership de bernameyek daristanî ya bajarvanî ye û ne hevkar e.<ref name="auto3">{{Jêder-malper |url=https://www.greeningofdetroit.com/ |malper=The Greening of Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Ji Mijdara 2020an ve, rêxistinê li seranserê Detroit li ser 130,000 dar çandin. Ji bilî çandina daran li herêma Detroit, Keskbûna Detroit bi perwerdehiya daristanên bajarî, perwerdehiya kar, û bernameyên din ên civakê re mijûl dibe. Rêxistin di çandiniya bajaran de jî mijûl dibe û niha serpereştiya Lafayette Keskan dike. Qada kesk, ku li navenda bajarê Detroit e, fêkiyên fêkiyan, sebze, giha û kulîlkên bê kîmyewî mezin dike da ku gel kêfxweş bike. Vê paşiya paşîn, bajarê Detroit dest bi veberhênanên înîsiyatîfa kesk a bajarî kir. Di 2019 de, Mike Duggan, şaredarê Detroit, planên zêdekirina hilweşandina milkên şewitandî li bajêr diyar kir. Yek awayek pêşniyazkirî ya vejandina Detroit bi afirandina baxçeyên civakê, qadên kesk, û baxçeyên bajaran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlive.com/news/2016/06/mayor_duggan_plans_for_20_minu.html |sernav=Mayor Duggan plans for '20 minute' neighborhoods, 'uniquely Detroit' improvements |paşnav=Thibodeau |pêşnav=Ian |malper=mLive |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeya pêşerojê ya herî mezin a Detroit Joe Louis Greenway (JLG) e, xelekek ne-motorî ya 32 mîlî ku dê ji navenda Detroit Riverfront heya Highland Park dirêj bibe. Riya tê texmîn kirin ku 50 mîlyon $ mesref dike ku ji niştecîhên ku hest dikin ku drav dikare çêtir were xerckirin ji bo xetimandin û bêkariyê li bajêr.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |sernav=The latest updates on the Joe Louis Greenway as end of planning phase nears |paşnav=Mondry |pêşnav=Aaron |malper=Curbed Detroit |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205113702/https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêberên projeyê dibêjin ku JLG dê aramî û pêşkeftina taxê bîne û di encamê de xanî û kar bi arzanî peyda dibin. Zanyar ji bo projeyê du rêgezên potansiyel destnîşan dikin: Gentrifikasyona kesk, ku "cîhê vekirî dê bikeve destên taybetî, ji dêvla ku ji civak an karanîna giştî re were veqetandin", an telafîkirinên kesk ên ku "proje dê bi mebestek taybetî ya gihîştina dadmendiya civakî bêne kirin. ” <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Draus |pêşnav=Paul |paşnav2=Haase |pêşnav2=Dagmar |paşnav3=Napieralski |pêşnav3=Jacob |paşnav4=Sparks |pêşnav4=Alec |paşnav5=Qureshi |pêşnav5=Salman |paşnav6=Roddy |pêşnav6=Juliette |tarîx=31 tîrmeh 2020 |sernav=Wastelands, Greenways and Gentrification: Introducing a Comparative Framework with a Focus on Detroit, USA |kovar=Sustainability |cild=12 |hejmar=15 |rûpel=6189 |doi=10.3390/su12156189 |doi-access=free }}</ref> Karbidestên giştî yên Detroit xwedan derfet û hêz in ku JLG bi rê ve her yek ji rêyan bimeşînin, tenê yek ji wan bi kêrî civakên piranî hindikahî û warên veberhênana dîrokî tê. ==== [[Illinois]] ==== Initiativenîsiyatîfên çandiniya bajarî yên li Eyaleta Illinois, Chicago jî di nav de, ji hêla komên parêzer ve hatin pêşeng kirin. Wekî din, HB3418 dihêle ku şaredarî û wîlayetên li eyaletê, Chicago jî tê de, herêmên çandiniya bajaran (UAZ) ava bikin, ku ji hêla teşwîqên darayî yên wekî rêjeyên avê kêmkirî, lêçûnên karûbar, û kêmkirina baca malî têne piştgirî kirin. Wekî din, USDA Alîkariya Derve û Alîkariya Teknîkî ya Bernameya Çandinî û Ranchers a Civakî Belengaz û Veteran (Bernameya 2501) ku ji Enstîtuya Neteweyî ya Xurek û Çandiniyê ya USDA ve hatî veguheztin pêk anî. Armanca bingehîn a Bernameya 2501 ew e ku hevrêziya derveyî, alîkariya teknîkî, û xebatên perwerdehiyê zêde bike, da ku bigihîje cotyarên belengaz ên civakî, kevnar, û xwedan erdên daristanan û baştirkirina beşdariya wan di navfirehiya bernameyên USDA de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |sernav=A FOOD AND AGRICULTURE ROADMAP FOR ILLINOIS |tarîx=19 gulan 2015 |malper=www.learnbioscience.com/blog |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210414113649/https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Farm_on_ogden.jpg|alt=|thumb| Çandinî li ser Odgen ji hêla Baxçeyê Botan ê Chicago ve.]] === Zîmbabwe === Harare bi taybetî ji bo çandiniya bajaran guncan e, ji ber ku topografiya wê bi giranî xwedan ''vleis'', pergalên ''qutkirina'' axê ye ku di demsala baranê de dibin av. Gava baran dibare derbasbûna wan dijwar e, û di demsala zuwa de ew piçûk dibin û diqerisin, ku dibe sedema xisara avahiyê ya binesaziyê, her çend vleis hê jî avê di binê erdê de hiltînin. Ji ber vê yekê, van deverên dewlemend-şil bi piranî nehiştî têne hiştin, û dihêlin ku çandiniya bajarvaniyê were meşandin. Ji xeynî vleis û xaniyê niştecihbûnê yê taybet ku Harare cot dikin, erdek giştî ya berbiçav ji bo çandiniyê li Harare tê bikar anîn: li rex rêyên giştî, xetên hesinî, zeviyên neçêkirî, keviyên rê û kenarên xendekan.<ref name="Mudimu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Mudimu |pêşnav=Godfrey |tarîx=1996 |sernav=Urban Agricultural Activities and Women's Strategies in Sustaining Family Livelihoods in Harare, Zimbabwe |kovar=Singapore Journal of Tropical Geography |cild=17 |hejmar=2 |rr=179–194 |doi=10.1111/j.1467-9493.1996.tb00092.x |pmid=12322325 }}</ref><ref name="DrakakisSmith1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Drakakis-Smith |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=Urban Poverty and Urban Agriculture: An Overview of the Linkages in Harare |url=https://archive.org/details/sim_habitat-international_1995_19_2/page/183 |kovar=Habitat International |cild=19 |hejmar=2 |rr=183–193 |doi=10.1016/0197-3975(94)00065-A }}</ref> Zevî bi piranî ji bo maç, findiq, kartolên şirîn, sebzeyên kesk, fêkî, paprika, û kulîlkan tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |sernav=City Harvests: Urban and Peri-Urban Agriculture in Harare, Zimbabwe |url=https://www.academia.edu/9507035 |ziman=en }}</ref> Vê çandiniya neçêkirî xwedan dîrokek pêdivî ye: di demên kolonyalîzmê de, karkeran bajarên ku ew bikaribin mîna li malên xweyên gundewarî çandiniyê bikin, û bi dahata wan a pir hindik, hewce bûn ku pêdiviya xweya xwarinê zêde bikin, dixwestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |tarîx=1994 |sernav=Institutional Responses to Uncontrolled Urban Cultivation in Harare: Prohibitive or Accommodative? |kovar=Environment and Urbanization |cild=6 |rr=188–202 |doi=10.1177/095624789400600116 }}</ref> Lêbelê, çandiniya bajarokê li Harare zirarê dide jîngehê. Pratîkê ji sedî 28,5 ketina ava baranê ya nav axê kêm kiriye û cihêrengiya cûreyên daran kêm kiriye. Wekî din, piraniya cotkarên nefermî yên bajaran gubreyên kîmyewî yên ziyandar bikar tînin. Her weha çandiniya bajarî li Harare bi neyînî hatiye nerîtandin ji ber ku ew li xanî û geşepêdana bajar dibe asteng. Li ber zagonên Zimbabwe, çandinî ne çalakiyek "bajarî" bû an teşeyek rewa ya karanîna axê li bajaran bû. Di sala 1983an de, digel ku hewildanên wê yên ji bo dorpêçkirina çandiniya bajêr bi tevahî têk çûn, Komîteya Çandiniya Qaçax a Mezin a Harare hate damezrandin. Di salên 1990an de, têkçûna Bernameyên Guhertina Avahî bû sedema bêkariyê mezintir, bihayên zêde, û hatiniyên kêmtir, ji ber vê yekê bêtir mirovan dest bi mezinkirina xwarina xwe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |sernav=The Impact of the Economic Meltdown on Urban Agriculture in Harare |paşnav=Toriro |pêşnav=Percy |tarîx=January 2009 |malper=Urban Agriculture |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003030740/http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera 1990 û 1994 de, qada çandiniyê ya Harare ji sedî 92,6 zêde bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taru |pêşnav=J. |paşnav2=Basure |pêşnav2=H.S. |sal=2013 |sernav=CONFLICTS, CONTESTATION, AND MARGINALIZATION IN URBAN AGRICULTURE: EXPERIENCES FROM KUWADZANA EXTENSION, HARARE (PDF Download Available) |url=https://www.researchgate.net/publication/286348362 |kovar=Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences |ziman=en |cild=18 |hejmar=6 |rr=15–26 |doi=10.18551/rjoas.2013-06.03 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-02 |doi-access=free }}</ref> Bûyîna çandiniya bajaran hem ewlehiya xurekê û hem têrkirina pratîkên wê, hem jî dahata zêde ya ji firotina hilberên zêde çêtir kir. Pratîk di salên 2000an de dema ku paşvedanek mezin xizanî, bêkarî, û enflasyonek mezin peyda kir berdewam kir. Di dawiyê de, Danezana Nyanga ya li ser Çandiniya Bajarî ya li Zimbabwe ya 2002an bi zelalî qîmeta çandiniya bajêr a ji bo ewlehiya xwarinê û kêmkirina xizaniyê pejirand. Qebûl dike ku gelek kes bi jiyanê ve girêdayî ne, hukûmetê ji bo armancên çandiniyê şêst hezar hektar erd li Harare veqetand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chaminuka |pêşnav=Nyasha |paşnav2=Makaye |pêşnav2=Peter |tarîx=2015-04-23 |sernav=The Resilience of Urban Agriculture in the Face of Adversity from the City Authorities: The Case of Mkoba |url=https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |kovar=Global Journal of Human-Social Science Research |ziman=en |issn=2249-460X |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210209110519/https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Feydeyên == Sûdên ku UPA bi xwe re tîne bajarên ku vê pratîkê pêk tînin pir in. Veguheztina bajaran ji tenê xerîdarên xwarinê ji bo hilberînerên hilberên çandiniyê dibe sedema domdarî, tenduristî baştir, û kêmkirina xizaniyê. * UPA arîkar dike ku pergala dorpêçê ya vekirî li bajarên bajarî ku ji hêla anîna xwarinê ji herêmên gundewarî û hinardekirina çopê ji bo herêmên derveyî bajar an bajarokê tête taybetmendî kirin. * Ava avê û bermahiyên hişk ên organîk dikarin ji bo mezinbûna hilberên çandiniyê veguherin çavkaniyan: ya yekem dikare ji bo avdaniyê, ya duyemîn jî wekî zibil were bikar anîn. * Deverên vala yên bajarî dikarin ji bo hilberîna çandiniyê werin bikar anîn. * Çavkaniyên din ên xwezayî dikarin werin parastin. Bikaranîna kanalîzasyona ji bo avdanê rêveberiya avê baştir dike û hebûna ava teze ji bo vexwarin û vexwarina malê zêde dike. * UPA dikare bibe alîkar ku ekolojiyên biyeverjiyanî ji zeviyên çandî neyêne veguheztin. * Çandiniya bajar enerjiyê teserûf dike (mînakî enerjiya ku di veguhastina xwarinê de ji gundan ber bi bajaran ve tê xerckirin). * Hilberîna herêmî ya xwarinê di heman demê de di lêçûnên veguhastinê, depokirin, û di windabûna hilberê de, ya ku di kêmkirina lêçûna xwarinê de dide, dide. * UPA bi keskbûnê û bi vî rengî, kêmkirina qirêjiyê, kalîteya jîngeha bajar baştir dike. * Her wiha çandiniya bajarî bi başkirina kalîteya jîngehê bajar dike cihekî tenduristtir ê jiyanê. * UPA amûrek pir bi bandor e ku li dijî birçîbûn û tinebûnê şer bike ji ber ku ew gihîştina xwarinê ji hêla sektora xizan a nifûsa bajaran ve hêsan dike. Rakirina belengaziyê: Tê zanîn ku beşek mezin ji mirovên ku tevlî çandiniya bajaran dibin xizanên bajêr in. Li welatên ku pêşve diçin, piraniya hilberîna çandiniya bajarî ji bo xwe-xerckirinê ye, bi zêdeyî li sûkê têne firotin. Li gorî FAO (Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî), xerîdarên belengaz ên bajarok di navbera 60 û 80 ji sedî dahata xwe li ser xwarinê didin, wan li hember bihabûna bihayên xwarinê pir zehf dikin. * UPA xwarinê peyda dike û di lêçûnên malê de li ser materyalên serfkar teserûfê diafirîne, bi vî awayî mîqdara dahata ku ji bo karanînên din ve hatî veqetandin zêde dike. * Zêdeyî yên UPA dikarin li bazarên herêmî bêne firotin, ji bo belengazên bajarok bêtir dahat çêbibe.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> Navendên civak û baxçeyan civakê fêr dikin da ku çandinî wekî perçeyek jîngeha bajarvaniyê bibîne. Enstîtuya Florida House ji bo Pêşkeftina Domdar li Sarasota, Florida, wekî civakek gelemperî û navendek perwerdehiyê ya ku nûkerên xwedan ramanên domdar, teserûfa enerjiyê dikarin wan bicîh bînin û biceribînin. Navendên civatî yên mîna Florida House, cîhek navendî li deverên bajarî peyda dikin da ku li ser çandiniya bajarî fêr bibin û dest bi yekkirina çandiniyê bi şêwaza jiyana bajarî bikin.<ref name="ReferenceB">Smit, Jack, et al. "Urban Agriculture for Sustainable Cities: Using Wastes and Idle Land and Water Bodies as Resources"</ref> Zeviyên bajarokî jî amûrek perwerdehiyê ya bibandor a îsbatkirî ne ku ji bo zarokan fêrî xwarina tendurist û çalakiya laşî ya watedar bikin.<ref>Can a hands-on teaching tool affect students' attitudes and behavior regarding fruit and vegetables? by Lineberger Sarah E. and J. M. Zajicek, HortTechnology 10 (3) 593-596 -2000</ref> == Bazirganî == * Li bajaran cîh di bihayê de ye û li gorî wê biha ye û ewlehiya wê dijwar e. * Bikaranîna ava qirêj a neçareserkirî ji bo avdana çandiniya bajarvaniyê dikare belavkirina nexweşiyên bi avê di nav gelheya mirov de hêsan bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rojas-Valencia |pêşnav=M.N. |paşnav2=Velásquez |pêşnav2=M.T. Orta de |paşnav3=Franco |pêşnav3=Víctor |sal=2011 |sernav=Urban agriculture, using sustainable practices that involve the reuse of wastewater and solid waste |kovar=Agricultural Water Management |cild=98 |hejmar=9 |rr=1388–94 |doi=10.1016/j.agwat.2011.04.005 }}</ref> * Her çend lêkolînan li bajaran têkildarî zêdebûna baxçeyên bajaran kalîteya hewayê ya çêtir nîşan dane jî, di heman demê de jî hat xuyakirin ku zêdebûna qirêjiya bajaran (têkildar bi zêdebûna tûj a di hejmara otomobîlên li ser rê de), bûye sedema zêdebûna kêzikên kêzikan, ku nebatên ku ji hêla çandiniya bajaran ve têne hilberandin dixwe. Ew tê bawer kirin ku guherînên avahiya laşî ya nebatan bixwe, ku bi zêdebûna astên qirêjiya hewayê re têkildar bûne, xweşmayîna nebatan ji kêzikên kêzikan re zêde dike. Hilberên kêmkirî yên di nav baxçeyên bajêr de mîqdara xwarinê ya ji bo vexwarina mirovan peyda dike kêm dike.<ref name="autogenerated226">{{Jêder-kovar |paşnav=Bell |pêşnav=J. N.B. |paşnav2=Power |pêşnav2=S. A. |paşnav3=Jarraud |pêşnav3=N. |paşnav4=Agrawal |pêşnav4=M. |paşnav5=Davies |pêşnav5=C. |sal=2011 |sernav=The effects of air pollution on urban ecosystems and agriculture |kovar=International Journal of Sustainable Development & World Ecology |cild=18 |hejmar=3 |rr=226–35 |doi=10.1080/13504509.2011.570803 }}</ref> * Lêkolîn diyar dikin ku dema ku nebatên genim ên bajarok li ber tîrêjên nîtrojen dîoksîtê û dîoksîdê kewkurtê radibin kalîteya xurekê ya genim dikişîne. Ev pirsgirêk bi taybetî li cîhana pêşkeftî giran e, ku tê de dîmenên kewkurtê yên dervayî zêde ne û ji sedî mezin a nifûsê xwe dispêrin çandiniya bajaran wekî çavkaniya bingehîn a xwarinê. Van lêkolînan ji bo kalîteya xurekê ya hilberên din ên ku di warên bajaran de têne çandin bandorên wan hene. * Çalakiyên çandiniyê yên li ser erdên ku qirêj bûne (bi metelokên wekî rêber) xetereyên potansiyel ên tenduristiya mirovan çêdike. Van metirsiyan hem bi rasterast xebitandina li ser erdên qirêj û hem jî bi xerckirina xwarina ku di axê qirêjkirî de hate çandin ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McClintock |pêşnav=Nathan |sal=2012 |sernav=Assessing soil lead contamination at multiple scales in Oakland, California: Implications for urban agriculture and environmental justice |url=http://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1093&context=usp_fac |kovar=Applied Geography |cild=35 |hejmar=1–2 |rr=460–73 |doi=10.1016/j.apgeog.2012.10.001 }}</ref> Armancên siyaseta keskkirina şaredariyê dikare nakokiyan derxîne. Mînakî, polîtîkayên ku dara bajarvaniyê pêş dixin ji baxçeyê sebzeyan re dilnizm in ji ber siya kûr a daran avêtin. Lêbelê, hin belediyên mîna Portland, Oregon, û Davenport, Iowa cesaretê didin pêkanîna darên fêkî-berdar (wekî darên kolanan an wekî baxçeyên parkan) da ku hem armancên keskbûn û hilberîna xwarinê bigirin. == Çavkanî == {{Çavkanî|35em}} == Nîşe == * {{Jêder-malper |url=http://www.mlive.com/auto/index.ssf/2013/08/gm_expanding_urban_garden_prog.html |sernav=GM expanding urban gardening program in Detroit |paşnav=Wayland, Michael |tarîx=29 tebax 2013 |weşanger=MLive |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2013 }} * [https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 Çandinî Vertical Dikeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217014711/https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 |date=2020-12-17 }} * [http://nymag.com/news/features/30020/ Skyfarming] ({{Dîrok|2|nîsan|2007}}). Kovara New York. * Gotara li ser Çandiniya Bajêr a Chicago, Farm [https://web.archive.org/web/20080904113839/http://www.chitowndailynews.org/Culture/City_Farm_grows_jobs_knowledge_and_tomatoes,15388 ''Farm Grows Jobs, Knowledge, and Tomatoes''] == Bêtir xwendin == * {{Jêder-malper |url=http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |sernav=URBACT - Sustainable food in urban communities }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JsrimdDwqEsC&q=urban+gardening&pg=PA207 |sernav=''Alternative Urban Futures: Planning for sustainable development in cities throughout the world.'' |paşnav=Pinderhughes, Raquel |weşanger=Lanham: Rowman & Littlefield |sal=2004 |isbn=9780742523678 |rr=185–217 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 }} {{ISBN|0-7425-2366-7}} == Girêdanên derve == * [http://www.farmgarden.org.uk Federasyona Çandiniyên Bajêr & Baxçeyên Civakê] * [https://web.archive.org/web/20060615180037/http://efcf.vgc.be/ Federasyona Çandiniyên Bajêr a Ewropî] * [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ Bernameyên FAO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617050038/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ |date=2020-06-17 }} * [http://www.interscience.wiley.com.lp.hscl.ufl.edu/cgi-bin/fulltext/104557853/PDFSTART/ Av, Erd, û Tenduristiya hilberîna xwarinê ya Bajar û Perî-Bajar] * [https://web.archive.org/web/20150924132404/http://www.smithsonianmag.com/ist/?next=%2Finnovation%2Fturning-shipping-containers-into-urban-farms-180953295%2F Zivirandina Konteynerên Gihandinê Li Zeviyên Bajêr] * [http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1068/a39382 Rorişa Avakirî û Qada Bajêrvanî: Berawirdekirina Çil Bajarên Ewropî.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aborî]] [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Çandiniya bajarî| ]] [[Kategorî:Çandinî]] [[Kategorî:Jîngeh]] [[Kategorî:Mîmarî]] 9to5x0ke2u0fdpui1wiud5q4m4wsk5f 0 126020 2012458 1760575 2026-05-16T11:28:43Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012458 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Alicia von Rittberg | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Deutscher Fernsehpreis 2018 - Alicia von Rittberg.jpg | sernavê_wêne = Alicia von Rittberg (2018) | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|12|1993|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Munîh]], [[Almanya]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = [[Alman]] | hevwelatî = [[Almanya]] | pîşe = [[Aktrîs]] | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2000–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Alicia von Rittberg''' yan jî '''Alicia Gräfin''', ({{Jidayikbûn|10|12|1993|j=1}} li [[Munîh]], [[Almanya]]) lîstikvaneke [[alman]] e ku piştî gelek rolên di fîlm û rêzefilmên televîzyonên almanî de, bi rola xwe ya kurt a Emma di fîlma Fury ya sala 2014an de bal kişandiye. Rittberg, bi rola xweyê sereke ya bi navê Ida Lenze di rêzefîlma almanî ya Charité a sala 2017an de [[Xelata Bambiyê]] wergirtiye. == Jînenîgarî == Alicia von Rittberg wekî keça malbata esilzade ya Rittberg hatiye dinyayê û li [[Munîh]]ê bi sê birayên xwe re mezin bûye.<ref name="Schmitz2017">{{Jêder-malper |url=https://www.noz.de/deutschland-welt/promi-show/artikel/interview-mit-dem-charit-star-alicia-von-rittberg-zwischen-uni-und-hollywood-23233944 |sernav=Alicia von Rittberg: Zwischen Uni und {{!}} NOZ |paşnav=Schmitz |pêşnav=Joachim |tarîx=2017-03-18 |malper=noz.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-04-30 }}</ref> Rittberg, beşdarî Gymnasiumê bûye ku bi perwerdeya zanistên mirovî ve girêdayî ye û ji sala 2000an û vir ve bi xwendekariya xwe re dest bi kariyera xwe ya sînemayê kiriye.<ref name="Schmitz2017" /> Ji bo rola xwe ya di fîlma [[ZDF TV]] ya 2012an de xelata Hunermendê Ciwan a sala 2013an li [[Xelata Televîzyona Bavyerayê]] wergirt.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.bayern.de/der-blaue-panther-25-bayerischer-fernsehpreis-ehrenpreis-fuer-ruth-maria-kubitschek-nachwuchsfoerderpreis-an-alicia-von-rittberg |sernav=Der Blaue Panther – 25. Bayerischer Fernsehpreis: Ehrenpreis für Ruth Maria Kubitschek / Nachwuchsförderpreis an Alicia von Rittberg {{!}} Bayerisches Landesportal |tarîx=2015-06-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-04-30 |roja-arşîvê=2015-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150620001002/http://www.bayern.de/der-blaue-panther-25-bayerischer-fernsehpreis-ehrenpreis-fuer-ruth-maria-kubitschek-nachwuchsfoerderpreis-an-alicia-von-rittberg |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2014an de, wê bi rola bi navê Emma ligel [[Brad Pitt]], [[Logan Lerman]] û [[Shia LaBeouf]] di fîlma şer a amerîkî Fury de, ku ji aliyê [[David Ayer]] ve hate derhênerkirin, rol werdigire. Di sala 2016an de fîlmek thriller a sîxuriyê ya ku ji hêla [[Susanna White]] ve hate derhênerkirin Our Kind of Traitor de lîstiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-25 |sernav=Alicia von Rittberg |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Alicia_von_Rittberg&oldid=1074008752 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Wê di sezona 1em ya rêzefîlma televîzyon a alman Charité de rola sereke ya Ida Lenze lîst û di sala 2017an de jibo performansa xwe ya di vî rêzefîlmê de [[Xelata Bambiyê]], di kategoriya lîstikvana herî baş a alman de wergirt.<ref name="Schmitz2017" /><ref name=":1" /> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable" |- ! Sal ! Nav ! Rol |- | 2011 || ''[[:de:Eine ganz heiße Nummer|Eine ganz heiße Nummer]]''|| Tina Brandner |- | 2012 || ''[[Barbara (2012 film)|Barbara]]''|| Angie |- | 2014 || ''[[Fury (2014 film)|Fury]]'' || Emma |- | 2016 || ''[[Our Kind of Traitor (film)|Our Kind of Traitor]]'' || Natasha |- | 2017 || ''[[:de:Jugend ohne Gott (2017)|Jugend ohne Gott]]'' || Nadesh |- | 2018 || ''[[:de:Ballon (Film)|Ballon]]'' || Petra Wetzel |- | 2019 || ''[[:de:Rate Your Date|Rate Your Date]]'' || Teresa |- | 2020 || ''[[Resistance (2020 film)|Resistance]]'' || Regine |} === Televîzyon === {| class="wikitable" |- ! Sal !! Nav !! Rol !! Nîşe |- | 2006 || ''[[The Old Fox]]'' || Jasmin Carnap || Beş 30x03 "Tödliches Schweigen" |- | 2007 || ''Die Lawine''|| Jill Westermann || Fîlmê televîzyonê |- | 2008 || ''[[:de:Die Sache mit dem Glück|Die Sache mit dem Glück]]'' || Miriam Heitmann || Fîlmê televîzyonê |- | 2008–2009 || ''[[Meine wunderbare Familie]]'' || Lilly Sander || 5 beş |- | 2009 || ''[[:de:Romy (Film)|Romy]]'' || Romy - 14 years old || Fîlmê televîzyonê |- | 2010 || ''[[Das Geheimnis der Wale]]'' || Charlotte Waldmann || Fîlmê televîzyonê |- | 2011 || ''[[:de:Hindenburg (2011)|Hindenburg]]'' || Gisela Kerner || Fîlmê televîzyonê |- | 2011 || ''The Old Fox'' || Leonie Wintzer || Beş 37x04 "Zivilcourage" |- | 2011 || ''[[:de:Die Verführerin Adele Spitzeder|Die Verführerin Adele Spitzeder]]'' || Therese Ederer || Fîlmê televîzyonê |- | 2012 || ''[[:de:Und alle haben geschwiegen|Und alle haben geschwiegen]]'' || Luisa Jung || Fîlmê televîzyonê |- | 2013 || ''[[:de:Alles für meine Tochter|Alles für meine Tochter]]'' || Clara Liebner || Fîlmê televîzyonê |- | 2014 || ''[[:de:Unterwegs mit Elsa|Unterwegs mit Elsa]]'' || Clara Novak || Fîlmê televîzyonê |- | 2014 || ''[[:de:Die Hebamme (2014)|Die Hebamme]]'' || Lotte || Fîlmê televîzyonê |- | 2014 || ''Die reichen Leichen. Ein Starnbergkrimi'' || Sisi || Fîlmê televîzyonê |- | 2015 || ''Das Romeo-Prinzip'' || Annelie || Fîlmê televîzyonê |- | 2016 || ''Die Hebamme 2'' || Lotte || Fîlmê televîzyonê |- | 2017 || ''[[Charité (TV series)|Charité]]'' || Ida Lenze || 6 beş |- | 2017 || ''[[Genius (U.S. TV series)|Genius]]'' || Anna Winteler || 4 beş |- | 2019 || ''Lotte am Bauhaus'' || Lotte Brendel || Fîlmê televîzyonê |- | 2021 || ''[[Becoming Elizabeth]]'' || [[Elizabeth I]]|| 8 beş |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên alman]] [[Kategorî:Alman]] [[Kategorî:Jinên alman]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 346mi3i12aeh3by63ukofaiwi0dh89a 0 134216 2012444 1950316 2026-05-16T09:38:04Z Avestaboy 34898 2012444 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank cejn | navê cejnê = Halloween | cure = [[Cejna Xirîstiyanan|Xiristiyanî]] | wêne = Jack-o'-Lantern 2003-10-31.jpg | wêne sernûçe = Kişandina [[Jack-o'-Lantern]] kevneşopiya hevpar a cejna cindaran e | official_name = | binavkirin = {{Lîsteya sade| * Hallowe'en * All Hallowe'en * All Hallows' Eve * All Saints' Eve}} | observedby = [[Xirîstiyaniya rojavayî|Xirîstiyanên rojavayî]] û gelek ne-xirîstiyan [[erdnîgariya cejna cindaran|li seranserê cîhanê]] | significance = Yekem roja [[Allhallowtide]] | date = 31ê çiriya pêşîn | celebrations = <br> [[Xapandin-an-dermankirin]], <br> [[Cil û bergên cejna cindaran|cil û berg]], <br> [[Partiya Cil û bergan|partî]], <br> [[cek-o'-fanos]], <br> [[pêxistina agir]], <br> [[kehanet]], <br> [[pişka sêvê]], <br> [[Cazîzeya cindar (sîmulekirin)|cazîfeyên xedar]]. | duration = 1 roj | observances = [[Xizmetên dêrê]],<ref name="Service">{{Jêder-kitêb |beş=Service for All Hallows' Eve |sernav=The Book of Occasional Services 2003 |rûpel=[{{Google books|3FZGE2CAdfUC|page=108|plainurl=yes}} 108] |weşanger=Church Publishing, Inc. |jêgirtin=This service may be used on the evening of October 31, known as All Hallows' Eve. Suitable festivities and entertainments may take place before or after this service, and a visit may be made to a cemetery or burial place. |sal=2004 |isbn=978-0-89869-409-3 }}</ref> [[Nimêja Xirîstiyantiyê|nimêj]],<ref name="Prayer">{{Jêder-kitêb |sernav=The Anglican Family Prayer Book |nivîskar=Anne E. Kitch |url=https://books.google.com/books?id=idekF-9uIAIC&q=prayer+for+all+hallows+eve+Anglican&pg=PA148 |weşanger=Church Publishing, Inc. |jêgirtin=All Hallow's Eve, which later became known as Halloween, is celebrated on the night before All Saints' Day, November 1. Use this simple prayer service in conjunction with Halloween festivities to mark the Christian roots of this festival. |sal=2004 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2011 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170125175435/https://books.google.com/books?id=idekF-9uIAIC&pg=PA148&dq=prayer+for+all+hallows+eve+Anglican |roja-arşîvê=25 kanûna paşîn 2017 |isbn=978-0-8192-2565-8 }}</ref> [[rojî girtin]], û [[zerevanî]]<ref name="Vigil">{{Jêder-kitêb |sernav=The Paulist Liturgy Planning Guide |url=https://books.google.com/books?id=34_o1HJOrzoC&pg=PA251 |weşanger=[[Paulist Press]] |jêgirtin=Rather than compete, liturgy planners would do well to consider ways of including children in the celebration of these vigil Masses. For example, children might be encouraged to wear Halloween costumes representing their [[patron saint]] or their favorite saint, clearly adding a new level of meaning to the Halloween celebrations and the celebration of All Saints' Day. |sal=2006 |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2011 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171031175805/https://books.google.com/books?id=34_o1HJOrzoC&pg=PA251 |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-0-8091-4414-3 }}</ref> | relatedto = <br> [[Totensonntag]], <br> [[Sersala şîn (betlane)|Krîsmisa şîn]], <br> [[Pêncşema Miriyan]], <br> [[Samhain]], <br> [[Hop-tu-Naa]], <br> [[Calan Gaeaf]], <br> [[Allantîd]], <br> [[Roja Miriyan]], <br> [[Roja Reformasyonê]], <br> [[Roja Hemû Pîrozan]], <br> [[Şeva Ziyanê]] (''[[cf.|cf]]''.&nbsp;[[zêrevanî (ayîn)|zêrevanî]]) }} '''Halloween'''<ref name="Contraction">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/ahistoryscottis00annagoog |sernav=A History of the Scottish People from the Earliest Times: From the Union of the kingdoms, 1706, to the present time |paşnav=Thomson |pêşnav=Thomas |paşnav2=Annandale |pêşnav2=Charles |weşanger=Blackie |sal=1896 |jêgirtin=Of the stated rustic festivals peculiar to Scotland the most important was Hallowe'en, a contraction for All-hallow Evening, or the evening of All-Saints Day, the annual return of which was a season for joy and festivity. |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2011 }}</ref>, '''Cejna cindaran''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} '''Cejna caziyan'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} an jî '''cejna şevê'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} kêmtir wekî '''Allhalloween''' tê zanîn<ref name="Palmer1882">{{Jêder-kitêb |sernav=Folk-etymology |paşnav=Palmer |pêşnav=Abram Smythe |weşanger=Johnson Reprint |sal=1882 |rûpel=6 }}</ref> an '''Hemû Pîrozên Şevê'''<ref>{{Jêder-kovar |sal=1973 |sernav=NEDCO Producers' Guide |weşanger=Northeast Dairy Cooperative Federation |cild=31–33 |jêgirtin=Originally celebrated as the night before All Saints' Day, Christians chose November first to honor their many saints. The night before was called All Saints' Eve or hallowed eve meaning holy evening. }}</ref>, pîrozbahiyekî di 31ê çiriya pêşîn de, [[Erdnîgariya Halloween|li gelek welatan]], bi taybetî li welatên [[anglosakson]], şeva cejna [[Xirîstiyaniya Rojavayî|Xiristiyanên Rojavayê]] ya [[Roja Hemî Pîrozan]] e. Ew bi pîrozkirina [[Allhallowtide]] dest pê dike,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nationaltrust.org.uk/little-moreton-hall/things-to-see-and-do/view-page/item994753/ |sernav=Tudor Hallowtide |sal=2012 |weşanger=[[National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006071731/https://www.nationaltrust.org.uk/little-moreton-hall/things-to-see-and-do/view-page/item994753/ |roja-arşîvê=6 çiriya pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |jêgirtin=Hallowtide covers the three days – 31 October (All-Hallows Eve or Hallowe'en), 1 November (All Saints) and 2 November (All Souls). }}</ref> dema ku di [[Sala Liturgical|sala merasîmê]] ji bo bîranîna miriyan, di nav de [[Ezîz|pîroz]], [[şehîdê Mesîhî|şehîd]] û hemû miriyan tê vediqetîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ussu.co.uk/stagmedia/Documents/Issues/The%20Stag%20-%20Issue%2076%20(Small%20File%20Size).pdf |sernav=Happy Hallowe'en Surrey! |paşnav=Hughes |pêşnav=Rebekkah |tarîx=29 çiriya pêşîn 2014 |malper=The Stag |weşanger=[[University of Surrey]] |rûpel=1 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151119032631/http://www.ussu.co.uk/stagmedia/Documents/Issues/The%20Stag%20-%20Issue%2076%20(Small%20File%20Size).pdf |roja-arşîvê=19 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |jêgirtin=Halloween or Hallowe'en, is the yearly celebration on October 31st that signifies the first day of Allhallowtide, being the time to remember the dead, including martyrs, saints and all faithful departed Christians. }}</ref> <ref name="Davis2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Don't Know Much About Mythology: Everything You Need to Know About the Greatest Stories in Human History but Never Learned |paşnav=Davis |pêşnav=Kenneth C. |tarîx=29 kanûna pêşîn 2009 |weşanger=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-192575-7 |rûpel=231 |ziman=en }}</ref> Teorî, destnîşan dike ku gelek kevneşopiyên cejna şevê ji [[Festîvala dirûnê|cejnên dirûnê]] yên [[kelt]]îkî ye, bi taybetî festîvala [[Gaels|galîkî]] ya [[Samhain]] e, ku bandora kokên [[paganî]] bûne tê bawerkirin.<ref name="Smith2004">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7Q8Ix-M8LWcC |sernav=Women's History in Global Perspective |paşnav=Smith |pêşnav=Bonnie G. |weşanger=University of Illinois Press |sal=2004 |isbn=978-0-252-02931-8 |rûpel=66 |jêgirtin=The pre-Christian observance obviously influenced the Christian celebration of All Hallows' Eve, just as the Taoist festival affected the newer Buddhist Ullambana festival. Although the Christian version of All Saints' and All Souls' Days came to emphasize prayers for the dead, visits to graves, and the role of the living assuring the safe passage to heaven of their departed loved ones, older notions never disappeared. |roja-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2015 }}</ref><ref name="Christianity1">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=stWZ_UDteMIC&pg=PA22 |sernav=Halloween: From Pagan Ritual to Party Night |paşnav=Nicholas Rogers |weşanger=Oxford University Press |sal=2002 |isbn=978-0-19-516896-9 |jêgirtin=Halloween and the Day of the Dead share a common origin in the Christian commemoration of the dead on All Saints' and All Souls' Day. But both are thought to embody strong pre-Christian beliefs. In the case of Halloween, the Celtic celebration of Samhain is critical to its pagan legacy, a claim that has been foregrounded in recent years by both new-age enthusiasts and the evangelical Right. |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2011 }}</ref><ref name="Christianity2">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9FU7AQAAIAAJ&q=all+hallow's+eve+wear+masks+Christian+souls+vengeance |sernav=Austrian information |sal=1965 |jêgirtin=The feasts of Hallowe'en, or All Hallows Eve and the devotions to the dead on All Saints' and All Souls' Day are both mixtures of old Celtic, Druid and other pagan customs intertwined with Christian practice. |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2011 }}</ref><ref name="Christianity3">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440 |sernav=Merriam-Webster's Encyclopædia of World Religions |weşanger=Merriam-Webster |sal=1999 |isbn=978-0-87779-044-0 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/408 408] |jêgirtin=Halloween, ''also called'' All Hallows' Eve, holy or hallowed evening observed on October 31, the eve of All Saints' Day. The Irish pre-Christian observances influenced the Christian festival of All Hallows' Eve, celebrated on the same date. |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2011 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Hin pêşdetir diçin û pêşniyara Samhain ji aliyê [[Dêra destpêkê]] ve wekî roja hemû cejnê dikin, ku digel êvara wê [[Xirîstiyanîbûn|xiristiyanî]] bûye.<ref name="Roberts1987">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CjbYAAAAMAAJ |sernav=The Making of the English Village: A Study in Historical Geography |paşnav=Roberts |pêşnav=Brian K. |weşanger=Longman Scientific & Technical |sal=1987 |isbn=978-0-582-30143-6 |jêgirtin=Time out of time', when the barriers between this world and the next were down, the dead returned from the grave, and gods and strangers from the underworld walked abroad was a twice- yearly reality, on dates Christianised as All Hallows' Eve and All Hallows' Day. |roja-gihiştinê=14 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> Akademîsyenên din bawer dikin ku cejna şevê tenê wekî cejnekî bi [[Xiristiyanî|xiristiyan]] dest pê kiriye, ku [[Nobet|nobeda]] roja hemû şevê ye.<ref name="FoleyO’Donnell2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Treat or Trick? Halloween in a Globalising World |paşnav=O’Donnell |pêşnav=Hugh |paşnav2=Foley |pêşnav2=Malcolm |tarîx=18 kanûna pêşîn 2008 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-0265-9 |rr=91–92 |ziman=en |jêgirtin=Hutton (1996, 363) identifies Rhys as a key figure who, along with another Oxbridge academic, James Frazer, romanticised the notion of Samhain and exaggerated its influence on Halloween. Hutton argues that Rhys had no substantiated documentary evidence for claiming that Halloween was the Celtic new year, but inferred it from contemporary folklore in Wales and Ireland. Moreover, he argues that Rhys: "thought that [he] was vindicated when he paid a subsequent visit to the Isle of Man and found its people sometimes called 31 October New Year's Night (''Hog-unnaa'') and practised customs which were usually associated with 31 December. In fact the flimsy nature of all this evidence ought to have been apparent from the start. The divinatory and purificatory rituals on 31 October could be explained by a connection to the most eerie of Christian feasts (All Saints) or by the fact that they ushered in the most dreaded of seasons. The many "Hog-unnaa" customs were also widely practised on the conventional New Year's Eve, and Rhys was uncomfortably aware that they might simply have been transferred, in recent years, from then Hallowe'en, to increase merriment and fundraising on the latter. He got round this problem by asserting that in his opinion (based upon no evidence at all) the transfer had been the other way round." ... Hutton points out that Rhy's unsubstantiated notions were further popularised by Frazer who used them to support an idea of his own, that Samhain, as well as being the origin of Halloween, had also been a pagan Celtic feast of the dead—a notion used to account for the element of ghosts, witches and other unworldly spirits commonly featured within Halloween. ... Halloween's preoccupation with the netherworld and with the supernatural owes more to the Christian festival of All Saints or All Souls, rather than vice versa. }}</ref> <ref name="Barr2016">{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2016/10/28/guess-what-halloween-is-more-christian-than-pagan/ |sernav=Guess what? Halloween is more Christian than Pagan |paşnav=Barr |pêşnav=Beth Allison |tarîx=28 çiriya pêşîn 2016 |malper=[[The Washington Post]] |ziman=en |roja-gihiştinê=15 çiriya pêşîn 2020 |jêgirtin=It is the medieval Christian festivals of All Saints’ and All Souls’ that provide our firmest foundation for Halloween. From emphasizing dead souls (both good and evil), to decorating skeletons, lighting candles for processions, building [[bonfire]]s to ward off evil spirits, organizing community feasts, and even encouraging carnival practices like costumes, the medieval and early modern traditions of “Hallowtide” fit well with our modern holiday. So what does this all mean? It means that when we celebrate Halloween, we are definitely participating in a tradition with deep historical roots. But, while those roots are firmly situated in the medieval Christian past, their historical connection to “paganism” is rather more tenuous. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/halloween_1.shtml |sernav=All Hallows' Eve |tarîx=20 çiriya pêşîn 2011 |weşanger=[[British Broadcasting Corporation]] |ziman=en |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2020 |jêgirtin=However, there are supporters of the view that Hallowe'en, as the eve of All Saints' Day, originated entirely independently of Samhain and some question the existence of a specific pan-Celtic religious festival which took place on 31st October/1st November. }}</ref> Cejn bi sedsalan li [[dîasporaya îrlandî|Îrlenda]] û [[dîasporaya Skotlandî|Skotlendayê]] dihat pîrozkirin, ku koçberên Îrlendî û Skotlendî di sedsala 19'an de gelek adetên cejnê birin [[Amerîkaya Bakur]],<ref name="Brunvand, Jan 2006. p.749">Brunvand, Jan (editor). ''American Folklore: An Encyclopedia''. Routledge, 2006. p.749</ref> û paşê bi bandora Amerîkî cejna şevê di dawiya sedsala 20'an de û di destpêka sedsala 21'an de li welatên din belav bû.<ref name="Colavito, Jason 2007. pp.151">Colavito, Jason. ''Knowing Fear: Science, Knowledge and the Development of the Horror Genre''. McFarland, 2007. pp.151–152</ref> Çalakiyên Cejnê ya popûler di nav [[Trick-an-dermankirinê|xapandin-an-dermankirin]] (an jî xêzkirin û [[Guising|giyankirina]] têkildar), beşdarbûna şahiyên [[Cilûbergên Cejna Caziyan|cil û bergên cejna caziyan]], xêzkirina kumikên di nav fenerên [[Jack-o'-fanos|jack-o'-lantern]], pêxistina agirê, xistina [[Bextewarî|sêvan]], lîstikên [[Sêvê bob|fêlbazî]], lîstina [[Bonfire|qeşengan]], serdana [[Prank|seyrangehên]] [[Balkêşiya cindar (sîmulekirin)|balkêşiya cindar]], çîrokên tirsnak û temaşekirina [[Lîsteya fîlmên ku li dora Halloween-ê hatine danîn|fîlimên tirsnak an cejna cindar]] vegotin.<ref name="Fieldhouse2017p256">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&pg=PA256 |sernav=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions |paşnav=Paul Fieldhouse |tarîx=17 nîsan 2017 |weşanger=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-61069-412-4 |rûpel=256 }}</ref> Hin kesên ayînên olî yên Xiristiyanî yên Êvara Hemû Xiristiyanan dikin, tevlî beşdarbûna karûbarên dêrê û pêxistina [[qendîlê votive|mûmên]] li ser gorên miriyan dibin,<ref name="Skog2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Teens in Finland |url=https://archive.org/details/teensinfinland0000skog |paşnav=Skog |pêşnav=Jason |weşanger=Capstone |sal=2008 |isbn=978-0-7565-3405-9 |rûpel=[https://archive.org/details/teensinfinland0000skog/page/31 31] |jêgirtin=Most funerals are Lutheran, and nearly 98 percent of all funerals take place in a church. It is customary to take pictures of funerals or even videotape them. To Finns, death is a part of the cycle of life, and a funeral is another special occasion worth remembering. In fact, during All Hallow's Eve and Christmas Eve, cemeteries are known as ''valomeri'', or seas of light. Finns visit cemeteries and light candles in remembrance of the deceased. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://chapel.duke.edu/sites/default/files/AllHallows2012.pdf |sernav=All Hallows Eve Service |tarîx=31 çiriya pêşîn 2012 |weşanger=[[Duke University]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131005183350/https://chapel.duke.edu/sites/default/files/AllHallows2012.pdf |roja-arşîvê=5 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=31 gulan 2014 |jêgirtin=About All Hallows Eve: Tonight is the eve of All Saints Day, the festival in the Church that recalls the faith and witness of the men and women who have come before us. The service celebrates our continuing communion with them, and memorializes the recently deceased. The early church followed the Jewish custom that a new day began at sundown; thus, feasts and festivals in the church were observed beginning the night before. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=5 gulan 2009 |sernav=The Christian Observances of Halloween |kovar=National Republic |cild=15 |rûpel=33 |jêgirtin=Among the European nations the beautiful custom of lighting candles for the dead was always a part of the "All Hallow's Eve" festival. }}</ref> ku ew her çend cejnekî laîk e.<ref name="Hynes1993">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/companiontocalen0000hyne/page/160 |sernav=Companion to the Calendar |paşnav=Hynes |pêşnav=Mary Ellen |weşanger=Liturgy Training Publications |sal=1993 |isbn=978-1-56854-011-5 |rûpel=[https://archive.org/details/companiontocalen0000hyne/page/160 160] |jêgirtin=In most of Europe, Halloween is strictly a religious event. Sometimes in North America the church's traditions are lost or confused. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://cranstononline.com/stories/not-so-spooky-after-all-the-roots-of-halloween-are-tamer-than-you-think,86934?print=1 |sernav=Not so spooky after all: The roots of Halloween are tamer than you think |paşnav=Kernan |pêşnav=Joe |tarîx=30 çiriya pêşîn 2013 |malper=[[Beacon Communications (publisher)|Cranston Herald]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151126163657/http://cranstononline.com/stories/not-so-spooky-after-all-the-roots-of-halloween-are-tamer-than-you-think,86934?print=1 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=31 çiriya pêşîn 2015 |jêgirtin=By the early 20th century, Halloween, like Christmas, was commercialized. Pre-made costumes, decorations and special candy all became available. The Christian origins of the holiday were downplayed. }}</ref> <ref name="BradenVillage1988">{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/leisureentertain0000brad |sernav=Leisure and entertainment in America |paşnav=Braden |pêşnav=Donna R. |paşnav2=Village |pêşnav2=Henry Ford Museum and Greenfield |weşanger=Henry Ford Museum & Greenfield Village |sal=1988 |isbn=978-0-933728-32-5 |jêgirtin=Halloween, a holiday with religious origins but increasingly secularized as celebrated in America, came to assume major proportions as a children's festivity. |roja-gihiştinê=2 hezîran 2014 |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Hin xirîstiyan dîroka di şeva hemû pîrozbahiyê de [[Roja bê goşt|dev ji goşt]] berdidin, ku kevneşopiya [[Nobet|roja nobetê]] di xwarina hin [[Vejetaryanîtî|xwarinên]] zebzeyan de, di nav de sêv, [[Pancake kartol|pancakên kartol]] û [[Soul cake|kekên giyanî]] xuya dike.<ref>Santino, p. 85</ref><ref>All Hallows' Eve (Diana Swift), Anglican Journal</ref> <ref name="Mahon1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Land of Milk and Honey: The Story of Traditional Irish Food & Drink |paşnav=Mahon |pêşnav=Bríd |weşanger=Poolbeg Press |sal=1991 |isbn=978-1-85371-142-8 |rûpel=138 |ziman=en |jêgirtin=The vigil of the feast is Halloween, the night when charms and incantations were powerful, when people looked into the future, and when feasting and merriment were ordained. Up to recent time this was a day of abstinence, when according to church ruling no flesh meat was allowed. Colcannon, apple cake and barm brack, as well as apples and nuts were part of the festive fare. }}</ref> <ref name="Fieldhouse2017">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&pg=PA254 |sernav=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions |paşnav=Fieldhouse |pêşnav=Paul |tarîx=17 nîsan 2017 |weşanger=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-61069-412-4 |rûpel=254 |ziman=en |jêgirtin=In Ireland, dishes based on potatoes and other vegetables were associated with Halloween, as meat was forbidden during the Catholic vigil and fast leading up to All Saint's Day. |roja-gihiştinê=13 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171031175805/https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&pg=PA254 |roja-arşîvê=31 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> == Etîmolojî == [[Wêne:J._M._Wright_-_Edward_Scriven_-_Robert_Burns_-_Halloween.JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/J._M._Wright_-_Edward_Scriven_-_Robert_Burns_-_Halloween.JPG/220px-J._M._Wright_-_Edward_Scriven_-_Robert_Burns_-_Halloween.JPG|thumb| Peyv wekî sernavê [[Robert Burns]] ' "[[Halloween (helbest)|Halloween]]" (1785), xuyakirina helbesta kevneşopiya ji aliyê Skotlendan ve tê xwendin.]] Peyva ''Halloween'' an ''Hallowe'en'' ("êvara [[ezîz]]an"<ref name="Luck1998">{{Jêder-ensîklopedî |sal=1998 |sernav=All Saints' Day |ensîklopedî=The American Desk Encyclopedia |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=https://archive.org/details/americandeskency00oxfo/page/22/mode/2up?q=halloween |paşnav=Luck |pêşnav=Steve |rûpel=22 |ziman=en |isbn=978-0-19-521465-9 }}</ref>) bi eslê xwe xirîstiyanî ye;<ref name="DSL">{{Jêder-malper |url=http://www.dsl.ac.uk/getent4.php?plen=1266&startset=21732206&query=Hallow_evin&fhit=hallow&dregion=form&dtext=dost#fhit |sernav=DOST: Hallow Evin |weşanger=Dsl.ac.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429162756/http://www.dsl.ac.uk/getent4.php?plen=12718&startset=16840203&query=HALLOW&fhit=hallow&dregion=form&dtext=snd |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 |roja-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2013 }}</ref><ref>''The A to Z of Anglicanism'' (Colin Buchanan), Scarecrow Press, p. 8</ref> ku peyvekî hevwate ya "All Hallows Eve" di [[Îngilîziya kevn|îngilîzî ya kevn]] de hatiye tesdîqkirin. Peyva ''hallowe[']en'' ji forma [[Zimanê skotlendî|Skotlendî]] ya ''All Hallows' Eve'' (êvara beriya [[Roja Hemû Pîroz|Roja Hemû Hallows]]) tê zanîn: {{ziman|sko|hetta}} peyva Skotî ji bo "eve" an "êvarê" ye, û bi peymana {{ziman|sco|e'en}} an {{ziman|sco|een}}; <ref>{{Jêder-ensîklopedî |sal=1952 |sernav=E'EN, Een |ensîklopedî=Scottish National Dictionary (1700–) |id=snd8629 |url=https://dsl.ac.uk/entry/snd/snd8629 |cild=III = }}</ref> ''(Hemû) Hallow(s) E(v)en'' bûne ''Hallowe'en''. == Cil û berg == Cil û bergûn cejnê bi kevneşopî li gorî fîgurên wekî [[Vampires|vampîr]], giyan, [[kakût]], [[Kakût|sêrbazên]] tirsnak û [[Pîrhebok|şeytan]] hatine çêkirin.<ref name="Britannica">{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Halloween |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/252875/Halloween |roja-gihiştinê=25 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121030150155/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/252875/Halloween |roja-arşîvê=30 çiriya pêşîn 2012 }}</ref> Bi demê re, hilbijartina kincan dirêj bû ku karakterên populer ên ji çîrok, navdar û [[arketîp]]ên gelemperî yên wekî [[ninja]]s û [[prenses]] vedihewîne. [[Wêne:Halloween_Shop,_Derry,_September_2010_(02).JPG|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Halloween_Shop%2C_Derry%2C_September_2010_%2802%29.JPG/170px-Halloween_Shop%2C_Derry%2C_September_2010_%2802%29.JPG|thumb| Dikana Cejna şevê li [[Derry]], Îrlendaya Bakur, masûlkan difiroşe|center]] == Xwarin == [[Wêne:HalloweenPumpkin2.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/HalloweenPumpkin2.jpg/220px-HalloweenPumpkin2.jpg|thumb| Kûndirên ji bo firotanê di dema Cejna Şevê de|center|416x416px]] Di Êvara Hemû Pîrozbahiyê de, gelek mezhebên xiristiyanên rojavayî teşwîq dikin ku dev [[Roja bê goşt|ji goşt bernedin]], ku bi vê rojê ve cûrbecûr [[Vegetarianism Christian|xwarinên]] nebatî peyda dikin.<ref name="mader">{{Jêder-malper |url=http://www.simmermagazine.com/2014/09/30/halloween-colcannon-recipe/ |sernav=Halloween Colcannon |paşnav=Mader |pêşnav=Isabel |tarîx=30 îlon 2014 |malper=Simmer Magazine |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141005201753/http://www.simmermagazine.com/2014/09/30/halloween-colcannon-recipe/ |roja-arşîvê=5 çiriya pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2014 |jêgirtin=All Hallow's Eve was a Western (Anglo) Christian holiday that revolved around commemorating the dead using humor to intimidate death itself. Like all holidays, All Hallow's Eve involved traditional treats. The church encouraged an abstinence from meat, which created many vegetarian dishes. }}</ref> [[Wêne:Tastee-Candy-Apple-Red-Caramel-wPeanuts.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Tastee-Candy-Apple-Red-Caramel-wPeanuts.jpg/140px-Tastee-Candy-Apple-Red-Caramel-wPeanuts.jpg|thumb| [[Şevê sêvê|Sêva şîrîn]]|center]] Lîsteya xwarinên bi cejnê re têkildar in: * [[Barmbrack]] (Îrlenda) * [[Bonfire toffee]] (Brîtanyaya Mezin) * [[Şevê sêvê|Sêvên şêrîn]] / [[Sêva toffee|sêvên toffee]] (Brîtanya Mezin û Îrlenda) * [[Şevê sêvê|Sêvên şêraniyê]], [[Candy genim|goştê şêranî]], [[Candy pumpkin|kumikên şîrîn]] (Amerîkaya Bakur) * [[Çoklata|Çîkolata]] * Gûzên meymûn ([[Fistiqa axê|fistiqên]] di qalikên xwe de) (Îrlenda û Skoçya) * [[sêva karamel|sêvên karamel]] * [[Kûçikê karamel]] * [[Colcannon]] (Îrlenda; li [[Halloween|jêr]] binêre) * [[cake Halloween]] * [[Şîranî|Şîrînî]]/[[Şîranî|şîrîn]] * [[Candy pumpkin|Şîrînên]] nûjen ên mîna serjê, kulm, bat, kurm, hwd. * [[Pepita|Tovên kumikên sorkirî]] * Xwarinê [[Mixtarê şîrîn|şîrîn]] roasted * [[Soul cake]]s * [[Pumpkin pie|Pumpkin Pie]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Dmoz|/Society/Holidays/Halloween/|Halloween}} * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/halloween_1.shtml "Dîroka kurt a Cejna Cindaran"] ji aliyê [[BBC]] * [http://www.history.com/topics/halloween "Çîroka Cejna Cindaran"] ji aliyê [[Dîrok (Kanala TV ya Amerîkî)|History Channel]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda Îrlendayê]] [[Kategorî:Çanda Skotlendayê]] [[Kategorî:Halloween| ]] [[Kategorî:Zargotina skotlendî]] 4cq0uvx4ak0xeptci396x348dc5eg5p 0 134319 2012403 1912930 2026-05-15T21:22:25Z Avestaboy 34898 2012403 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank albûm | type = stûdyo | artist = | Border = | Alt = Jineke reşik bi kincên serşokê yên metalên tûj li ser hespekî krîstal rûniştiye | recorded = 2020–2021 | studio = * Atlanta (Stran, Dengê Darê) * Los Angeles (Avenue A Studio West, Hardcover, [[Henson Recording Studios]], The Juicy Juicy, Kings Landing West, Nightbird Recording, Parkwood West, [[Record Plant]]) * New York (Trailer East Hampton) * [[North Hollywood, California|North Hollywood]] (Blakeslee) * [[Ocho Rios|Ochi Rios]], Cameyka (Zak Starkey)<!-- Ochi Rios is the native name for this province in Jamaica and how it is listed in the credits --> * [[Westport, Connecticut]] (Le Crib) | length = 62:14 | producer = * BAH * [[Beam (rapvan)|Beam]] * Beyoncé * [[Boi-1da]] * Al Cres * [[Honey Dijon]] * Kelman Duran * [[Hit-Boy]] * Kali * [[Neenyo]] * [[No I.D.]] * [[Nova Wav]] * [[P2J]] * Chris Penny * [[Freaks (band)|Luke Solomon]] * [[Syd (hunermend)|Syd]] * [[Skrillex]] * [[Tricky Stewart]] * [[Sevn Thomas]] * [[The-Dream]] <!-- We don't include Executive, additional, vocal or co-producers here per [[WP:NOEXEC]] --> | hunermend = [[Beyoncé]] | Wêne = Beyoncé - Renaissance.png }} '''''Renaissance''''' (bi navê '''''Act I: Renaissance''''' jî tê binavkirin) [[Albuma Studio|albûma]] heftemîn a stûdyoyê ya hunermendê amerîkî [[Beyoncé]] ye, ku di {{dîrok|29|tîrmeh|2022}} de, ji aliyê [[Parkwood Entertainment]] û [[Columbia Records]] ve hate berdan. Yekem serbestberdana wê ya solo ji ''[[Lemonade (Albuma Beyoncé)|Lemonade]]'' (2016) û beşa yekem a projeyek trilogy, Beyoncé bi [[Nova Wav]], [[The-Dream]], [[Yek sembolîk|Symbolyc One]], [[AG Cook]], [[Honey Dijon]], [[Beam (rapper)|Beam]], [[Tricky Stewart]], [[BloodPop]], [[Skrillex]], [[Hit-Boy]], [[Nasname tune|Na ID]], [[P2J]] û cûrbecûrên din re nivîsî û hilberand. Beam, [[Grace Jones]] û [[Tems (stranbêj)|Tems]] wekî hunermendên mêvan xuya dikin. Beyoncé di dema [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya COVID-19]] de ''Renaissance'' fem kir û tomar kir, xwest ku îlhama azadî û şahiyê bide guhdarên tecrît dîtine. Ligel stranên xwe yên [[Beatmatching|bêkêmasî]] mîna tevliheviyek [[DJ mix|DJ]] hatine rêz kirin, albûm şêwazên [[muzîka dansê]]n reş ên piştî [[1970 di muzîkê de|salên 1970an]] ên wekî [[Disco|dîsko]] û [[Muzîka malê|xanî]] li hev dike û rêzê dide pêşengên reşik û qeşengên celeban. Naveroka lîrîk mijarên [[Ecapism|revîn]], [[hedonîzm]], xwebawerî û îfadeyê vedikole. == Binêre herwiha == * [[Lîsteya Billboard 200 albûmên jimare-yek 2022|Lîsteya ''Billboard'' 200 albûmên jimare-yek 2022]] * [[Lîsteya albûmên jimare-yek 2022 (Awistralya)]] * [[Lîsteya albûmên hejmar-yek 2022 (Belçîka)]] * [[Lîsteya albûmên hejmar-yek 2022 (Kanada)]] * [[Lîsteya albûmên hejmar-yek ên 2020-an (Danîmarka)|Lîsteya albûmên hejmar-yek ên 2020an (Danîmarka)]] * [[Lîsteya hejmera-yek a 2022-an (Fransa)|Lîsteya hejmera yek-yek a 2022an (Fransa)]] * [[Lîsteya albûmên hejmar-yek 2022 (Îrlenda)]] * [[Lîsteya albûmên hejmar-yek ji 2020-an (Zelendaya Nû)|Lîsteya albûmên hejmar-yek ji sala 2020an (Zelendaya Nû)]] * [[Charts Singles û Albumên Skotlendî|Lîsteya albûmên hejmar-yek 2022 (Skotlenda)]] * [[Lîsteya single û albûmên hejmar-yek li Swêdê|Lîsteya stran û albûmên jimare-yek li Swêdê]] * [[Lîsteya Albumên Keyaniya Yekbûyî Chart hejmar yek ên 2020-an|Lîsteya Albûmên Keyaniya Yekbûyî yên jimare yên sala 2020an]] == Peyvnot == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Albûmên 2022an]] ez3ns9m2pyv6vegbqqgqy8eyfzhfrc7 0 134556 2012414 1921320 2026-05-15T23:50:51Z Kurê Acemî 105128 2012414 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' ([[Zimanê erebî|erebî]]:صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') Paytexta [[Yemen]]'ê ye. Gor hejmarên 2017 nûfusa bajer 2,545 mîlyon kes e. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] j9p68u6ina0cm32i5ay6lwf8lpyee0n 2012415 2012414 2026-05-15T23:51:29Z Kurê Acemî 105128 2012415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' ([[Zimanê erebî|erebî]]:صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen|Yemenê]] ye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] gkj6ivgxf74lql5n1srnd3pul7v0i3g 2012416 2012415 2026-05-15T23:51:42Z Kurê Acemî 105128 2012416 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' ([[Zimanê erebî|erebî]]:صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen|Yemenê]] ye. == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] 2f9npis94kfyt9rizp13pl61f7bv1xs 2012417 2012416 2026-05-15T23:51:57Z Kurê Acemî 105128 2012417 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' ([[Zimanê erebî|erebî]]:صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen|Yemenê]] ye. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] leored74yrnti9zl552khi4eox3h7qe 2012418 2012417 2026-05-15T23:52:10Z Kurê Acemî 105128 2012418 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen|Yemenê]] ye. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] jv2snyqaafnvjlytmx19kviup3eua8j 2012419 2012418 2026-05-15T23:52:38Z Kurê Acemî 105128 2012419 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' ([[Zimanê erebî|erebî]]: صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen|Yemenê]] ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] sccutmkk45s30uftneychp4gtn9cmtt 2012420 2012419 2026-05-15T23:52:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2012420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen|Yemenê]] ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] nx0ho9n1h9by9933fpoux2oonhoc15o 2012423 2012420 2026-05-16T01:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2012423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Sanaa''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صنعاء ''Ṣanʿâʾ'') bajarê herî mezin û paytexta [[Yemen]]ê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Yemenê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Yemenê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Sanaa| ]] r871m38oi323vjhkdp0p2iov02yfl3u 14 134735 2012348 1956667 2026-05-15T18:36:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2012348 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojiya erebî]] [[Kategorî:Mîtolojiya îranî]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser zargotinê]] [[Kategorî:Serdema zêrîn a îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî ya serdema navîn]] [[Kategorî:Wêjeya farisî]] [[Kategorî:Zargotina iraqî]] [[Kategorî:Zargotina misirî]] 3tjuvi3w13damhi6ynaynn0vnvrv7fh 0 134803 2012397 1767662 2026-05-15T19:42:26Z Avestaboy 34898 2012397 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = CourteneyCoxFeb09 (cropped).jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1964|06|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]],[[Alabama]] , [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Amerîkî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] , [[fîlmçêker]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 1984 - roja me | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = {{Zewac|[[David Arquette]]|1999|2013|reason=divorced}} | partner = [[Michael Keaton]] (1989–1995)<ref name="usmagazine.com">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Macke |pêşnav1=Johnni |sernav=Courteney Cox's Dating History: From Michael Keaton and David Arquette to Johnny McDaid |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/ |magazîn=Us Magazine |tarîx=15 hezîran 2021 |roja-gihiştinê=9 sibat 2022 |roja-arşîvê=7 nîsan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230407090320/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/https:/www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <br>[[Johnny McDaid]] (2013–present)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Coleman |pêşnav1=Maureen |sernav=Friends star Courteney Cox admits separation from Snow Patrol's Johnny McDaid a trying time |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/friends-star-courteney-cox-admitsseparation-from-snow-patrols-johnny-mcdaid-a-trying-time-40577866.html |rojname=Belfasttelegraph |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2021 |jêgirtin=Courteney Cox has admitted that it was difficult to maintain a long-distance relationship with her Northern Irish musician partner Johnny McDaid during the Covid-19 pandemic. |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211114203047/https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/friends-star-courteney-cox-admitsseparation-from-snow-patrols-johnny-mcdaid-a-trying-time-40577866.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Nolasco |pêşnav1=Stephanie |sernav=Courteney Cox says her longtime 'partner' Johnny McDaid is 'my one' |url=https://www.foxnews.com/entertainment/courteney-cox-says-her-longtime-partner-johnny-mcdaid-is-my-one |malper=Fox News |tarîx=8 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2021 |jêgirtin="My man friend? That's good," the 54-year-old actress joked. "I don't know if that would go over very well. He's my partner. That's what he calls it, my partner. And I'm from Alabama, so you don't really say partner unless you're the same sex." |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211114203047/https://www.foxnews.com/entertainment/courteney-cox-says-her-longtime-partner-johnny-mcdaid-is-my-one |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Longmire |pêşnav1=Becca |sernav=Courteney Cox Shares Sweet Selfie, Reunites With Johnny McDaid For First Date-Night After Two Months Apart |url=https://etcanada.com/news/795048/courteney-cox-shares-sweet-selfie-reunites-with-johnny-mcdaid-for-first-date-night-after-two-months-apart/ |malper=ET Canada |tarîx=24 hezîran 2021 |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2021 |jêgirtin=Courteney Cox and partner Johnny McDaid have reunited following two and a half months apart. |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211114203047/https://etcanada.com/news/795048/courteney-cox-shares-sweet-selfie-reunites-with-johnny-mcdaid-for-first-date-night-after-two-months-apart/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | zarok = 1 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Courteney Cox''' (jdb.15ê hezîrana 1964an li Birmingham, Alabama ) lîstikvaneke amerîkî ye. <ref name="nuss" /> ''Lîstikvanê'' ku di rêzefîlma TV ''[[Friends]]'' û fîlma tirsnak ''[[Scream]] lîst'' . <ref name="nuss">{{Jêder-kitêb |sernav=I like to watch: Arguing my way through the TV revolution |tarîx=2019 |weşanger=Random House |isbn=9780525508984 |cih=New York, NY }}</ref> == Biyografî == Courteney Cox zaroka çaremîn a [[Richard Cox]] û [[Courteney Copeland]] bû û li [[Alabama]] mezin bû. Piştî qedandina [[Dibistana Bilind a Mountain Brook]], ew çû [[Koleja Mount Vernon]] ji bo xwendina xiratê. Di dawiya salekê de, di encama lihevkirinek bi [[Ajansa Modelê ya Ford]] re, wê dev ji dibistana xwe ya xiratê berda û çû [[New York City|New Yorkê]] da ku kariyera xwe ya modelkirinê bidomîne. Di dema modelsaziyê de dersên lîstikvaniyê jî girt û bi vî awayî dev ji devoka xwe ya başûrî berda. Piştî ku di sala 1984an de di vîdyoya muzîkê ya strana [[Bruce Springsteen]] "[[Dancing in the Dark]]" de xuya bû (wî bi Springsteen re li ser sehnê dans kir), Piştî wê ''[[Masters of the Universe]]'' (1987), ''Cocoon: The Return'' (1988) û ''Blue Desert'' (1991)de û gelek projeyan wisa yên fîlman cih girt. Wî di rêzefîlma televizyonê ya kurt de ''[[Misfits of Science]]'' (1985) û pîşt re di rêzefîlma ''Family Ties de,'' (ku ji 1987an heya 1989an derbas bû), lîst. Courteney Cox bi rola xwe ya [[Monica Geller]] li ser ''[[Friends]]'' (1994 - 2004) herî baş tê zanîn. Ew di rêzefîlma ''Friends'' de tenê lîstikvan e ku ji bo [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] nehatiye berbijar kirin. Wî her wiha di gelek [[Hollywood|fîlmên Hollywoodê]] de wekî ''[[Detective Animal|Animal Detective]]'' (1994), ''[[Scream]]'' (1996), [[Scream 2]] (1997), ''[[Scream 3]]'' (2000) û ''[[3000 Miles to Graceland]]'' (2001) xuya bû. Ew di 12ê hezîrana 1999an de bi lîstikvan [[David Arquette]] ''re'' zewicî, wan hev li ser seta fîlimê ''Scream nas'' kirî bûn. Di 13ê hizêrana 2004ê de ji zewaca wan keçek bi navê [[Coco Riley Arquette]] çêbû. Di sala 2010 de, hevjînê biryar da ku ji hev veqetin. Her du di gulana 2013 de ji hev cuda bûn. Wî di rêzefîlma ''[[Dirt]]'' de lîst, fîlm 2017 li ser kanala FOX hate weşandin. Di navbera 2009 û 2015 de, wî di rêzefîlma komedî ya ''Cougar Town'' de lîst. Rêzefîlm di sala 2010an de ji bo ''[[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelatên Kûreya Zêrîn]]'' berbijar bû. == Jiyana şexsî == Cox xwedan jiyanek evînî ya çalak bû. Hevalbendên wê yên berê jî promotorê rockê [[Ian Copeland]], lîstikvan [[Michael Keaton]] û stranbêjekî [[Counting Crows]] ê [[Adam Duritz]] hene. Cox di 12ê hezîrana 1999an de, li [[Katedrala Grace]] li [[San Francisco]], bi lîstikvan David Arquette re zewicî. Keça zewacê, Coco, di hezîrana 2004 de hate dinê . [[Jennifer Aniston]], hevalbenda wê ya Friends û hevala wê ya nêzîk, bû dêya vaftîzê Coco. Cox eşkere kir ku piştî zayîna zaroka xwe şeş meh şûnde bi [[depresyona piştî zayînê]] re tekoşîn kir. Di 11ê cotmeha 2010an de, Cox û Arquette ragihandin ku zewaca xwe bîqedînin . Lê ew hevaltiya xwe yên nêzîk bidomînin û [[Coquette Productions]]'a (pargîdaniya çêkerînê ya ku wan bi hev re ava kirîbûn) , têkiliyek xebatê bi hev re dewam bikin. Di hezîrana 2012an de, Arquette piştî ku nêzî du salan ji Cox veqetiya, serlêdana jinberdanê kir. Zewac di gulana 2013an de bi dawî bû. Cox di dawiya 2013an de tekîliyên endamê koma [[Snow Patrol]]'ê [[Johnny McDaid]] ra dest pê kir. Her du di hezîrana 2014an de nîşanî kirina xwe ragihand. Demekî kurt de gustîl avêtin lê tekîliyên xwe domandin. Cox jî bi karateya Budokan re mijûl dibe. == Fîlmografî == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" |Fîlm |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- | rowspan="2" |1987 |''Down Twisted'' |Tarah | |- |''Masters of the Universe'' |Julie Winston | |- |1988 |''Cocoon: The Return'' |Sara | |- |1990 |''Bay Kader'' |Jewel Jagger | |- |1991 |''Blue Desert'' |Lisa Roberts | |- |1992 |''Shaking the Tree'' |Kathleen | |- |1993 |''The Opposite Sex and How to Live with Them'' |Carrie Davenport | |- |1994 |''Hayvan Dedektifi'' |Melissa Robinson | |- |1996 |''Scream'' |Gale Weathers | |- | rowspan="2" |1997 |''Commandments'' |Rachel Luce | |- |''Scream 2'' |Gale Weathers | |- |1999 |''The Runner'' |Karina | |- |2000 |''Scream 3'' |Gale Weathers | |- | rowspan="3" |2001 |''3000 Miles to Graceland'' |Cybil Waingrow | |- |''The Shrink Is In'' |Samantha Crumb |Heman demê de derhêner , çêker |- |''Get Well Soon'' |Lily | |- |2004 |''November'' |Sophie Jacobs | |- |2005 |[[Durahiya herî dirêj]] |Lena | |- | rowspan="3" |2006 |''Barnyard'' |Daisy |dengdan |- |''Zoom'' |Marsha Holloway | |- |''The Tripper'' |Cynthia |Heman demê de derhêner , çêker |- | rowspan="4" |2008 |''Alien Love Triangle'' |Alice Connor |Kurtefîlm |- |''The Monday Before Thanksgiving'' |Cece |Kurtefîlm |- |''Çîvanokên rastî'' |Wendy | |- |''The Butler's in Love'' | |Kurtefîlm derhêner , çêker |- |2011 |''Qîrîn 4'' |Gale Weathers-Riley | |- |2012 |''Got Rights?'' |Navdar |Kurtefîlm |- |2014 |''Just Before I Go'' | |derhêner , çêker |- |2016 |''Mothers and Daughters'' |Beth | |- |2020 |''You Cannot Kill David Arquette'' |Xwe |Belgesel |- |2022 |Scream |Gale Weathers-Riley | |- |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" |Televîzyon |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- |1984 |''As the World Turns'' |Bunny |Beşa : "1.5000" |- |1985 |''Code Name: Foxfire'' |Hostes/Amy |2 beş |- |1985-86 |''Misfits of Science'' |Gloria Dinallo |Serlîstîkvan , 16 beş |- | rowspan="3" |1986 |''The Love Boat'' |Carol |Beşa: Dare Devil/Picture Me As a Spy/Sleeper |- |''Sylvan in Paradise'' |Lucy Apple |Fîlima TV |- |''Dosyaya kuştinê'' |Carol Bannister |2 beş |- |1987 |''If It's Tuesday, It Still Must Be Belgium'' |Hana Wyshocki |[[NBC]] Fîlima TV |- |1987-89 |''Family Ties'' |Lauren Miller |19 beş |- |1988 |''I'll Be Home for Christmas'' |Nora Bundy |[[NBC]] Fîlima TV |- | rowspan="2" |1989 |''Roxanne: The Prize Pulitzer'' |Jacquie Kimberly |Fîlima TV |- |''Judith Krantz's Till We Meet Again'' |Marie-Frederique 'Freddy' de Lancel |[[CBS]] rêzefîlma kurt |- |1990 |''Curiosity Kills'' |Gwen |[[NBC]] Fîlima TV |- |1991 |''Morton &amp;amp; Hayes'' |Dotmîr Lucy |Beş: Oafs Overboard |- | rowspan="2" |1992 |''Battling for Baby'' |Katherine |[[CBS]] Fîlima TV |- |''Dream On'' |Alisha |Beş: Come and Knock on Our Door |- |1993 |''The Trouble with Larry'' |Gabriella Easden |7 beş |- |1994 |''Seinfeld'' |Meryl |Beşa: "The Wife" |- |1994-2004 |''[[Friends]]'' |Monica Geller |Serlîstîkvan , 236 beş |- | rowspan="2" |1995 |''Sketch Artist II: Hands that See'' |Emmy |Fîlima TV |- |''Saturday Night Live'' |Pêşkeşvan |Beş: Courtney Cox/Dave Matthews Band |- |1999 |''Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child'' |Emerald Salt Pork (deng) |Beş: The Three Little Pigs |- |2000 |''WCW Monday Nitro'' |Xwe |Sezona 5em Beşa: 33 |- |2003 |''MADtv'' |Xwe |Sezona 9em Beşa : 3 |- |2004 |''Mix It Up'' | |4 beş derhêner , çêker |- | rowspan="4" |2005 |''Rehab'' |Taylor Kennedy |beşa pîlota ya nehatî firotin, rêveber , çêker |- |''Dirt Squirrel'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |''Talk Show Diaries'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |''The MidNightly News'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |2005-07 |''Daisy Does America'' | |8 Beş derhêner , çêker |- |2007-08 |''Dirt'' |Lucy Spiller |Serlîstikvan ,20 beş derhêner , çêker |- |2009-15 |''Cougar Town'' |Jules Cobb |Serlîstikvan 102 beş, derhêner , rêveber çêker |- |2009 |''Scrubs'' |Dr. Maddox |3 beş |- |2009, 2011 |''Web Therapy'' |Serena DuVall |4 beş |- |2011 |''Private Practice'' |Jin |Beşa: "Step One" |- |2012 |''TalhotBlond'' |Amanda |Fîlima TV derhêner , çêker |- | rowspan="2" |2013 |''Go On'' |Talia |Beşa: "Matchup Problems" |- |''Tripaholics'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |2014-16 |''Drunk History'' |Edith Wilson |2 beş |- |2014-17 |''Celebrity Name Game'' |xwe |14 beş , rêveber , çêker |- |2015 |''Barely Famous'' |xwe |Beşa: "Favorite Socks" |- | rowspan="2" |2016 |''Charity Case'' |Hailey |beşa pîlota ya nehatî firotin, rêveber , çêker |- |''Running Wild with Bear Grylls'' |xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- | rowspan="3" |2017 |''Who Do You Think You Are?'' |Xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- |''Off Camera with Sam Jones'' |Xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- |''The Gong Show'' |Xwe |Beşa: "Will Arnett/Courteney Cox/Isla Fisher" |- |2018 |''Shameless'' |Jen Wagner |Beşa: "Face It, You're Gorgeous" |- |2019-20 |''9 Months with Courteney Cox'' |Xwe |20 beş , rêveber çêker |- | rowspan="2" |2020 |''Modern Family'' |Xwe |Beşa: "The Prescott" |- |''Celebrity Escape Room'' |Xwe |Programa taybet ya Tv |- |2021 |''Friends: The Reunion'' |Kendisi |Programa taybet ya Tv, rêveber çêker |- | |''Shining Vale'' |Patricia "Pat" Phelps |Serlîstîkvan |- | |''Last Chance U'' |Brittany Wagner |Serlîstîkvan ,rêveber , çêker |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] eqm72v0891vzesuywsbf26il5r1em60 2012400 2012397 2026-05-15T20:53:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2012400 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = CourteneyCoxFeb09 (cropped).jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1964|06|15}} | cihê_jidayikbûnê = [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]],[[Alabama]] , [[DYA]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Amerîkî]] | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] , [[fîlmçêker]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 1984 - roja me | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = {{Zewac|[[David Arquette]]|1999|2013|reason=divorced}} | partner = [[Michael Keaton]] (1989–1995)<ref name="usmagazine.com">{{Jêder-magazîn |paşnav1=Macke |pêşnav1=Johnni |sernav=Courteney Cox's Dating History: From Michael Keaton and David Arquette to Johnny McDaid |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/ |magazîn=Us Magazine |tarîx=15 hezîran 2021 |roja-gihiştinê=9 sibat 2022 |roja-arşîvê=7 nîsan 2023 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230407090320/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/https:/www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <br>[[Johnny McDaid]] (2013–present)<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Coleman |pêşnav1=Maureen |sernav=Friends star Courteney Cox admits separation from Snow Patrol's Johnny McDaid a trying time |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/friends-star-courteney-cox-admitsseparation-from-snow-patrols-johnny-mcdaid-a-trying-time-40577866.html |rojname=Belfasttelegraph |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2021 |jêgirtin=Courteney Cox has admitted that it was difficult to maintain a long-distance relationship with her Northern Irish musician partner Johnny McDaid during the Covid-19 pandemic. |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211114203047/https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/friends-star-courteney-cox-admitsseparation-from-snow-patrols-johnny-mcdaid-a-trying-time-40577866.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Nolasco |pêşnav1=Stephanie |sernav=Courteney Cox says her longtime 'partner' Johnny McDaid is 'my one' |url=https://www.foxnews.com/entertainment/courteney-cox-says-her-longtime-partner-johnny-mcdaid-is-my-one |malper=Fox News |tarîx=8 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2021 |jêgirtin="My man friend? That's good," the 54-year-old actress joked. "I don't know if that would go over very well. He's my partner. That's what he calls it, my partner. And I'm from Alabama, so you don't really say partner unless you're the same sex." |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211114203047/https://www.foxnews.com/entertainment/courteney-cox-says-her-longtime-partner-johnny-mcdaid-is-my-one |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Longmire |pêşnav1=Becca |sernav=Courteney Cox Shares Sweet Selfie, Reunites With Johnny McDaid For First Date-Night After Two Months Apart |url=https://etcanada.com/news/795048/courteney-cox-shares-sweet-selfie-reunites-with-johnny-mcdaid-for-first-date-night-after-two-months-apart/ |malper=ET Canada |tarîx=24 hezîran 2021 |roja-gihiştinê=14 çiriya paşîn 2021 |jêgirtin=Courteney Cox and partner Johnny McDaid have reunited following two and a half months apart. |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211114203047/https://etcanada.com/news/795048/courteney-cox-shares-sweet-selfie-reunites-with-johnny-mcdaid-for-first-date-night-after-two-months-apart/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | zarok = 1 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Courteney Cox''' (jdb.15ê hezîrana 1964an li Birmingham, Alabama ) lîstikvaneke amerîkî ye. <ref name="nuss" /> ''Lîstikvanê'' ku di rêzefîlma TV ''[[Friends]]'' û fîlma tirsnak ''[[Scream]] lîst'' . <ref name="nuss">{{Jêder-kitêb |sernav=I like to watch: Arguing my way through the TV revolution |tarîx=2019 |weşanger=Random House |isbn=9780525508984 |cih=New York, NY }}</ref> == Biyografî == Courteney Cox zaroka çaremîn a [[Richard Cox]] û [[Courteney Copeland]] bû û li [[Alabama]] mezin bû. Piştî qedandina [[Dibistana Bilind a Mountain Brook]], ew çû [[Koleja Mount Vernon]] ji bo xwendina xiratê. Di dawiya salekê de, di encama lihevkirinek bi [[Ajansa Modelê ya Ford]] re, wê dev ji dibistana xwe ya xiratê berda û çû [[New York City|New Yorkê]] da ku kariyera xwe ya modelkirinê bidomîne. Di dema modelsaziyê de dersên lîstikvaniyê jî girt û bi vî awayî dev ji devoka xwe ya başûrî berda. Piştî ku di sala 1984an de di vîdyoya muzîkê ya strana [[Bruce Springsteen]] "[[Dancing in the Dark]]" de xuya bû (wî bi Springsteen re li ser sehnê dans kir), Piştî wê ''[[Masters of the Universe]]'' (1987), ''Cocoon: The Return'' (1988) û ''Blue Desert'' (1991)de û gelek projeyan wisa yên fîlman cih girt. Wî di rêzefîlma televizyonê ya kurt de ''[[Misfits of Science]]'' (1985) û pîşt re di rêzefîlma ''Family Ties de,'' (ku ji 1987an heya 1989an derbas bû), lîst. Courteney Cox bi rola xwe ya [[Monica Geller]] li ser ''[[Friends]]'' (1994 - 2004) herî baş tê zanîn. Ew di rêzefîlma ''Friends'' de tenê lîstikvan e ku ji bo [[Xelatên Emmy|Xelata Emmy]] nehatiye berbijar kirin. Wî her wiha di gelek [[Hollywood|fîlmên Hollywoodê]] de wekî ''[[Detective Animal|Animal Detective]]'' (1994), ''[[Scream]]'' (1996), [[Scream 2]] (1997), ''[[Scream 3]]'' (2000) û ''[[3000 Miles to Graceland]]'' (2001) xuya bû. Ew di 12ê hezîrana 1999an de bi lîstikvan [[David Arquette]] ''re'' zewicî, wan hev li ser seta fîlimê ''Scream nas'' kirî bûn. Di 13ê hizêrana 2004ê de ji zewaca wan keçek bi navê [[Coco Riley Arquette]] çêbû. Di sala 2010 de, hevjînê biryar da ku ji hev veqetin. Her du di gulana 2013 de ji hev cuda bûn. Wî di rêzefîlma ''[[Dirt]]'' de lîst, fîlm 2017 li ser kanala FOX hate weşandin. Di navbera 2009 û 2015 de, wî di rêzefîlma komedî ya ''Cougar Town'' de lîst. Rêzefîlm di sala 2010an de ji bo ''[[Xelata Kûreya Zêrîn|Xelatên Kûreya Zêrîn]]'' berbijar bû. == Jiyana şexsî == Cox xwedan jiyanek evînî ya çalak bû. Hevalbendên wê yên berê jî promotorê rockê [[Ian Copeland]], lîstikvan [[Michael Keaton]] û stranbêjekî [[Counting Crows]] ê [[Adam Duritz]] hene. Cox di 12ê hezîrana 1999an de, li [[Katedrala Grace]] li [[San Francisco]], bi lîstikvan David Arquette re zewicî. Keça zewacê, Coco, di hezîrana 2004 de hate dinê . [[Jennifer Aniston]], hevalbenda wê ya Friends û hevala wê ya nêzîk, bû dêya vaftîzê Coco. Cox eşkere kir ku piştî zayîna zaroka xwe şeş meh şûnde bi [[depresyona piştî zayînê]] re tekoşîn kir. Di 11ê cotmeha 2010an de, Cox û Arquette ragihandin ku zewaca xwe bîqedînin . Lê ew hevaltiya xwe yên nêzîk bidomînin û [[Coquette Productions]]'a (pargîdaniya çêkerînê ya ku wan bi hev re ava kirîbûn) , têkiliyek xebatê bi hev re dewam bikin. Di hezîrana 2012an de, Arquette piştî ku nêzî du salan ji Cox veqetiya, serlêdana jinberdanê kir. Zewac di gulana 2013an de bi dawî bû. Cox di dawiya 2013an de tekîliyên endamê koma [[Snow Patrol]]'ê [[Johnny McDaid]] ra dest pê kir. Her du di hezîrana 2014an de nîşanî kirina xwe ragihand. Demekî kurt de gustîl avêtin lê tekîliyên xwe domandin. Cox jî bi karateya Budokan re mijûl dibe. == Fîlmografî == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" |Fîlm |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- | rowspan="2" |1987 |''Down Twisted'' |Tarah | |- |''Masters of the Universe'' |Julie Winston | |- |1988 |''Cocoon: The Return'' |Sara | |- |1990 |''Bay Kader'' |Jewel Jagger | |- |1991 |''Blue Desert'' |Lisa Roberts | |- |1992 |''Shaking the Tree'' |Kathleen | |- |1993 |''The Opposite Sex and How to Live with Them'' |Carrie Davenport | |- |1994 |''Hayvan Dedektifi'' |Melissa Robinson | |- |1996 |''Scream'' |Gale Weathers | |- | rowspan="2" |1997 |''Commandments'' |Rachel Luce | |- |''Scream 2'' |Gale Weathers | |- |1999 |''The Runner'' |Karina | |- |2000 |''Scream 3'' |Gale Weathers | |- | rowspan="3" |2001 |''3000 Miles to Graceland'' |Cybil Waingrow | |- |''The Shrink Is In'' |Samantha Crumb |Heman demê de derhêner , çêker |- |''Get Well Soon'' |Lily | |- |2004 |''November'' |Sophie Jacobs | |- |2005 |[[Durahiya herî dirêj]] |Lena | |- | rowspan="3" |2006 |''Barnyard'' |Daisy |dengdan |- |''Zoom'' |Marsha Holloway | |- |''The Tripper'' |Cynthia |Heman demê de derhêner , çêker |- | rowspan="4" |2008 |''Alien Love Triangle'' |Alice Connor |Kurtefîlm |- |''The Monday Before Thanksgiving'' |Cece |Kurtefîlm |- |''Çîvanokên rastî'' |Wendy | |- |''The Butler's in Love'' | |Kurtefîlm derhêner , çêker |- |2011 |''Qîrîn 4'' |Gale Weathers-Riley | |- |2012 |''Got Rights?'' |Navdar |Kurtefîlm |- |2014 |''Just Before I Go'' | |derhêner , çêker |- |2016 |''Mothers and Daughters'' |Beth | |- |2020 |''You Cannot Kill David Arquette'' |Xwe |Belgesel |- |2022 |Scream |Gale Weathers-Riley | |- |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" |Televîzyon |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- |1984 |''As the World Turns'' |Bunny |Beşa : "1.5000" |- |1985 |''Code Name: Foxfire'' |Hostes/Amy |2 beş |- |1985-86 |''Misfits of Science'' |Gloria Dinallo |Serlîstîkvan , 16 beş |- | rowspan="3" |1986 |''The Love Boat'' |Carol |Beşa: Dare Devil/Picture Me As a Spy/Sleeper |- |''Sylvan in Paradise'' |Lucy Apple |Fîlima TV |- |''Dosyaya kuştinê'' |Carol Bannister |2 beş |- |1987 |''If It's Tuesday, It Still Must Be Belgium'' |Hana Wyshocki |[[NBC]] Fîlima TV |- |1987-89 |''Family Ties'' |Lauren Miller |19 beş |- |1988 |''I'll Be Home for Christmas'' |Nora Bundy |[[NBC]] Fîlima TV |- | rowspan="2" |1989 |''Roxanne: The Prize Pulitzer'' |Jacquie Kimberly |Fîlima TV |- |''Judith Krantz's Till We Meet Again'' |Marie-Frederique 'Freddy' de Lancel |[[CBS]] rêzefîlma kurt |- |1990 |''Curiosity Kills'' |Gwen |[[NBC]] Fîlima TV |- |1991 |''Morton &amp;amp; Hayes'' |Dotmîr Lucy |Beş: Oafs Overboard |- | rowspan="2" |1992 |''Battling for Baby'' |Katherine |[[CBS]] Fîlima TV |- |''Dream On'' |Alisha |Beş: Come and Knock on Our Door |- |1993 |''The Trouble with Larry'' |Gabriella Easden |7 beş |- |1994 |''Seinfeld'' |Meryl |Beşa: "The Wife" |- |1994-2004 |''[[Friends]]'' |Monica Geller |Serlîstîkvan , 236 beş |- | rowspan="2" |1995 |''Sketch Artist II: Hands that See'' |Emmy |Fîlima TV |- |''Saturday Night Live'' |Pêşkeşvan |Beş: Courtney Cox/Dave Matthews Band |- |1999 |''Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child'' |Emerald Salt Pork (deng) |Beş: The Three Little Pigs |- |2000 |''WCW Monday Nitro'' |Xwe |Sezona 5em Beşa: 33 |- |2003 |''MADtv'' |Xwe |Sezona 9em Beşa : 3 |- |2004 |''Mix It Up'' | |4 beş derhêner , çêker |- | rowspan="4" |2005 |''Rehab'' |Taylor Kennedy |beşa pîlota ya nehatî firotin, rêveber , çêker |- |''Dirt Squirrel'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |''Talk Show Diaries'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |''The MidNightly News'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |2005-07 |''Daisy Does America'' | |8 Beş derhêner , çêker |- |2007-08 |''Dirt'' |Lucy Spiller |Serlîstikvan ,20 beş derhêner , çêker |- |2009-15 |''Cougar Town'' |Jules Cobb |Serlîstikvan 102 beş, derhêner , rêveber çêker |- |2009 |''Scrubs'' |Dr. Maddox |3 beş |- |2009, 2011 |''Web Therapy'' |Serena DuVall |4 beş |- |2011 |''Private Practice'' |Jin |Beşa: "Step One" |- |2012 |''TalhotBlond'' |Amanda |Fîlima TV derhêner , çêker |- | rowspan="2" |2013 |''Go On'' |Talia |Beşa: "Matchup Problems" |- |''Tripaholics'' | |Fîlima TV derhêner , çêker |- |2014-16 |''Drunk History'' |Edith Wilson |2 beş |- |2014-17 |''Celebrity Name Game'' |xwe |14 beş , rêveber , çêker |- |2015 |''Barely Famous'' |xwe |Beşa: "Favorite Socks" |- | rowspan="2" |2016 |''Charity Case'' |Hailey |beşa pîlota ya nehatî firotin, rêveber , çêker |- |''Running Wild with Bear Grylls'' |xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- | rowspan="3" |2017 |''Who Do You Think You Are?'' |Xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- |''Off Camera with Sam Jones'' |Xwe |Beşa: "Courteney Cox" |- |''The Gong Show'' |Xwe |Beşa: "Will Arnett/Courteney Cox/Isla Fisher" |- |2018 |''Shameless'' |Jen Wagner |Beşa: "Face It, You're Gorgeous" |- |2019-20 |''9 Months with Courteney Cox'' |Xwe |20 beş , rêveber çêker |- | rowspan="2" |2020 |''Modern Family'' |Xwe |Beşa: "The Prescott" |- |''Celebrity Escape Room'' |Xwe |Programa taybet ya Tv |- |2021 |''Friends: The Reunion'' |Kendisi |Programa taybet ya Tv, rêveber çêker |- | |''Shining Vale'' |Patricia "Pat" Phelps |Serlîstîkvan |- | |''Last Chance U'' |Brittany Wagner |Serlîstîkvan ,rêveber , çêker |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Jinên amerîkî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] lzaox1u3yyura1ilhacv7yiaes6vq5x 0 137593 2012413 1917764 2026-05-15T23:44:38Z ~2026-29412-79 154337 2012413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûygûr(Türkên Rojhilatî)'''komeke etnîkî ya hindikayî ya tirk e ku li [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojhilat]] dijîn û ji aliyê çandî ve girêdayî van herêman e. Piraniya wan [[misilman]]ên [[Sunîtî|sunî]] ne. Tevî ku ew berê [[Tengrîzm|tengrist]] û [[Budîzm|bûdîst]] bûn, tenê hindikahiyek û hinek baweriya bi dînên din dikirin. Ûygûr bi zimanê tirkî ya ûygûrî diaxivin. == Dîrok == Li gor amarên sala 2008ê, hejmara Uyguran li cîhanê digihe (41) milyon kes ku piraniya wan li bajarê Sincanê yê Çînê ne û yên mayî jî di nav welatên din de wek Qazaxistan, Mongolya, Tirkiye, Efxanistan û Pakistanê belav bûne. Li derveyê Çînê koçê Almanya, Îndonezya, Awistralya, Taywan û Erebistana Siûdî bûne. Beriya sedsala 10 de dewleteke ûygûran ya serbixwe bi navê Tirkistana Rojhilat hebû lê di sala 1759an de û piştre di sala 1786an de beşeke mezin ji wê bi Çînê ve hat girêdan û di sala 1950î de bû beşek ji Partiya Komunîst. Di salên 1933 û 1944an de, ûygûran karîbûn ji bin desthilatdariya Çînê birevin lê ev serxwebûn zêde dewam nekir û di demeke kurt de dîsa ketin bin desthilatdariya Çînê. Di sala 2004an de, ûygûrên li derveyî welat hikûmetek destûrî ya bi serokatiya Enwer Yousef ava kirin. Di sedsala 21an de ûygûran bi domdarî li Çînê têne tepisandin. Mînak bi dehan mizgeft û dêrên wan ji aliyê dewleta Çînê ve hatine hilweşandin û zimanê wan hatiye qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Uighur |sernav=Uighur {{!}} History, Language, & Facts |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181217154715/https://www.britannica.com/topic/Uighur |roja-arşîvê=17 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2018 }}</ref><ref name="Celtic">{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-meeting-of-civilisations-the-mystery-of-chinas-celtic-mummies-413638.html |sernav=The mystery of China's celtic mummies |tarîx=28 tebax 2006 |xebat=[[The Independent]] |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080403234936/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-meeting-of-civilisations-the-mystery-of-chinas-celtic-mummies-413638.html |roja-arşîvê=3 nîsan 2008 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2008 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Îslam li Çînê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Pakistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Ûygûr| ]] nc3g8xrh10qhufwor20j36cq8uotp2n 2012421 2012413 2026-05-15T23:55:09Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2012413|2012413]] yê [[Special:Contributions/~2026-29412-79|~2026-29412-79]] ([[User talk:~2026-29412-79|gotûbêj]]) şûnde kir 2012421 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûygûr''' komeke etnîkî ya hindikayî ya tirk e ku li [[Asyaya Navendî]] û [[Asyaya Rojhilat]] dijîn û ji aliyê çandî ve girêdayî van herêman e. Piraniya wan [[misilman]]ên [[Sunîtî|sunî]] ne. Tevî ku ew berê [[Tengrîzm|tengrist]] û [[Budîzm|bûdîst]] bûn, tenê hindikahiyek û hinek baweriya bi dînên din dikirin. Ûygûr bi zimanê tirkî ya ûygûrî diaxivin. == Dîrok == Li gor amarên sala 2008ê, hejmara Uyguran li cîhanê digihe (41) milyon kes ku piraniya wan li bajarê Sincanê yê Çînê ne û yên mayî jî di nav welatên din de wek Qazaxistan, Mongolya, Tirkiye, Efxanistan û Pakistanê belav bûne. Li derveyê Çînê koçê Almanya, Îndonezya, Awistralya, Taywan û Erebistana Siûdî bûne. Beriya sedsala 10 de dewleteke ûygûran ya serbixwe bi navê Tirkistana Rojhilat hebû lê di sala 1759an de û piştre di sala 1786an de beşeke mezin ji wê bi Çînê ve hat girêdan û di sala 1950î de bû beşek ji Partiya Komunîst. Di salên 1933 û 1944an de, ûygûran karîbûn ji bin desthilatdariya Çînê birevin lê ev serxwebûn zêde dewam nekir û di demeke kurt de dîsa ketin bin desthilatdariya Çînê. Di sala 2004an de, ûygûrên li derveyî welat hikûmetek destûrî ya bi serokatiya Enwer Yousef ava kirin. Di sedsala 21an de ûygûran bi domdarî li Çînê têne tepisandin. Mînak bi dehan mizgeft û dêrên wan ji aliyê dewleta Çînê ve hatine hilweşandin û zimanê wan hatiye qedexekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Uighur |sernav=Uighur {{!}} History, Language, & Facts |malper=Encyclopedia Britannica |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181217154715/https://www.britannica.com/topic/Uighur |roja-arşîvê=17 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2018 }}</ref><ref name="Celtic">{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-meeting-of-civilisations-the-mystery-of-chinas-celtic-mummies-413638.html |sernav=The mystery of China's celtic mummies |tarîx=28 tebax 2006 |xebat=[[The Independent]] |cih=London |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080403234936/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-meeting-of-civilisations-the-mystery-of-chinas-celtic-mummies-413638.html |roja-arşîvê=3 nîsan 2008 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 hezîran 2008 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Îslam li Çînê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Pakistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Qazaxistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Qirgizistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Ûygûr| ]] q538uaywr6yj5ebuxzrj3k4nrvgpnm4 0 138591 2012391 1777682 2026-05-15T19:21:45Z Avestaboy 34898 2012391 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Kanala Panamayê''' ({{Ziman-es|Canal de Panamá}}) [[kanal]]eke çêkirî ya avê ye ku [[Okyanûsa Atlantîk]] bi [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] ve girê dide û Amerîkaya Bakur û Başûr dabeş dike. Li welatê [[Panama]]yê ye û dirêjahiya wê 82 [[km]] ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1914an li DYAyê]] [[Kategorî:Kanala Panamayê| ]] i6arxqytg2er9q7vc3pnpc5ogsftmw9 0 140790 2012441 1783078 2026-05-16T09:29:56Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012441 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} '''Kêrlîng ''' (bi îngilîzî: curling) werzişek e ku bi paldana keviran li ser qeşayê tê lîstin. Van keviran ber bi hedefek ku ji sê derdorên li ser hev pêk tê diherikin. Kêrlîng di dawiya Serdema Navîn de li Skotlendayê derket holê. Çavkaniyên nivîskî yên yekem ên di derbarê lîstina bi kevirên li ser berfê de bi karên Paisley Abbey, li Renfrewshire di sibata 1541-an de têkildar in. Kêrlîng lîstikek komê ya werziş û şahî ye ku di navbera du koman de li ser rûberek qeşayê ya pir safî û nerm tê lîstin. == Dîroka == == Çavkanî == == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Werziş-şitil}} [[Kategorî:Werziş]] c3jg1xxwhyakrzxb1xql0jslitl6ae8 0 152612 2012442 1767698 2026-05-16T09:33:34Z Avestaboy 34898 2012442 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçeyên DYAyê | county = Albany County | state = New York | type = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}} | seal = | founded year = {{Destpêka dem û temen|1683|11|1|my=y}}{{R2|n="Sullivan1927p462"}} | seat wl = Albany | largest city wl = Albany | area_total_sq_mi = 533 | area_land_sq_mi = 523 | area_water_sq_mi = 10 | area percentage = 2.0 | census estimate yr = 2020 | pop = 314.848<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&g=0400000US36%240500000&d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}</ref> | density_sq_mi = 602.13 | time zone = Eastern | district = 20em | web = www.albanycounty.com | named for = [[James II of England|Prince James]], Dûkê York û Albanyê | flag = | ex image = AlbanyCapitolFromEast2.JPG | ex image cap = [[New York State Capitol]] li [[Albany, New York|Albany]] | footnotes = }} '''Albany County''' ( {{IPAc-en|ˈ|ɔː|l|b|ə|n|i}}) navçeyeke ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. [[Çemê Mohawkê]] li cihê ku bi [[Çemê Hudsonê]] re tevîhev dibe de hidûda navçeyê ya bakur pêk tîne. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 314.848 kes bû.<ref name="census.gov">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albanycountynewyork,US/POP010220#POP010220 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Albany County, New York; United States |tarîx= |weşanger=Census.gov |roja-gihiştinê=2022-07-20 }}</ref> Paytexta navçeyê û bajarê wê yê herî mezin [[Albany, New York|Albany]] ye<ref name="GR6">{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=2011-05-31 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2011-06-07 }}</ref> ku di eynî wextî de paytexta federedewleta New Yorkê ye. Ji ber ku eslen ji aliyê hikûmeta îngilîz ve di dewra kolonyalizmê de hatibû avakirin, Albany County xwedî erdeke nediyarkirî bû, lê belê ji 3ê Adara 1888an vir ve erdê wê {{Convert|530|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. Navçe navê xwe ji Dûkê York û Albanyê [[James II yê Inglistanê]] (James VII yê Skoçyayê) standiye. Albany County navenda [[Capital District, New York|Capital District]] a federedewleta New Yorkê ye, ku ji Albany-[[Schenectady, New York|Schenectady]]-[[Troy, New York|Troy]], NY {{girêdan|lt=Herêma Statîstîkî ya Metropol|Metropolitan_statistical_area|en}} pêk tê. == Cografya == [[Wêne:ThacherParkPano.jpg|thumb|240x240px|Menzereya bajarokên [[Guilderland, New York|Guilderland]] û New Scotland û bajarê [[Albany, New York|Albany]] ji Parka Thacher]] Li gorî [[Buroya Nifûsê ya DYAyê]], hemû axa navçeyê {{Convert|533|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. {{Convert|523|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|10|sqmi|abbr=on}} (%2,0) av e.<ref name="GR1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |sernav=2010 Census Gazetteer Files |tarîx=22 tebax 2012 |weşanger=United States Census Bureau |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref> Albany County li navenda New Yorkê ya rojhilat de ye, ji cihê ku [[Çemê Mohawk]]ê û [[Çemê Hudson]]ê tevîhev dibin ber bi başûr û rojavayê ve dirêj dibe. Hidûda wê ya rojhilat Hudson e; qismekî hidûda wê yê bakur jî Mohawk e. Eraziya navçeyê li nêzîkî çemên Hudson û Mohawkê pehn e, li başûrê rojavayê bilind û bi gir e. Cihê herî bilind yek ji çend lûtkeyên nêzîkî '''Henry Hill''' e ku nêzîkî {{Convert|2160|ft|m|abbr=on|order=flip}} li jor asta deryayê ye. Cihê herî nizm ya navçeyê li qismê herî başûr a çemê Hudsonê ye ku {{Convert|62|ft|m|0|abbr=on|order=flip}} li jor asta deryayê ye. === Navçeyên cîran === Albany County bi şeş navçeyan ve cîran e: * [[Schenectady County, New York|Schenectady County]] - bakurê rojavayê * [[Saratoga County, New York|Saratoga County]] - bakur * [[Rensselaer County, New York|Rensselaer County]] - rojhilat * [[Columbia County, New York|Columbia County]] - başûrê rojhilat * [[Greene County, New York|Greene County]] - başûr * [[Schoharie County, New York|Schoharie County]] - rojava === Bajar û Bajarok === [[Wêne:AlbanyCounty Map 2.svg|thumb|300px|Xerîteya bajarok, bajar û gundên Albany County]] Albany County ji sê bajar û 10 bajarokan pêk tê. ==== Bajar ==== * [[Albany, New York|Albany]] (paytexta navçeyê) * [[Cohoes, New York|Cohoes]] * [[Watervliet, New York|Watervliet]] ==== Bajarok ==== {{Div col|colwidth=30em}} * [[Berne, New York|Berne]] * [[Bethlehem, New York|Bethlehem]] * [[Coeymans, New York|Coeymans]] * [[Colonie, New York|Colonie]] * [[Green Island, New York|Green Island]] * [[Guilderland, New York|Guilderland]] * [[Knox, New York|Knox]] * [[New Scotland, New York|New Scotland]] * [[Rensselaerville, New York|Rensselaerville]] * [[Westerlo, New York|Westerlo]] {{Div col end}} ==== Gund ==== * [[Altamont, New York|Altamont]] * [[Colonie (village), New York|Colonie]] * [[Green Island, New York|Green Island]] * [[Menands, New York|Menands]] * [[Ravena, New York|Ravena]] * [[Voorheesville, New York|Voorheesville]] === Cihên serjimar nîşankirî === * [[Latham, New York|Latham]] * [[Loudonville, New York|Loudonville]] * [[Preston-Potter Hollow, New York|Preston-Potter Hollow]] * [[Roessleville, New York|Roessleville]] * [[Siena College, New York (CDP)|Siena College]] * [[Westmere, New York|Westmere]] ==== Hamlet ==== {{Div col|colwidth=12em}} * [[Alcove, New York|Alcove]] * [[Boght Corners, New York|Boght Corners]] * [[Clarksville, Albany County, New York|Clarksville]] * [[Coeymans (hamlet), New York|Coeymans]] * [[Crescent Station, New York|Crescent Station]] * [[Delmar, New York|Delmar]] * [[Dunsbach Ferry, New York|Dunsbach Ferry]] * [[Elsmere, New York|Elsmere]] * [[Feura Bush, New York|Feura Bush]] * [[Fort Hunter, Albany County, New York|Fort Hunter]] * [[Fullers, New York|Fullers]] * [[Glenmont, New York|Glenmont]] * [[Guilderland (hamlet), New York|Guilderland]] * [[Guilderland Center, New York|Guilderland Center]] * [[Karner, New York|Karner]] * [[Lisha Kill, New York|Lisha Kill]] * [[Mannsville, Albany County, New York|Mannsville]] * [[McKownville, New York|McKownville]] * [[Medusa, New York|Medusa]] * [[New Salem, New York|New Salem]] * [[Newtonville, New York|Newtonville]] * [[Normansville, New York|Normansville]] * [[Selkirk, New York|Selkirk]] * [[Slingerlands, New York|Slingerlands]] * [[South Bethlehem, New York|South Bethlehem]] * [[Verdoy, New York|Verdoy]] * [[Wemple, New York|Wemple]] * [[West Albany, New York|West Albany]] {{Div col end}} == Demografî == {{US Census population|1790=75980|1800=34043|1810=34661|1820=38116|1830=53520|1840=68593|1850=93279|1860=113917|1870=133052|1880=154890|1890=164555|1900=165571|1910=173666|1920=186106|1930=211953|1940=221315|1950=239386|1960=272926|1970=286742|1980=285909|1990=292594|2000=294565|2010=304204|2020=314848|align-fn=center|footnote=U.S. Decennial Census<ref name="census.gov2">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albanycountynewyork,US/POP010220#POP010220 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Albany County, New York; United States |weşanger=Census.gov |tarîx= |roja-gihiştinê=2022-07-20 }}</ref><br />1790–1960<ref>{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1900–1990<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref><br />1990–2000<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref> 2010–2019<ref name="QF">{{Jêder-malper |sernav=State & County QuickFacts |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36001.html |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110629023017/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36001.html |roja-arşîvê=29 hezîran 2011 }}</ref>}}Li gorî serjimara 2020an li navçeyê 126.540 malbat, 314.848 kes dijîn.<ref name="census.gov"/> Kompozisyona irsî ya navçeyê %78,2 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|spî]], %12,7 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|reşik]] an afrîkanî-amerîkî, %0,2 xwecihiyên amerîkî, %4,8 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|asyayî]], %1,6 ji nijadên din, û %2,5 ji du an zêdetir nijadan bû. %4,9 ji nifûsê [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|hispanî]] yan [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|latînoya]] her nijadan bûn.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov |sernav=U.S. Census website |weşanger=[[United States Census Bureau]] |roja-gihiştinê=2012-04-29 }}</ref> Li gorî serjimera 2000an %19,2 ji koka îrlandî, %16,0 ji koka îtalî, %11,0 ji koka alman, %6,1 ji koka îngilîz û %5,1 ji koka polonyayî bû.<ref name="ReferenceA"/> %90,4 bi zimanê xwe yê yekê bi îngilîzî, %2,7 bi spanî û %1,0 bi îtalî diaxivîn. == Çavkanî == {{Çavkanî|refs= {{R2|n="Sullivan1927p462"|r={{Cite Q|Q114149636|mode=cs1|p=461-68|chapter=Chapter VII. Albany County. |editor=Sullivan, James |editor2=Williams, Melvin E. |editor3=Conklin, Edwin P. |editor4=Fitzpatrick, Benedict }}}} }} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Pisûle | Navend = Albany County | Bakur = [[Saratoga County, New York|Saratoga County]] | Bakur rojhilat = [[Schoharie County, New York|Schoharie County]] | Rojhilat = [[Rensselaer County, New York|Rensselaer County]] | Başûr rojhilat = [[Columbia County, New York|Columbia County]] | Başûr = [[Greene County, New York|Greene County]] | Başûr rojava = | Rojava = | Bakur rojava = [[Schenectady County, New York|Schenectady County]] }} {{Albany County, New York}} {{Navçeyên New Yorkê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1683an]] [[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]] al2647efu67l6wy8gf4pd2pyb9q1khv 2012443 2012442 2026-05-16T09:34:19Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012443 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçeyên DYAyê | county = Albany County | state = New York | type = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}} | seal = | founded year = {{Destpêka dem û temen|1683|11|1|my=y}}{{R2|n="Sullivan1927p462"}} | seat wl = Albany | largest city wl = Albany | area_total_sq_mi = 533 | area_land_sq_mi = 523 | area_water_sq_mi = 10 | area percentage = 2.0 | census estimate yr = 2020 | pop = 314.848<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&g=0400000US36%240500000&d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}</ref> | density_sq_mi = 602.13 | time zone = Eastern | district = 20em | web = www.albanycounty.com | named for = [[James II of England|Prince James]], Dûkê York û Albanyê | flag = | ex image = AlbanyCapitolFromEast2.JPG | ex image cap = [[New York State Capitol]] li [[Albany, New York|Albany]] | footnotes = }} '''Albany County''' ( {{IPAc-en|ˈ|ɔː|l|b|ə|n|i}}) navçeyeke ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. [[Çemê Mohawkê]] li cihê ku bi [[Çemê Hudsonê]] re tevîhev dibe de hidûda navçeyê ya bakur pêk tîne. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 314.848 kes bû.<ref name="census.gov">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albanycountynewyork,US/POP010220#POP010220 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Albany County, New York; United States |tarîx= |weşanger=Census.gov |roja-gihiştinê=2022-07-20 }}</ref> Paytexta navçeyê û bajarê wê yê herî mezin [[Albany, New York|Albany]] ye<ref name="GR6">{{Jêder-malper |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |sernav=Find a County |weşanger=National Association of Counties |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |roja-arşîvê=2011-05-31 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2011-06-07 }}</ref> ku di eynî wextî de paytexta federedewleta New Yorkê ye. Ji ber ku eslen ji aliyê hikûmeta îngilîz ve di dewra kolonyalizmê de hatibû avakirin, Albany County xwedî erdeke nediyarkirî bû, lê belê ji 3ê Adara 1888an vir ve erdê wê {{Convert|530|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. Navçe navê xwe ji Dûkê York û Albanyê [[James II yê Inglistanê]] (James VII yê Skotlendayê) standiye. Albany County navenda [[Capital District, New York|Capital District]] a federedewleta New Yorkê ye, ku ji Albany-[[Schenectady, New York|Schenectady]]-[[Troy, New York|Troy]], NY {{girêdan|lt=Herêma Statîstîkî ya Metropol|Metropolitan_statistical_area|en}} pêk tê. == Cografya == [[Wêne:ThacherParkPano.jpg|thumb|240x240px|Menzereya bajarokên [[Guilderland, New York|Guilderland]] û New Scotland û bajarê [[Albany, New York|Albany]] ji Parka Thacher]] Li gorî [[Buroya Nifûsê ya DYAyê]], hemû axa navçeyê {{Convert|533|sqmi|abbr=on|order=flip}} ye. {{Convert|523|sqmi|abbr=on|order=flip}} bejayî û {{Convert|10|sqmi|abbr=on}} (%2,0) av e.<ref name="GR1">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |sernav=2010 Census Gazetteer Files |tarîx=22 tebax 2012 |weşanger=United States Census Bureau |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140519062322/http://www.census.gov/geo/maps-data/data/docs/gazetteer/counties_list_36.txt |roja-arşîvê=19 gulan 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref> Albany County li navenda New Yorkê ya rojhilat de ye, ji cihê ku [[Çemê Mohawk]]ê û [[Çemê Hudson]]ê tevîhev dibin ber bi başûr û rojavayê ve dirêj dibe. Hidûda wê ya rojhilat Hudson e; qismekî hidûda wê yê bakur jî Mohawk e. Eraziya navçeyê li nêzîkî çemên Hudson û Mohawkê pehn e, li başûrê rojavayê bilind û bi gir e. Cihê herî bilind yek ji çend lûtkeyên nêzîkî '''Henry Hill''' e ku nêzîkî {{Convert|2160|ft|m|abbr=on|order=flip}} li jor asta deryayê ye. Cihê herî nizm ya navçeyê li qismê herî başûr a çemê Hudsonê ye ku {{Convert|62|ft|m|0|abbr=on|order=flip}} li jor asta deryayê ye. === Navçeyên cîran === Albany County bi şeş navçeyan ve cîran e: * [[Schenectady County, New York|Schenectady County]] - bakurê rojavayê * [[Saratoga County, New York|Saratoga County]] - bakur * [[Rensselaer County, New York|Rensselaer County]] - rojhilat * [[Columbia County, New York|Columbia County]] - başûrê rojhilat * [[Greene County, New York|Greene County]] - başûr * [[Schoharie County, New York|Schoharie County]] - rojava === Bajar û Bajarok === [[Wêne:AlbanyCounty Map 2.svg|thumb|300px|Xerîteya bajarok, bajar û gundên Albany County]] Albany County ji sê bajar û 10 bajarokan pêk tê. ==== Bajar ==== * [[Albany, New York|Albany]] (paytexta navçeyê) * [[Cohoes, New York|Cohoes]] * [[Watervliet, New York|Watervliet]] ==== Bajarok ==== {{Div col|colwidth=30em}} * [[Berne, New York|Berne]] * [[Bethlehem, New York|Bethlehem]] * [[Coeymans, New York|Coeymans]] * [[Colonie, New York|Colonie]] * [[Green Island, New York|Green Island]] * [[Guilderland, New York|Guilderland]] * [[Knox, New York|Knox]] * [[New Scotland, New York|New Scotland]] * [[Rensselaerville, New York|Rensselaerville]] * [[Westerlo, New York|Westerlo]] {{Div col end}} ==== Gund ==== * [[Altamont, New York|Altamont]] * [[Colonie (village), New York|Colonie]] * [[Green Island, New York|Green Island]] * [[Menands, New York|Menands]] * [[Ravena, New York|Ravena]] * [[Voorheesville, New York|Voorheesville]] === Cihên serjimar nîşankirî === * [[Latham, New York|Latham]] * [[Loudonville, New York|Loudonville]] * [[Preston-Potter Hollow, New York|Preston-Potter Hollow]] * [[Roessleville, New York|Roessleville]] * [[Siena College, New York (CDP)|Siena College]] * [[Westmere, New York|Westmere]] ==== Hamlet ==== {{Div col|colwidth=12em}} * [[Alcove, New York|Alcove]] * [[Boght Corners, New York|Boght Corners]] * [[Clarksville, Albany County, New York|Clarksville]] * [[Coeymans (hamlet), New York|Coeymans]] * [[Crescent Station, New York|Crescent Station]] * [[Delmar, New York|Delmar]] * [[Dunsbach Ferry, New York|Dunsbach Ferry]] * [[Elsmere, New York|Elsmere]] * [[Feura Bush, New York|Feura Bush]] * [[Fort Hunter, Albany County, New York|Fort Hunter]] * [[Fullers, New York|Fullers]] * [[Glenmont, New York|Glenmont]] * [[Guilderland (hamlet), New York|Guilderland]] * [[Guilderland Center, New York|Guilderland Center]] * [[Karner, New York|Karner]] * [[Lisha Kill, New York|Lisha Kill]] * [[Mannsville, Albany County, New York|Mannsville]] * [[McKownville, New York|McKownville]] * [[Medusa, New York|Medusa]] * [[New Salem, New York|New Salem]] * [[Newtonville, New York|Newtonville]] * [[Normansville, New York|Normansville]] * [[Selkirk, New York|Selkirk]] * [[Slingerlands, New York|Slingerlands]] * [[South Bethlehem, New York|South Bethlehem]] * [[Verdoy, New York|Verdoy]] * [[Wemple, New York|Wemple]] * [[West Albany, New York|West Albany]] {{Div col end}} == Demografî == {{US Census population|1790=75980|1800=34043|1810=34661|1820=38116|1830=53520|1840=68593|1850=93279|1860=113917|1870=133052|1880=154890|1890=164555|1900=165571|1910=173666|1920=186106|1930=211953|1940=221315|1950=239386|1960=272926|1970=286742|1980=285909|1990=292594|2000=294565|2010=304204|2020=314848|align-fn=center|footnote=U.S. Decennial Census<ref name="census.gov2">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/albanycountynewyork,US/POP010220#POP010220 |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Albany County, New York; United States |weşanger=Census.gov |tarîx= |roja-gihiştinê=2022-07-20 }}</ref><br />1790–1960<ref>{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1900–1990<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref><br />1990–2000<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref> 2010–2019<ref name="QF">{{Jêder-malper |sernav=State & County QuickFacts |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36001.html |weşanger=United States Census Bureau |roja-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110629023017/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36001.html |roja-arşîvê=29 hezîran 2011 }}</ref>}}Li gorî serjimara 2020an li navçeyê 126.540 malbat, 314.848 kes dijîn.<ref name="census.gov"/> Kompozisyona irsî ya navçeyê %78,2 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|spî]], %12,7 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|reşik]] an afrîkanî-amerîkî, %0,2 xwecihiyên amerîkî, %4,8 [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|asyayî]], %1,6 ji nijadên din, û %2,5 ji du an zêdetir nijadan bû. %4,9 ji nifûsê [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|hispanî]] yan [[Cûre (Sendnameya Dewletên Yekbûyî)|latînoya]] her nijadan bûn.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov |sernav=U.S. Census website |weşanger=[[United States Census Bureau]] |roja-gihiştinê=2012-04-29 }}</ref> Li gorî serjimera 2000an %19,2 ji koka îrlandî, %16,0 ji koka îtalî, %11,0 ji koka alman, %6,1 ji koka îngilîz û %5,1 ji koka polonyayî bû.<ref name="ReferenceA"/> %90,4 bi zimanê xwe yê yekê bi îngilîzî, %2,7 bi spanî û %1,0 bi îtalî diaxivîn. == Çavkanî == {{Çavkanî|refs= {{R2|n="Sullivan1927p462"|r={{Cite Q|Q114149636|mode=cs1|p=461-68|chapter=Chapter VII. Albany County. |editor=Sullivan, James |editor2=Williams, Melvin E. |editor3=Conklin, Edwin P. |editor4=Fitzpatrick, Benedict }}}} }} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Pisûle | Navend = Albany County | Bakur = [[Saratoga County, New York|Saratoga County]] | Bakur rojhilat = [[Schoharie County, New York|Schoharie County]] | Rojhilat = [[Rensselaer County, New York|Rensselaer County]] | Başûr rojhilat = [[Columbia County, New York|Columbia County]] | Başûr = [[Greene County, New York|Greene County]] | Başûr rojava = | Rojava = | Bakur rojava = [[Schenectady County, New York|Schenectady County]] }} {{Albany County, New York}} {{Navçeyên New Yorkê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1683an]] [[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]] myzlfonkbpbmx3tajmqi64pm952zw2r 14 155419 2012459 1642339 2026-05-16T11:31:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî netewe]] weke [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] guhart 1642339 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Film producers by country}} [[Kategorî:Fîlmçêker]] j3s1j8hkdbur8li54qzoasgicz0clg6 14 155420 2012463 1648049 2026-05-16T11:31:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2012463 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=amerîkî |dewlet=DYA}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] aijrzbk4857qk1lnx89rcedzbv4j3ye 2012470 2012463 2026-05-16T11:40:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2012470 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=amerîkî |dewlet=DYA}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|amerîkî]] 0s2bnapj71hnfazw1r8a59dm9ajul04 2 156563 2012428 2012156 2026-05-16T08:20:46Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2012428 wikitext text/x-wiki == 2026-05-16T08:20:45Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]] == 2026-05-15T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-14T12:00:58Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Îngilistan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-14T08:23:42Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-13T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-12T08:21:54Z == * [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:1974 li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:2026 li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]]: 5 hat(in) dîtin, 5 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:1974 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1974 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:2026 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2026 li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê]] == 2026-05-11T08:22:55Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]]: 3 hat(in) dîtin, 3 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2008319 Qeydên kevn]''' n2ig8uf7z9cwbjkjt7sb3l4tqy1206w 0 181454 2012440 1781955 2026-05-16T09:26:14Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012440 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Jacob Aagaard''' (jdb. 31ê tîrmeha 1973an) [[Hostayê mezin ê sedrencê|hostayekî mezin]] ê [[sedrenc]]ê yê [[Danîmarka|danîmarkî]]-[[Skotlenda|skotlendî]] û [[Şampiyoniya Sedrencê ya Brîtanî|Şampiyonê Sedrencê yê Brîtanî]] ya 2007an e. Ew bi nîspeta Eloyê ya 2477an lîstikvanê herî bilind ê Skotlendayê yê sêyem e (tîrmeha 2021ê). Nîspeta wî ya herî zêde 2542 bû. Di 2004an de ew di Şampiyoniya Sedrencê ya Skotlendayê de bû duyem. Di 2005an de ew di Şampiyoniya Skotlendayê de bû yekem lê ji ber ku ne hemwelatiyeke brîtanî bû, Craig Pritchettî sernav bi dest xist. Di 2012an de Aagardî sernav bi dest xist; ew cara yekem bû ku wî lîstiye û ji bo bidestxistina sernavî heqdar bû. Di eynî wextî de ew nivîskarekî sedrencê û şirîkê [[Weşanxane|metbeeyeke]] sedrencê ya bi navê [[Quality Chess]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sport.guardian.co.uk/chess/story/0,,2151704,00.html |sernav=Speelman on Chess |paşnav=Speelman, Jon |lînka-nivîskar=Jon Speelman |tarîx=19 tebax 2007 |malper=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=7 adar 2008 }}</ref> Di 2012an de, Aagaard Şampiyoniya Sedrencê ya Skotlendayê bi nîspeta 7/9 qezenc kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.chessscotland.com/news/?p=223 |sernav=Chess Scotland |tarîx= |weşanger=Chess Scotland |roja-gihiştinê=21 kanûna paşîn 2014 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hosteyên mezin yên sedrencê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] e0rqrf78yuuwqb0j38v2in0settsaj0 0 181598 2012404 2005892 2026-05-15T21:33:11Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2012404 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şoca Husênzade | wêne = Shojae Hoseinzadeh - Metting 2.jpg | sernavê_wêne = Salona Konferansê ya Îrşad Rojhilatê Kurdistanê | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|08|1998}} | cihê_jidayikbûnê = Bana, Rojhilatê Kurdistanê | hevwelatî = Îran | pîşe = [[rojnamevan]] | salên_çalak = 2014-Evdem | malper = {{URL|shojae.me}} }} '''Şoca Husênzade''' (jdb. 24 tebaxa 1998, li Bane, Rojhilata Kurdistanê) [[rojnamevan]]ekî kurd e<ref>{{Jêder-malper |url=https://banehnews.org/?p=31757 |sernav=شجاع حسین زاده مالک و مدیرعامل رسانه های "بانه نیوز و بانه تی‌وی" |paşnav=زاده |pêşnav=شجاع حسین |tarîx=2022-03-30 |malper=بانه نیوز |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230714002458/https://banehnews.org/?p=31757 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û rêveberê saziyên wekî "Baneh News" û "Baneh TV" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://baneh.tv/director_category/shojae/ |sernav=شجاع حسین زاده |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230401174604/https://baneh.tv/director_category/shojae/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dadgehkirina wî == Şoca Husênzade di sala 2017’an de ji aliyê Şaxa 102’an a [[Dadgeh]]a Cezayê Giran a Banê ve bi sûcdariya “heqareta li Serokkomarê Îranê ”74 qamçiyan hat mehkûmkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |sernav=مدیر کانال تلگرامی "بانه نیوز" به ٧٤ ضربه شلاق محکوم گردید |malper=www.peykeiran.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/fa/news/ضربه-شلاق-حکمی-وحشیانه-علیه-مدیر-کانال-بانه-نیوز |sernav=٧٤ ضربه شلاق، حکمی وحشیانه علیه مدیر کانال |tarîx=2018-08-23 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Ev biryar bi weşandina nameyekê sitrankî ku ji Serokomarê Îranê [[Hesen Rûhanî]] re li ser fîlterkirina [[Telegram]] hatibû şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kampain.info/archive/22846.htm |sernav=شجاع حسین‌زاده، فعال تلگرامی به خاطر توهین به رئیس جمهور به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-23 |malper=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://melliun.org/iran/178607 |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-25 |malper=سایت ملیون ایران |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧٤ ضربه شلاق محکوم شد |malper=journalismisnotacrime.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=6158 |sernav=صدور حکم شلاق برای یک فعال تلگرامی در بانه {{!}} شبکە حقوق بشر کردستان |paşnav=KHRN |tarîx=2018-08-23 |malper=KHRN |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Di 13ê Sibata 2018, de Şoca Husênzade du gotar li ser [[malper]]a "Baneh News" ya bi navê “Ruwekirina çayxane û bêhurmetiya karmendên şaredariyê li hember fêkîfiroşên bajarê Bane” belav kiribûn ku [[Şaredarî|şaredariya]] bajêr hêrs kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810 |sernav=بازداشت مدیر کانال تلگرامی ” بانە نیوز” از سوی نیروهای امنیتی – کوردستان و کورد |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |archive-date=2023-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305120800/https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kmmk.info/fa/15153/2018/شجاع-حسین-زادە-فعال-مدنی-و-مدیرمسئول-سا/ |sernav=شجاع حسین زادە فعال مدنی و مدیرمسئول سایت بانە نیوز روانە زندان شد |paşnav=Association |pêşnav=Kurdistan Human Rights |tarîx=2018-12-01 |malper=جمعیت حقوق بشر کوردستان |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/fa/news/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95 |sernav=بازداشت مدیر یک کانال تلگرامی در بانە |malper=hengaw.net |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Şoca Husênzade jî di meha Hezîranê de ji ber ku li ser malpera xwe gel teşwîq grevê kir û daketin kolanan hatibû girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |sernav=بازداشت سه فعال تلگرامی در بانه |malper=www.asoyroj.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2022-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221120131515/https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Hilbijartin == Şêwirmendê Îbrahîm Rayîsî sala 2019 Şoca Husênzade ji bo posta “Cîgira Ragihandin û Rewşenbîrî” ya Serokê Herêma Kurdistanê li navenda hilbijartinên [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistanê]] destnîşan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد {{!}} وقایع روز |paşnav=روز |pêşnav=پایگاه خبری-تحلیلی وقایع |tarîx=۱۴۰۱/۰۶/۲۵ - ۰۷:۲۱ |malper=fa |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna paşîn 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Husênzade yek ji wan hêzên ciwan ên nêzîkî hikûmetê ye ku postê cîgirê [[Serokkomar|serokê]] [[Kurdistan]]ê bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد |malper=نم نمک |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şoca Husênzade di gera şeşem a hilbijartinên civata Îslamî ya Banê de karî bi 3369 dengan roleke bibandor di hilbijartina xuşka “Zryan Hosênzade” wek “denga yekem” a Banê bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://harfetaze.com/229729/شجاع-حسین-زاده/ |sernav=شجاع حسین زاده "خبرنگار و فعال رسانه‌ای" در کردستان ایران |paşnav=تازه |pêşnav=حرف |tarîx=2022-04-08 |malper=مجله اینترنتی حرف تازه |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |sernav=نتایج شماره آرای ششمین دوره شورای اسلامی بانه اعلام شد |malper=kurdpress.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://shojae.me Malper - Şoca Husênzade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719211621/http://shojae.me/ |date=2024-07-19 }} * [https://t.me/shojaehsz Şoca Husênzade] di [[Telegram]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} bv6s26mjwdxwex3g4j2inqpv7lrctas 2012405 2012404 2026-05-15T22:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2012405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şoca Husênzade | wêne = Shojae Hoseinzadeh - Metting 2.jpg | sernavê_wêne = Salona Konferansê ya Îrşad Rojhilatê Kurdistanê | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|08|1998}} | cihê_jidayikbûnê = Bana, Rojhilatê Kurdistanê | hevwelatî = Îran | pîşe = [[rojnamevan]] | salên_çalak = 2014-Evdem | malper = {{URL|shojae.me}} }} '''Şoca Husênzade''' (jdb. 24 tebaxa 1998, li Bane, Rojhilata Kurdistanê) [[rojnamevan]]ekî kurd e<ref>{{Jêder-malper |url=https://banehnews.org/?p=31757 |sernav=شجاع حسین زاده مالک و مدیرعامل رسانه های "بانه نیوز و بانه تی‌وی" |paşnav=زاده |pêşnav=شجاع حسین |tarîx=2022-03-30 |malper=بانه نیوز |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230714002458/https://banehnews.org/?p=31757 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û rêveberê saziyên wekî "Baneh News" û "Baneh TV" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://baneh.tv/director_category/shojae/ |sernav=شجاع حسین زاده |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230401174604/https://baneh.tv/director_category/shojae/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dadgehkirina wî == Şoca Husênzade di sala 2017’an de ji aliyê Şaxa 102’an a [[Dadgeh]]a Cezayê Giran a Banê ve bi sûcdariya “heqareta li Serokkomarê Îranê ”74 qamçiyan hat mehkûmkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |sernav=مدیر کانال تلگرامی "بانه نیوز" به ٧٤ ضربه شلاق محکوم گردید |malper=www.peykeiran.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/fa/news/ضربه-شلاق-حکمی-وحشیانه-علیه-مدیر-کانال-بانه-نیوز |sernav=٧٤ ضربه شلاق، حکمی وحشیانه علیه مدیر کانال |tarîx=2018-08-23 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Ev biryar bi weşandina nameyekê sitrankî ku ji Serokomarê Îranê [[Hesen Rûhanî]] re li ser fîlterkirina [[Telegram]] hatibû şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kampain.info/archive/22846.htm |sernav=شجاع حسین‌زاده، فعال تلگرامی به خاطر توهین به رئیس جمهور به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-23 |malper=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://melliun.org/iran/178607 |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-25 |malper=سایت ملیون ایران |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧٤ ضربه شلاق محکوم شد |malper=journalismisnotacrime.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=6158 |sernav=صدور حکم شلاق برای یک فعال تلگرامی در بانه {{!}} شبکە حقوق بشر کردستان |paşnav=KHRN |tarîx=2018-08-23 |malper=KHRN |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Di 13ê Sibata 2018, de Şoca Husênzade du gotar li ser [[malper]]a "Baneh News" ya bi navê “Ruwekirina çayxane û bêhurmetiya karmendên şaredariyê li hember fêkîfiroşên bajarê Bane” belav kiribûn ku [[Şaredarî|şaredariya]] bajêr hêrs kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810 |sernav=بازداشت مدیر کانال تلگرامی ” بانە نیوز” از سوی نیروهای امنیتی – کوردستان و کورد |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120800/https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kmmk.info/fa/15153/2018/شجاع-حسین-زادە-فعال-مدنی-و-مدیرمسئول-سا/ |sernav=شجاع حسین زادە فعال مدنی و مدیرمسئول سایت بانە نیوز روانە زندان شد |paşnav=Association |pêşnav=Kurdistan Human Rights |tarîx=2018-12-01 |malper=جمعیت حقوق بشر کوردستان |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/fa/news/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95 |sernav=بازداشت مدیر یک کانال تلگرامی در بانە |malper=hengaw.net |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Şoca Husênzade jî di meha Hezîranê de ji ber ku li ser malpera xwe gel teşwîq grevê kir û daketin kolanan hatibû girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |sernav=بازداشت سه فعال تلگرامی در بانه |malper=www.asoyroj.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2022-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221120131515/https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Hilbijartin == Şêwirmendê Îbrahîm Rayîsî sala 2019 Şoca Husênzade ji bo posta “Cîgira Ragihandin û Rewşenbîrî” ya Serokê Herêma Kurdistanê li navenda hilbijartinên [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistanê]] destnîşan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد {{!}} وقایع روز |paşnav=روز |pêşnav=پایگاه خبری-تحلیلی وقایع |tarîx=۱۴۰۱/۰۶/۲۵ - ۰۷:۲۱ |malper=fa |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna paşîn 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Husênzade yek ji wan hêzên ciwan ên nêzîkî hikûmetê ye ku postê cîgirê [[Serokkomar|serokê]] [[Kurdistan]]ê bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد |malper=نم نمک |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şoca Husênzade di gera şeşem a hilbijartinên civata Îslamî ya Banê de karî bi 3369 dengan roleke bibandor di hilbijartina xuşka “Zryan Hosênzade” wek “denga yekem” a Banê bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://harfetaze.com/229729/شجاع-حسین-زاده/ |sernav=شجاع حسین زاده "خبرنگار و فعال رسانه‌ای" در کردستان ایران |paşnav=تازه |pêşnav=حرف |tarîx=2022-04-08 |malper=مجله اینترنتی حرف تازه |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |sernav=نتایج شماره آرای ششمین دوره شورای اسلامی بانه اعلام شد |malper=kurdpress.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://shojae.me Malper - Şoca Husênzade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719211621/http://shojae.me/ |date=2024-07-19 }} * [https://t.me/shojaehsz Şoca Husênzade] di [[Telegram]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} 4m5ubfex60g1l96hd3s9lwdlxrors0s 2 204281 2012287 2006195 2026-05-15T15:37:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012287 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 2ylpgo92cii9hbu0v02anwab7toqzjy 2012289 2012287 2026-05-15T15:37:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012289 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine f9stfuq0wq9hwgpho9rexl9bfdkakow 2012290 2012289 2026-05-15T15:38:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012290 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine khcrxdq7z78ecl8hc2nzuma9b3aiwde 2012291 2012290 2026-05-15T15:39:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012291 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine g6p0ibah6go67qaa8vbdjmunn5p16uw 2012292 2012291 2026-05-15T15:44:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012292 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine qnof6ua0mnngex6njzfy2dpy6q1iaw8 2012293 2012292 2026-05-15T15:44:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012293 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine pwtjqaz2r577mrt73bfhfxe9nkb92cd 2012294 2012293 2026-05-15T15:44:35Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012294 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine rd09m3fbptiyno169vljgxn213ssgx6 2012295 2012294 2026-05-15T15:44:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012295 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 1v42evf56n5pa8gq8e3h6qxhk28vk3g 2012296 2012295 2026-05-15T15:46:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012296 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine kk2e7t3xdk7wb4bzp5iivp0b26u4lgv 2012297 2012296 2026-05-15T15:46:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012297 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine bjfnugfu7yyeg9dkg8zoj9tj41cuing 2012298 2012297 2026-05-15T15:46:37Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012298 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 9tkyxu4602n76msps2lhxwu6aa82gdz 2012299 2012298 2026-05-15T15:46:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012299 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine rstkuc05m1phizd634a1shg4vgcg20c 2012300 2012299 2026-05-15T15:51:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012300 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine n4ldq2hp8rqiy9n19hjntf6si0m5xaa 2012301 2012300 2026-05-15T15:51:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012301 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine gnsg5ajbx2v4by7jr7dlrnfh2gknfod 2012302 2012301 2026-05-15T15:53:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012302 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine a9m88g9ssiagt47wgruuaxycg60hvw4 2012303 2012302 2026-05-15T15:53:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012303 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 8mip1kgjec18oodm9yese856wwsl9cj 2012304 2012303 2026-05-15T15:53:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012304 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine 5mdvdeqo32ftpno4czfsdqhleydm6ye 2012305 2012304 2026-05-15T15:53:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012305 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine my34ygze1sh8xvex3iew1h3skvyyn9b 2012310 2012305 2026-05-15T16:01:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012310 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine p82gpevsm8fzyp32ceiasmz0b83tehj 2012311 2012310 2026-05-15T16:01:22Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012311 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine t9z4sayy8khey99t2hbk9tn0v5m1kix 2012313 2012311 2026-05-15T16:19:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012313 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine hy5p8soihqwkabazakd9yo54kpien8j 2012314 2012313 2026-05-15T16:19:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Problemek hat qeydkirin 2012314 wikitext text/x-wiki # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tineQ6524724 sernavê [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] bi kar tîne ji bo Kategorî:Sedsala 21ê li Ermenistanê # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsal li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Rojhilata Navîn]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî dehsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1668 di jîngehê de]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:1887 li Polonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:2018 li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:840î b.z.]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 1982an li Bakurê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên 2020î li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Avabûnên li Ketelonyayê li gorî hezarsalan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 31ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 460î]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 791ê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Destpêkirinên 819an]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Başûrê Kurdistanê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Ketelonyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 18an li Almanyayê]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine # [[:Kategorî:Sedsala 5an li gorî parzemînan]] tê xwestin lê li en.wîkiyê tine q9qf4cjm54sc8x2g90ngog6fmjwb2ny 1 210124 2012438 1512098 2026-05-16T09:18:17Z Avestaboy 34898 /* Kanala Suez an Kanala Swêşê ? */ beşeke nû 2012438 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Kanala Suez an Kanala Swêşê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê''' rastnivîsa [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC) e0q0bj5nga9g5sff8zysc81313nqk9z 2012439 2012438 2026-05-16T09:18:34Z Avestaboy 34898 /* Kanala Suez an Kanala Swêşê ? */ 2012439 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Kanala Suez an Kanala Swêşê ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê''' rastnivîsa [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC) pvsahn688rruhtce66nf4g0szhkqx16 14 212892 2012371 1878868 2026-05-15T18:53:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2012371 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan|Brîtanî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] p5tlrefvyh7yviexceoa92c4f8o1b5p 15 244603 2012461 1629430 2026-05-16T11:31:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Fîlmçêker li gorî netewe]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] guhart 1629430 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Welat}} }} 33k342619kit26gov2zmnz0lgz2e70j 0 276293 2012409 1849475 2026-05-15T23:11:22Z Kurê Acemî 105128 2012409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Ali Abdullah Saleh al-Ahmar''' (jdb. 21ê [[adar]]ê [[1947]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alhurra.com/a/ali-saleh-yemen/405586.html |sernav=هذا ما عثر عليه مع علي عبد الله صالح |malper=web.archive.org |tarîx=2018-06-12 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612163221/https://www.alhurra.com/a/ali-saleh-yemen/405586.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/press/en/2014/sc11662.doc.htm |sernav=Security Council 2140 Sanctions Committee Amends Three Entries on Its List, Updates Narrative Summary {{!}} Meetings Coverage and Press Releases |malper=web.archive.org |tarîx=2021-06-25 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2021-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210625172744/https://www.un.org/press/en/2014/sc11662.doc.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> - m. 4ê [[kanûna paşîn]] [[2017]]) siyasetmedarek [[yemen]]î bû û ji yekbûna Yemenê ya di 22 [[gulan]]ê [[1990]]an heta îstifakirina wî di 27ê [[sibat]]ê [[2012]]an de (piştî [[şoreşa Yemenê]]) wek yekem serokê Komara Yemenê kar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/blog/markaz/2017/12/18/who-are-the-houthis-and-why-are-we-at-war-with-them/ |sernav=Who are the Houthis, and why are we at war with them? |malper=web.archive.org |tarîx=2018-06-12 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612163411/https://www.brookings.edu/blog/markaz/2017/12/18/who-are-the-houthis-and-why-are-we-at-war-with-them/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Berî vê, wî ji [[tîrmeh]]a [[1978]] heta 22 gulana 1990 wekî çaremîn û dawîn serokê [[komara Erebî ya Yemenê]] (Yêmena Bakur) kar kiribû, hema piştî kuştina serok [[Ehmed El-Gaşmî]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iqhKKOqo6XDujeTI_yaD4B0CcyVA?docId=CNG.12cc0199ecc6457c2d2a25874218f73d.691 |sernav=AFP: Yemen's Saleh formally steps down after 33 years |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-25 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2012-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120525115035/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iqhKKOqo6XDujeTI_yaD4B0CcyVA?docId=CNG.12cc0199ecc6457c2d2a25874218f73d.691 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> El-Gaşmî berî vê Salih wek waliyê leşkerî li Taizê destnîşan kiribû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=Mr Sajid |tarîx=2015-07-28 |sernav=Yemen Conundrum |url=http://www.journal.ciss.org.pk/index.php/ciss-insight/article/view/154 |kovar=CISS Insight Journal |ziman=en |cild=3 |hejmar=1&2 |rr=P65–78 |issn=2709-3719 }}</ref> Salih di dema [[Şerê Dijî Terorê]] de bi hêzên rojavayî re, bi taybetî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] re, têkiliyên kûrtir pêşxist. Dibe ku Alî Abdullah Saleh terorîzma îslamî bikar aniye û teşwîq kiriye da ku piştgiriya rojavayî werbigire û ji bo êrîşên bi motîfên siyasî yên têkderker bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/8570319/Yemen-defector-says-terror-crisis-was-manufactured-to-win-western-support.html |sernav=Yemen defector says terror crisis was manufactured to win western support {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2022-01-11 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220111120104/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/8570319/Yemen-defector-says-terror-crisis-was-manufactured-to-win-western-support.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/6/4/informant-claims-former-yemen-leader-worked-with-al-qaeda.html |sernav=Informant: Yemen Ex-Leader Worked With Al-Qaeda {{!}} Al Jazeera America |malper=web.archive.org |tarîx=2019-02-26 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2019-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190226045937/http://america.aljazeera.com/articles/2015/6/4/informant-claims-former-yemen-leader-worked-with-al-qaeda.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala [[2011]]ê de, piştî [[Bihara Erebî]], ku li seranserê [[Afrîkaya Bakur]] û [[Rojhilata Navîn]] (Yemen jî di nav de) belav bû, rewşa Saleh li ser wezîfeyê her ku çû xeternaktir bû, heya ku di 2012an de ji serokatiyê hat dûrxistin. [[Abdrabbuh Mansur el-Hadî]], ku ji sala [[1994]]an vir ve cîgirê serok û ji 2011an vir ve wek serok wezîfedar bû, kete şûna wî. Di gulana [[2015]]an de, Salih di [[şerê navxweyî yê Yemenê]] de bi eşkere bi [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]] (Ensar Allah) re hevalbendî kir. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2015/05/cloneofcloneofcloneofstrikes-yemen-saada-breach--150510143647004.html |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-08 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2015-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150528014027/http://www.aljazeera.com/news/2015/05/cloneofcloneofcloneofstrikes-yemen-saada-breach--150510143647004.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi vî rengî tevgereke [[serhildan]]ê paytexta Yemenê Sana bi dest xist û bû sedem ku serok Hadî îstifa bike û ji welêt bireve. Di kanûna paşîn a 2017an de, Salih ji koalîsyona xwe ya bi Hûsiyan re vekişiya û li şûna wê aliyê dijminên xwe yên berê - wek Erebistana Siûdî, [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereb]] û serok Hadî - girt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/12/houthi-media-ali-abdullah-saleh-killed-sanaa-171204123328290.html |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-08 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2019-05-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190519214814/https://www.aljazeera.com/news/2017/12/houthi-media-ali-abdullah-saleh-killed-sanaa-171204123328290.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 4ê kanûna paşîn a 2017ê de, şerek di navbera alîgirên Hûsî û Salih de li Sanayê qewimî. Hûsiyan Salih bi [[xiyanet]]ê tawanbar kirin û ew ji aliyê sekvanekî hûsî ve hat kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-ali-abdullah-saleh-20171204-story.html |sernav=Deposed Yemen strongman Ali Abdullah Saleh is killed - LA Times |malper=web.archive.org |tarîx=2017-12-04 |roja-gihiştinê=2024-10-08 |roja-arşîvê=2017-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171204180132/https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-yemen-ali-abdullah-saleh-20171204-story.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1947]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1942]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Serokdewletên Yemenê]] inesqiqbrukqpe1sib0i3cy4twqullz 14 277458 2012464 1853611 2026-05-16T11:32:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2012464 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=kurd |dewlet=Kurdistan}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] akqfp6o9x3jv6b01w85b3gc0b6e78p0 2012471 2012464 2026-05-16T11:41:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2012471 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=kurd |dewlet=Kurdistan}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|kurd]] dc4bp2mfratvyhlua1hu8zox8t6f44b 14 277509 2012364 1878834 2026-05-15T18:46:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2012364 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotina Amerîkaya Latînî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Meksîkî]] 835krlkjgpawwaod2fg1ata5r0hr8tt 14 285621 2012368 1947143 2026-05-15T18:48:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2012368 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina keltî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] 9gynee7jtt5fu85qedzhj174ibirjij 2012376 2012368 2026-05-15T18:57:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2012376 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina keltî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan| Brîtanî]] 02gin9leaoaqkcgx4fuj0rit33kp478 2012386 2012376 2026-05-15T19:02:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2012386 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina keltî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] 9ktg0o1hakp2jvvrel1t40jdm6bwems 14 285624 2012363 1998295 2026-05-15T18:45:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2012363 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Iraqê]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Iraqî]] 8jrll0twt8jwcoiyrci78o66yhqybyr 14 285706 2012356 1878840 2026-05-15T18:42:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2012356 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|danîmarkî]] 1bub795atvahs7j62zo0ndlygext7m2 14 285708 2012360 1878847 2026-05-15T18:43:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2012360 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Fransî]] ey296fcyszpxjg6y10gcj6y78lhq746 14 285711 2012362 1878864 2026-05-15T18:44:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2012362 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda Spanyayê]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Spanyayê]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Spanî]] 8ci4ikoewcf49cv8c5vh5vhho373vlr 14 285712 2012353 1878875 2026-05-15T18:40:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2012353 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|almanî]] abz4af1tvw4aryd1mdgci21snt0z0pq 14 285713 2012365 1878879 2026-05-15T18:46:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2012365 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Yewnanî]] hc3skava48hqlye2byjdptspnct3iw2 14 286244 2012354 1880286 2026-05-15T18:41:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2012354 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda Awistralyayê]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Awistralî]] bjwvm52j74dim3vf5un34kgh3tvm9vx 14 286246 2012373 1880292 2026-05-15T18:55:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2012373 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan| Mîtolojî]] gbrimgdf4adc9lcgpvstb7pciop4i72 14 310127 2012377 1949699 2026-05-15T18:58:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2012377 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Efsane| ]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] avonyytut766tfhu6a97gvyyene2nuk 2012379 2012377 2026-05-15T18:59:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2012379 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Efsane| ]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan| efsane]] 03vyr11phyj4opu4x7kg57h1t1kuv7w 14 310130 2012361 1949710 2026-05-15T18:44:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2012361 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Mecarî]] g8gewgx7f8uwkpqxx31aqfpkqwponnt 14 310132 2012358 1949716 2026-05-15T18:43:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2012358 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Japonî]] 4n6laggqrvfeh3krv1f77mrjaii6w6a 14 310171 2012367 1949954 2026-05-15T18:48:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2012367 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina keltî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] 5wdpznbc9vfjuy482ibzddboarle60h 2012375 2012367 2026-05-15T18:57:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2012375 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina keltî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] m731xyy3tc1vga1iwfjarnatt8n6m1v 14 310172 2012366 1949977 2026-05-15T18:47:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2012366 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] pm1ttmbs50cs58vgb1uu3kyu1xhog3g 2012369 2012366 2026-05-15T18:51:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2012369 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] bsujq51t4rzu9mq0gbk8j45urf0q38f 2012374 2012369 2026-05-15T18:56:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2012374 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan| Brîtanî]] 09te6cm8nxgdwbgpxzpm7x9bswkhpay 2012381 2012374 2026-05-15T19:00:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2012381 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan|Brîtanî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan| Brîtanî]] e1353342fuadv1qax8bbb0dmm07imdv 2012383 2012381 2026-05-15T19:01:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2012383 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan|Brîtanî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] a3uknbovpae6k20jrkbdzq9rklqcr1j 2012384 2012383 2026-05-15T19:01:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2012384 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan| Brîtanî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] rwv91id6dd9wga0fvopyoyepbgjn96f 2012385 2012384 2026-05-15T19:02:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2012385 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan|Brîtanî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] a3uknbovpae6k20jrkbdzq9rklqcr1j 2012388 2012385 2026-05-15T19:03:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2012388 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka çandî ya Înglistanê|Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina brîtanî|-]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Brîtanî]] dqi8ixeqpl9eul7pae8hulfqprmzm04 14 312195 2012355 1964736 2026-05-15T18:41:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2012355 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Brezîlê]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Brezîlê]] [[Kategorî:Zargotina Amerîkaya Latînî]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|brezîlî]] e2qwmyjttqpqao3o83eg9yz04t9pb3y 14 313031 2012357 1998294 2026-05-15T18:42:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2012357 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Ermenistanê]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Ermenistanê]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Ermenî]] 7yd27ibko3i98pmbx3vckvx0gerc04e 0 315253 2012250 2002866 2026-05-15T13:50:06Z ~2026-29262-58 154206 çavkanî 2012250 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=06.03.1981|Derûn, Derûnnas, Derûnnasî, Derûnkolîner, Derûnkolînerî}} '''Brahîmê Alûcî''' (jdb. 1981ê, li gundê Alûca<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBca</ref>, li herêma Omeriya<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Omer%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)</ref>, li [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê<ref>https://drive.google.com/file/d/1oVbdAmz4QlOOWtbf9R2cJS6vz9sTNyDK/view<ref>https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view<ref>https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view</ref></ref></ref> yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî kurd e ku bi [[Kurmancî|kurdiya kurmancî]] dinivîse. Yek ji xebatên wî de pirtûka ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'' heye. Infowelat<ref name="infowelatcom2025">{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html |sernav=E-pirtûkek der barê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî de |malper=Infowelat |tarîx=2025-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=infowelat.com}}</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê ''Hişê Çêkirî'' û ''Hişê Giştî yê Çêkirî'' weşandiye ku di wê de behsa [[jîriya çêkirî]] û jîriya giştî yê çêkirî dike û nîşan dide ku [[zimanê kurdî]] çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat<ref name="infowelatcom2025" /> di warê derûnnasiyê Brahîm Alûcî di kovara ''The Raising of Kurds'' de jî gotarên di derbarê derûnnasiyê de nivîsiye ku yek ji gotarên wî di warê perspektîvên bindest û serdestan de, gotara ''Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest'' e. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/ |sernav=Nameya Edîtor – The Raising of Kurds |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-04-03}}</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" pêşkêş kiriye. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1" /> û logeke wî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://brahimaluci.blogspot.com/?m=1 |sernav=Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی |malper=brahimaluci.blogspot.com |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en}}</ref> ku tê de nivîsên wî yê li ser dîrok, çand û mijarên kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê kurd apê [[Osman Sebrî]] jî hatine weşandin.<ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2023/04/welatpareze-heja-apo-osman-sebri.html</ref> Şêx Seîdê Kal <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2025/02/sex-seide-kal-u-derunhezi.html</ref> == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" <ref name=":0">https://brahimaluci.blogspot.com/</ref>(an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> , Diyarname <ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=64491</ref> ,Deriyê Derûnnasiyê <ref name=":0"/> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Huner|suppress=Derûn|qid=Giyan|additional=Nasname|state=Hişê Çêkirî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Blogerên kurd]] [[Kategorî:Derûnkolîner]] [[Kategorî:Derûnnasiya civakî]] [[Kategorî:Derûnnasiya klînîkê]] [[Kategorî:Derûnnasî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Psîkolog]] 8sbebz0f7sw4atdnsjfte9ty99688wo 2012251 2012250 2026-05-15T13:51:33Z ~2026-29262-58 154206 çavkanî 2012251 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=06.03.1981|Derûn, Derûnnas, Derûnnasî, Derûnkolîner, Derûnkolînerî}} '''Brahîmê Alûcî''' (jdb. 1981ê, li gundê Alûca<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBca</ref>, li herêma Omeriya<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Omer%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)</ref>, li [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê <ref>https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view</ref> yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî kurd e ku bi [[Kurmancî|kurdiya kurmancî]] dinivîse. Yek ji xebatên wî de pirtûka ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'' heye. Infowelat<ref name="infowelatcom2025">{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html |sernav=E-pirtûkek der barê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî de |malper=Infowelat |tarîx=2025-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=infowelat.com}}</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê ''Hişê Çêkirî'' û ''Hişê Giştî yê Çêkirî'' weşandiye ku di wê de behsa [[jîriya çêkirî]] û jîriya giştî yê çêkirî dike û nîşan dide ku [[zimanê kurdî]] çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat<ref name="infowelatcom2025" /> di warê derûnnasiyê Brahîm Alûcî di kovara ''The Raising of Kurds'' de jî gotarên di derbarê derûnnasiyê de nivîsiye ku yek ji gotarên wî di warê perspektîvên bindest û serdestan de, gotara ''Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest'' e. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/ |sernav=Nameya Edîtor – The Raising of Kurds |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-04-03}}</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" pêşkêş kiriye. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1" /> û logeke wî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://brahimaluci.blogspot.com/?m=1 |sernav=Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی |malper=brahimaluci.blogspot.com |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en}}</ref> ku tê de nivîsên wî yê li ser dîrok, çand û mijarên kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê kurd apê [[Osman Sebrî]] jî hatine weşandin.<ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2023/04/welatpareze-heja-apo-osman-sebri.html</ref> Şêx Seîdê Kal <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2025/02/sex-seide-kal-u-derunhezi.html</ref> == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" <ref name=":0">https://brahimaluci.blogspot.com/</ref>(an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> , Diyarname <ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=64491</ref> ,Deriyê Derûnnasiyê <ref name=":0"/> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Huner|suppress=Derûn|qid=Giyan|additional=Nasname|state=Hişê Çêkirî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Blogerên kurd]] [[Kategorî:Derûnkolîner]] [[Kategorî:Derûnnasiya civakî]] [[Kategorî:Derûnnasiya klînîkê]] [[Kategorî:Derûnnasî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Psîkolog]] duzo18midfet8myd7b3n0dwowwyi4o2 2012253 2012251 2026-05-15T13:53:30Z ~2026-29262-58 154206 çavkanî 2012253 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=06.03.1981|Derûn, Derûnnas, Derûnnasî, Derûnkolîner, Derûnkolînerî}} '''Brahîmê Alûcî''' (jdb. 1981ê, li gundê Alûca<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Al%C3%BBca</ref>, li herêma Omeriya<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Omer%C3%AE_(e%C5%9F%C3%AEr)</ref>, li [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê <ref>https://drive.google.com/file/d/1VWtQNQ12awT-3x9g8AVqG-qCcg3O-IQj/view</ref> yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. <ref>https://drive.google.com/file/d/1oVbdAmz4QlOOWtbf9R2cJS6vz9sTNyDK/view</ref> == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî kurd e ku bi [[Kurmancî|kurdiya kurmancî]] dinivîse. Yek ji xebatên wî de pirtûka ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'' heye. Infowelat<ref name="infowelatcom2025">{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html |sernav=E-pirtûkek der barê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî de |malper=Infowelat |tarîx=2025-07-01 |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=infowelat.com}}</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê ''Hişê Çêkirî'' û ''Hişê Giştî yê Çêkirî'' weşandiye ku di wê de behsa [[jîriya çêkirî]] û jîriya giştî yê çêkirî dike û nîşan dide ku [[zimanê kurdî]] çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat<ref name="infowelatcom2025" /> di warê derûnnasiyê Brahîm Alûcî di kovara ''The Raising of Kurds'' de jî gotarên di derbarê derûnnasiyê de nivîsiye ku yek ji gotarên wî di warê perspektîvên bindest û serdestan de, gotara ''Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest'' e. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/ |sernav=Nameya Edîtor – The Raising of Kurds |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-04-03}}</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" pêşkêş kiriye. ''Theraisingofkurds''<ref name=":1" /> û logeke wî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://brahimaluci.blogspot.com/?m=1 |sernav=Brahîmê Alûcî براھیمێ ئالووجی |malper=brahimaluci.blogspot.com |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en}}</ref> ku tê de nivîsên wî yê li ser dîrok, çand û mijarên kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê kurd apê [[Osman Sebrî]] jî hatine weşandin.<ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2023/04/welatpareze-heja-apo-osman-sebri.html</ref> Şêx Seîdê Kal <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/2025/02/sex-seide-kal-u-derunhezi.html</ref> == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" <ref name=":0">https://brahimaluci.blogspot.com/</ref>(an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> , Diyarname <ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=64491</ref> ,Deriyê Derûnnasiyê <ref name=":0"/> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê|show=Huner|suppress=Derûn|qid=Giyan|additional=Nasname|state=Hişê Çêkirî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Blogerên kurd]] [[Kategorî:Derûnkolîner]] [[Kategorî:Derûnnasiya civakî]] [[Kategorî:Derûnnasiya klînîkê]] [[Kategorî:Derûnnasî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Psîkolog]] 97up04broe7swf6ia6pf6kfl8yajqk5 0 316241 2012390 2004001 2026-05-15T19:19:40Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2012390 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Panamayê''' (bi spanî: ''Golfo de Panamá'') kendaveke Okyanûsa Pasîfîk e ku li ser peravên başûrê [[Panama]]yê ye ku piraniya peravên başûr ên rojhilatê Panamayê li ser kendavê bi hev ve girêdayî ne. Berfirehiya herî zêde yê kendavê 250 kîlometre, kûrahiya herî kûr 220 mêtre û rûava kendavê 2.400 kîlometreçargoşe ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/nt1414 |sernav=Central America: Pacific coast of Panama {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=World Wildlife Fund |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=en-US}}</ref> [[Kanala Panamayê]], Kendava Panamayê bi Deryaya Karayîbê ve girê daye ku bi vî awayî okyanûsên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]] û [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] bi hev ve girêdide. Paytexta Panamayê [[Panama (bajar)|Panama City]] ye navenda bajarî ya sereke yê li ser perava kendavê ye. Kendav Panamayê di nav xwe de çend kendavên biçûk jî dihewîne ku di nav wan de Kendava Panama li bakur, Kendava Parîta li rojava û Kendava San Miguel li rojhilatê kendavê ne. Di heman demê de li kendavê çend girav hene û li peravê çend benderên girîng ên wekê Panama City, La Palma û Chitrè hene. Komgirava Giravên Pearl komek giravan e ku ji zêdetirî 200 giravan pêk tên û li rojhilatê kendavê ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] 947guguv22m48cm4zr57xatznb7yh09 0 317404 2012252 2026-05-15T13:52:17Z Penaber49 39672 Rûpel bi "'''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên Rock, Heavy Metal û Reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkên parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûj..." hat çêkirin 2012252 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên Rock, Heavy Metal û Reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkên parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” p59gegn3mk0bxsal12tiwbc2a2zicq7 2012254 2012252 2026-05-15T13:53:58Z Penaber49 39672 /* Dîskografî */ 2012254 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên Rock, Heavy Metal û Reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkên parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Album === === Single === == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” rnhl082xt4h82zaxj26f8y2m4u4zdnb 2012255 2012254 2026-05-15T13:54:44Z Penaber49 39672 /* */ 2012255 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Album === === Single === == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” atj4q3f3r5jzr1g10nzlon4dgez4cqp 2012256 2012255 2026-05-15T13:56:36Z Avestaboy 34898 /* Dîskografî */ 2012256 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === === Single === == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” q1cglo7aqb0t0mmj8us04ail7rpmkii 2012258 2012256 2026-05-15T14:02:01Z Penaber49 39672 /* Albûm */ 2012258 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” 0hokbdumsefwuvidly1tt7jwfq7lp58 2012260 2012258 2026-05-15T14:08:07Z Penaber49 39672 2012260 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” nt4734lobkiv5v0cfp220b17m2w4j3k 2012261 2012260 2026-05-15T14:09:21Z Penaber49 39672 /* Single */ 2012261 wikitext text/x-wiki '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” 8bkr6ypdofgqu2wi290ps56sxok6ulg 2012262 2012261 2026-05-15T14:12:46Z Penaber49 39672 /* */ 2012262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | cureyê_muzîkê = rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} Bu yüzden yapay zekayı çok yakından takip ediyordu. Bir keresinde yapay zeka tabanlı bir müzik uygulamasını Cegerxwîn'in şiirleriyle denedi. Gerçekten de ortaya eşsiz şeyler çıktı. Bunun üzerine dedik ki, 'İşte yapay bir Kürt şarkıcı kişilik yaratabiliriz ve o Kürtçe şarkı söyleyecek.' Ve böylece Zozan C.’nin hikayesine başladık.” bzv9dvp2rzpn7v3bk6jtnbyqina4cqq 2012263 2012262 2026-05-15T14:14:14Z Penaber49 39672 2012263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = | cureyê_muzîkê = rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} d95ylnfec7lv7i7hgpa6ggtchvgqy31 2012264 2012263 2026-05-15T14:16:58Z Penaber49 39672 /* */ 2012264 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} 6durp61kd5ynzgwwcw6z360y18k40gg 2012265 2012264 2026-05-15T14:17:39Z Penaber49 39672 2012265 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje. Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == o9d237n7s5uy0lniw35viljyhjkxq35 2012266 2012265 2026-05-15T14:20:55Z Penaber49 39672 2012266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref>{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me. Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê. Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye. == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == lchl50vm4in6jtk84q31obcgh2cwkwr 2012267 2012266 2026-05-15T14:21:29Z Penaber49 39672 2012267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == t4412729pegn3b1ail751lyu5hhdd9n 2012268 2012267 2026-05-15T14:23:31Z Penaber49 39672 2012268 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye. Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike. == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == rjx64xdjymhyw8wn4scoah269dwyot3 2012269 2012268 2026-05-15T14:27:36Z Penaber49 39672 2012269 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == adou92v7b0i68nmtnoxi0cuanpat2l1 2012270 2012269 2026-05-15T14:31:01Z Penaber49 39672 /* Girêdanên derve */ 2012270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] o48trynhqdhvxe984wgyqslhwkl4gzk 2012271 2012270 2026-05-15T14:33:07Z Penaber49 39672 /* Girêdanên derve */ 2012271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C. ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] gmfrypow8k8r65vibyeel42kjd8hiyi 2012274 2012271 2026-05-15T14:44:24Z Penaber49 39672 2012274 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C. ji Rihayê ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] kt4a11kn9zbm5v2e8ra2j7d00wp8vj0 2012275 2012274 2026-05-15T14:50:55Z Penaber49 39672 /* Jînenîgarî */ 2012275 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk kurdî bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Cegerxwîn bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] gs3di5xf58c0eakkpkzn2pbqjxdeozi 2012276 2012275 2026-05-15T14:51:56Z Penaber49 39672 2012276 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê Riha ya Bakurê Kurdistanê û li Berlîn, Almanyayê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di Rudawê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] ood1u540e9e64pq5mzmtor3ibyhfme2 2012277 2012276 2026-05-15T14:53:14Z Penaber49 39672 2012277 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=tr}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya|Almanyayê]] dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw|Rûdawê]] hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] 1khsls9kgitvpa7ma2my9k43p8svv6f 2012278 2012277 2026-05-15T14:53:48Z Penaber49 39672 2012278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya|Almanyayê]] dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw|Rûdawê]] hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bajar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] rb54rftz7s4hvrtkv5ztbgtdvh1xckr 2012279 2012278 2026-05-15T14:54:20Z Penaber49 39672 2012279 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=}}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya|Almanyayê]] dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw|Rûdawê]] hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] 1cav5fsm39ktukuxcl5wnx91xyfe6jk 2012280 2012279 2026-05-15T15:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2012280 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] ahh8tf6gak3oncoxbya8kp6wrgad30t 2012281 2012280 2026-05-15T15:13:49Z Penaber49 39672 /* Girêdanên derve */ 2012281 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] bavgrlouai2bbubh35hvy34kd53od9z 2012282 2012281 2026-05-15T15:14:16Z Penaber49 39672 /* */ 2012282 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] tg6h47aa38desdcx2wj7prjalypeyjw 2012283 2012282 2026-05-15T15:15:04Z Penaber49 39672 2012283 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae de ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Karakterên jîriya çêkirî]] 49c1sbfep7m4fm9h2yxll0vhzhj1mka 2012284 2012283 2026-05-15T15:22:57Z Penaber49 39672 /* */ 2012284 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C hewl dide ku helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di navde helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae ji nû ve gotiye û li ser platform ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Karakterên jîriya çêkirî]] i1p0mz2z1j002pvyn7xqhuwzai7ubwm 2012285 2012284 2026-05-15T15:25:25Z Penaber49 39672 /* */ 2012285 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di nav de helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae ji nû ve gotiye û li ser platform ên cihêreng ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Karakterên jîriya çêkirî]] 4738qloxl4pn3ej9fujd0i9x0qofdca 2012452 2012285 2026-05-16T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2012452 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = | nav = Zozan C | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | cureyê_muzîkê = Rock, meavy metal û reggae | pîşe = Stranbêj, hunermend | amûr = | salên_çalak = 2025-niha | şirketa_muzîkê = | çalakiyên_têkildar = | malper = [https://zozanc.com/ zozanc.com] | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zozan C''' karakter û hunermendeke jîriya çêkirî ye (AI) ku stranên kurdî bi stîla xwe ya nûjen dibêje.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/251020259 |sernav=Hevpeyvîna Zozan C }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/yapay-zeka-sanatcisi-zozan-c-nasil-dogdu-312208 |sernav=Hunermenda jîriya çêkirî Zozan C. çawa çêbû? |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Zozan C helbestên klasîk ên [[Zimanê kurdî|kurdî]] bi şêwazeke nûjen bigihîne nifşên ciwan ku di nav de helbestên gelek helbestvanên kurd ên klasîk ên wekê [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Cegerxwîn]] bi şêwazên rock, meavy metal û reggae ji nû ve gotiye û li ser platform ên cihêreng ên muzîkê parvekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/tr/artist/zozan-c/1834017470 |sernav=Zozan C, Apple Music |malper= |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman= }}</ref> Di heman demê de bi helbestên nûjen jî stranên xwe çêdike.<ref name=":1" /> == Jînenîgarî == Zozan C ji aliyê Bijar Koban ve hatiye afirandin ku bi eslê xwe ji bajarê [[Riha]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] ye û li [[Berlîn]], [[Almanya]]yê dijî. Zozan C di hevpeyvînekê ku di [[Rûdaw]]ê hatiye weşandin dibêje "Ez Zozan C, ji Rihayê, ji Bakurê Kurdistanê me.<ref name=":0" /> Afirînerê min Bijar Koban e lê ew naxwaze rûyê xwe nîşan bide. Li gorî wî, ew naxwaze zirarê bide îmaja min, îmaja Zozanê". Di heman demê di hevpeyvînê de gotiye ku afirînerê wê Bijar Koban ji nêz be pêşketinên jîriya çêkirî şopandiye ku di destpêkê li ser sepaneke muzîka li ser bingeha jîriya çêkirî bi helbestên Cegerxwîn ceribandiye û piştê vê ceribandinê ditîye ku xebatên bêhempa derketine holê.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê me gotiye em dikarin kesayetiyek stranbêjeke kurd a jirîiya çêkirî biafirînin ku ew ê stranên xwe bi zimanê kurdî bistirê û çîroka Zozan C. bi vî rengî dest pê kiriye.<ref name=":0" /> == Dîskografî == === Albûm === * ''Ez bêzar im'' (2025) * ''Nagîhan & Şêto'' (2025) * ''Mala te ava'' (2025) * ''Dîwana Nerîman'' (2026) === Single === * ''Çavê Cûdî'' * ''Barek şekir'' * ''Enfal'' * ''Baran, baran e'' * ''Hebhenarkê'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://music.apple.com/en/artist/zozan-c/1834017470?l=tr Zozan C li ser Apple Muzîkê] * [https://open.spotify.com/artist/3T8Gg0KKSCcGOBlUNd6z4W?si=cU8T7GbbRkeLG8hj_fs0sg Zozan C li ser Spotify yê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Karakterên jîriya çêkirî]] g1hs4tbsqpbh5pfmr6ify7k9895msfl 14 317405 2012286 2026-05-15T15:36:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012286 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317406 2012288 2026-05-15T15:37:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012288 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317407 2012306 2026-05-15T15:58:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012306 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317408 2012307 2026-05-15T15:58:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012307 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317409 2012308 2026-05-15T15:58:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012308 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317410 2012309 2026-05-15T15:58:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012309 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317411 2012312 2026-05-15T16:03:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Kategoriya paqijkirinê ya mehane hat çêkirin 2012312 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya paqijkirinê ya mehane}} aju1yl4on6q0c17spdhiqsngmb3aqo2 14 317412 2012349 2026-05-15T18:37:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012349 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012351 2012349 2026-05-15T18:39:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2012351 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] g6vbnqht3f7fei1xwyx8oevzu463i37 2012352 2012351 2026-05-15T18:40:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2012352 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Misirî]] mtfiyr5aunuqz5gq6dcegnuscwkp4fo 2012399 2012352 2026-05-15T19:56:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2012399 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda Misirê]] [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan|Misirî]] 5v752l512bei9yl8akwpbzv6vk095ep 14 317413 2012389 2026-05-15T19:05:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012389 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012398 2012389 2026-05-15T19:55:03Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2012398 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mîtolojî li gorî parzemînan]] fdpuqqc5irs9ckfhs1fodyc1ais6eog 14 317414 2012392 2026-05-15T19:22:04Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}}" hat çêkirin 2012392 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2012393 2012392 2026-05-15T19:24:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2012393 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Erdnîgariya Panamayê]] tp9medgkgw2rg64zppdmjwdt3dfjvo2 14 317415 2012394 2026-05-15T19:31:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012394 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012395 2012394 2026-05-15T19:32:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2012395 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] g6vbnqht3f7fei1xwyx8oevzu463i37 2012396 2012395 2026-05-15T19:32:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2012396 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Panama]] 798lfhb1o2hdv0zn6x4lojkn1ilc0lb 2012401 2012396 2026-05-15T20:53:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2012401 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur li gorî welatan]] [[Kategorî:Erdnîgarî li gorî welatan]] [[Kategorî:Panama]] ref4i4hlzvtbrrgdryqlsbdxz7pt0s2 14 317416 2012445 2026-05-16T09:47:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012445 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012446 2012445 2026-05-16T09:59:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2012446 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Keyaniya Yekbûyî]] icu7smnpdl7hfmxuzsnlb40smiipwt4 2012447 2012446 2026-05-16T10:00:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2012447 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkên li ser Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] qx2m7jobjpc99n43iqbhr2hk9lwt3rg 2012448 2012447 2026-05-16T10:01:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2012448 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkên li ser Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] aaqcpa7037ct6z5nd4awkh0y3yfotgg 2012449 2012448 2026-05-16T10:52:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2012449 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Skotlendayê]] [[Kategorî:Pirtûkên li ser Keyaniya Yekbûyî| Skotlenda]] fjz6k5w742h1chnfcdpnw7obllspzmw 14 317417 2012453 2026-05-16T11:20:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012453 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012454 2012453 2026-05-16T11:21:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2012454 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Skotlendayê]] qktac7ss6rdnddzuywz8jeg6psmzb3a 2012455 2012454 2026-05-16T11:21:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2012455 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Skotlendayê]] daqfvsjdfok23lnzqgmo59icthzupv4 2012479 2012455 2026-05-16T11:52:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2012479 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Skotlendayê]] [[Kategorî:Stranên li ser Keyaniya Yekbûyî]] e1vx2yn1am192jydzueq1ljda0yfhw0 14 317418 2012460 2026-05-16T11:31:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî netewe]] weke [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] guhart 2012460 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan}} pljsv7abo4s7fpp7kr9tmktlt55tztg 2012465 2012460 2026-05-16T11:32:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2012465 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 317419 2012462 2026-05-16T11:31:13Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Fîlmçêker li gorî netewe]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] guhart 2012462 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] fyr665butymjstfo5po4n9vwkahwrfw 14 317420 2012466 2026-05-16T11:36:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012466 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012467 2012466 2026-05-16T11:39:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2012467 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=misir |dewlet=misir}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] 8ka9tqoouux1jqj6d8ylrqemfd889oc 2012468 2012467 2026-05-16T11:39:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2012468 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=misirî |dewlet=misir}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]] 7xdzezhvbdnwnrxo13nxmfqplmduk7j 2012469 2012468 2026-05-16T11:40:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2012469 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=misirî |dewlet=misir}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|misirî]] oufp0spwsoemyxrns878efxnoqpkbso 14 317421 2012472 2026-05-16T11:42:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012472 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012473 2012472 2026-05-16T11:44:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2012473 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Fîlmçêker |netewe=brîtanî |dewlet=Keyaniya Yekbûyî}} [[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|brîtanî]] 6ub6tgk5yr502voq0pjlslmn2yn0cb1 14 317422 2012474 2026-05-16T11:45:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012474 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012475 2012474 2026-05-16T11:46:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2012475 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî]] lltp8olsmuwseo1ri3ltj1ruxprpdnr 2012476 2012475 2026-05-16T11:47:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2012476 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî]] 92cgr87f50wlq4wvl7j4x73j236xrlj 2012477 2012476 2026-05-16T11:47:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2012477 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî| Wêlsî]] mhvrhzjm8cpw5cxv78ih7venifmnmua 14 317423 2012478 2026-05-16T11:50:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012478 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 317424 2012480 2026-05-16T11:55:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012480 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2012481 2012480 2026-05-16T11:57:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2012481 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî|Skotlendî]] dr61ui2z2yqlrppl5mjve21wxc1bzs8 2012482 2012481 2026-05-16T11:57:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2012482 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî| Skotlendî]] 9a184n7blb11otkln716l1lod8hm8ds 14 317425 2012483 2026-05-16T11:58:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2012483 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1