Alaya Kurdistanê

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Alaya Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783</id>
    <revision>
      <id>2012677</id>
      <parentid>1969054</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14443" sha1="g9tqmtdzqgyh7y1xo2y5fasdp6abx7w" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Alaya Kurdistanê''' yan jî '''Alaya Rengîn''' alaya [[Kurdistan]]ê ye ku ji aliyê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] ve di sala 1920an de li bajarê [[Stembol]]ê hatiye çêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-09-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2024-08-19 |sernav=Cambridge University Press |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Cambridge_University_Press |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;admin2023&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |tarîx=2023-12-16 |roja-gihiştinê=2024-09-01 |ziman=tr |paşnav=admin |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Alaya Kurdistanê bi cureyên cuda wekî ala neteweyî ya dewletên cuda yên kurdî ve ku di nav wan de [[Komara Araratê]], [[Komara Mahabadê]] û herî dawî jî ji aliyê [[Herêma Kurdistanê]] ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.&lt;ref name=&quot;admin2023&quot; /&gt;

Alaya Rengîn ji sê rengên sereke pêk tê ku dirêjahî û firehiya her sê rengan wekî hev in. Li jorê alayê bi rengê sor, li navîn bi rengê spî û li jêr a alayê bi rengê kesk hatiye xemilandin. Li navîn nîşana rojê bi 21 tîrejên wekhev hatiye bicihkirin û nîşana rojê bi awayekê geometrîk cihê xwe di nîvê alayê de digire.

Alaya Kurdistanê di roja îro de li hemî deverên di bin kontrola Hikûmeta Herêma Kurdistanê de, li deriyê sinoran, balefirgeh û sazî û dezgehên fermî yên [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] tê daliqandin.
&lt;gallery&gt;
Wêne:Flag of Kurdistan with measure.svg|Alaya Kurdistanê
Wêne:Rojbereng.svg|Xêzên rojê
Wêne:Szemind.svg|Xêzên Ala rengîn
&lt;/gallery&gt;

Ev belgenama ala fermî a hikûmeta [[herêma Kurdistana Îraqê]], bi eslê xwe ji aliyê [[Mehrdad Izady]] (&lt;small&gt;bi nêrîna [[dîrok]]î û [[estetîk]]î&lt;/small&gt;) û [[Dr. Bijhan]] Eliasi (&lt;small&gt;ji aliyê [[teknîk]]î&lt;/small&gt;) ve, di sala 1998 de hatiye amedekirin.&lt;ref&gt;[http://www.kurdistanica.com/?q=node/55 Malpera Kurdistanica]&lt;/ref&gt;

== Wateya rengan ==
[[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|[[Wêne:FIAV 111111.svg|23x15px]] Alaya Kurdistanê ku niha alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] ye Ratio: 2:3]]
Taybetiya alê a bingehîn nîşana roja zêrîn e. [[Nîşan]]a rojê di [[dîrok]]a kurdan de [[wate]]ya xwe ya [[ol]]î û [[çand]]î heye. Nîşana rojê bi 21 tîrêjên xwe, ''vejîn/nûjîn''ê nîşan didî, hejmara 21 di [[Dîn]]ên kurdan, wek Yezdaniyê de, çevenga ''vejîn''ê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |sernav=The National Flag of Kurdistan |nivîskar=Dr. M. R. Izady |xebat=Encyclopaedia Kurdistanica |tarîxa-gihiştinê=2008-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080501175909/http://www.kurdistanica.com/english/culture/ncharacters/flag/kurdish_flag.html |tarîxa-arşîvê=2008-05-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Roj û [[agir]] sembola azadî û ronahiyê ne. Herwiha Newroz bi xwe re demsala biharê jî têne. Rengê [[sor]], xwîna [[Şehîd|Şehîd/Pakrewanên]] Kurdistanê nîşan dide. Rengê [[kesk]] siruşt û [[xweza]]ya Kurdistanê sembole dikê. Rengê [[spî]] aştîxwazî û [[aram]]î&lt;nowiki/&gt;ya gelê kurd sembole dike.

{| width=&quot;500px&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;text-align: center; background: #eee&quot;
! Reng
! Wate
! CMYK
! RGB
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#298C00;&quot; | [[Kesk|&lt;font color=white&gt;Kesk&lt;/font&gt;]]
| align=&quot;center&quot; | [[Siruşt|Surişt]] û [[xweza]]ya Kurdistanê
| align=&quot;center&quot; | 100-0-89-60
| align=&quot;center&quot; | 29 8C 00 
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ff0000;&quot; | [[Sor|&lt;font color=white&gt;Sor&lt;/font&gt;]]
| align=&quot;center&quot; |[[Xwîn]]a [[şoreşger]]ên Kurdistanê
| align=&quot;center&quot; |0-100-100-0
| align=&quot;center&quot; |FF 00 00
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffc000;&quot; | [[Zêr|&lt;font color=white&gt;Zêr&lt;/font&gt;]]
| align=&quot;center&quot; |[[Ronahî]] û [[azadî]]  
| align=&quot;center&quot; |0-25-100-0
| align=&quot;center&quot; |FF C0 00
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffffff;&quot; | [[Spî (reng)|&lt;font color=black&gt;Spî&lt;/font&gt;]]
| align=&quot;center&quot; |[[Aşîtî|Aştî]]
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |FF FF FF
|}

Ev nivîsa li ser alayê ya Mahmûd Lewendî ye ku di salên 1991an de nivîsiye û di gelek kovar û rojnameyên wê demê de belav bûye. Gelo çima navê wî nehatiye nivîsîn?

== Dîroka alaya Kurdistanê ==
Alaya Kurdistanê yekem ji aliyê [[Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti]], kîjan di sala 1920ê de hatî avakirin, bi reng û şiklê xwe ve, wek Alaya Netewî qebûl kirin.
Di kitêba &quot;Doza Kurdistan&quot;ê de [[Zinnar Silopî]] dibêje: &quot;Teşkilat-ı Ictimaiye Cemiyeti Alaya kurdî yê bi dirêjiyê û sê rengî,  wek jorê de ''sor'' di navê de ''spî'' û tê de ''Roj'' û jêr da jî ''kesk'', qebûl û belav kirû.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Zinnar Silopi, Doza Kürdüstan, 1969, Beirut, Stewr Basımevi, Rûpel:60&lt;/ref&gt;

=== Xoybûn û alaya Kurdistanê ===

Ala neteweyî cara pêşî ji hêla rêberên Tevgera Xoybûnê ve, ji bo temsîla kurdên li hemberî împeratoriya [[Osmanî]] ya li ber têkçûnê têkoşîna serxwebûnê didin, hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php Malpera Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]&lt;/ref&gt;

=== Kovara ''Hawarê'' û alaya kurdî, 1932 ===
[[Wêne:Hawar.jpg|thumb|Kovara ''[[Hawar]]'']]
Di Kovara Hawarê de li ser alayê gelek nivîs û helbest hatine nivîsandin. [[Celadet Alî Bedirxan]] di gotareke xwe de wiha ala kurdan dide nasîn û dibêje:
&lt;blockquote&gt;« Her milet xweyiyê aleqê ye. Al nîşana milet û welat e. Tevayiya heyîna miletan di ala wan de civiyaye. Al namûs, rûmet û bextê miletan e. Zarowên her miletî ji bona bilindî û bikedrbûna ala xwe, beperwa xwe didin qûştin. Ala her miletî jê re beha ye. Di cejn û şahînetan de kesr, xanî û qûçayan pê dixemilînin, di ber wêre diborn, slavan lê diqin, di rêveçûna leşqerî de diveqin pêşiyê. Lê alên miletên dîl, weq ya miletê me, ji her der biderqirî, lihevtewandî li ser dilên zarowên wan de hilandî ne. Miletên dîl dixebitin xwîneên xwe dirijênin qo biyaniyan ji welatên xwe bikewirinin û alên xwe li ser qalat û bajarên xwe ji nû ve daçiqînin. Ala her miletî bi çend rengan û bi şiqleqî din e. '''Ala kurdan, ji jor ber bi jêr ve, ser hev, qesq, sipî û sor e, di nava wê de Çiyayê Agirî û Roj diçirise.''' » &lt;br /&gt;
— Celadet Alî Bedirxan, Hawar, Hejmar 9 (30 îlonê 1932)
&lt;/blockquote&gt;

Alaya kurdî di 1932 -an de li ser herdu bergên kovara Hawarê, hejmara 11 (10 çiriya paşîn a 1932an), bi rengîn hatiye çapkirin. Rengên alayê ji jor ber bi jêr ve, ser hev, sor, sipî û kesk bû, û rojeke zêrîn bi 18 tîrejên xwe hebû.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background-color:#f8eaba;&quot;
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding:1em;&quot; |
'''Alê kurdan'''&lt;br /&gt;
Alê kurdan di nav roq.&lt;br /&gt;
Çi bedew û biheybet.&lt;br /&gt;
Bi çar reng î, rengên te, &lt;br /&gt;
Çi delal û çi xweşqoq.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xêzeq qesq û xêzeq sor, &lt;br /&gt;
Nav sipî û nîveq zer.&lt;br /&gt;
Qesqesor e, bi roj e, &lt;br /&gt;
Ev li jêr û ew li jor.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Semyana qeç û lawan, &lt;br /&gt;
Rûmeta jin û mêran.&lt;br /&gt;
Neyarên te pir jî bin, &lt;br /&gt;
Tu dê bidî  bera wan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qo çirisî roja te, &lt;br /&gt;
Dê belav bin mij û dû.&lt;br /&gt;
Rabe ser xwe ser bilind, &lt;br /&gt;
Nîzing bûya rûja te.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
— Herekol Azîzan&lt;ref&gt;Hawar - Kovara Kurdî, Cild 1, Hejmar 5 r.4, Mihemed Bekir, Stockholm 1987, ISBN 91-970863-0-4&lt;/ref&gt;
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;padding:1em;&quot; |
'''Ala kurdan'''&lt;br /&gt;
Ronahiya dil û çav;&lt;br /&gt;
Diyariya dê û bav;&lt;br /&gt;
Pêsîra wê roj û tav, &lt;br /&gt;
Spehitiya ax û av&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ala kurdan ser be ser&lt;br /&gt;
Sor û gewr e kesk û zer.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kehremanê ceng û şer;&lt;br /&gt;
Kiblegeha mê û ner;&lt;br /&gt;
Cayegahê can û ser&lt;br /&gt;
Afitaba  dar û ber&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ala kurdan ser be ser&lt;br /&gt;
Sor û gewr e kesk û zer.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Rêviya xortan û mêr, &lt;br /&gt;
Mihreba mizgeft û dêr&lt;br /&gt;
Şahê evd û şahê şêr&lt;br /&gt;
B'reng û bihn e zîv û zêr.

— Dr. Kamûran Alî Bedirxan&lt;ref&gt;Hawar - Kovara Kurdî, Cild 1, Hejmar 8 r.7, Mihemed Bekir, Stockholm 1987, ISBN 91-970863-0-4&lt;/ref&gt;
|}

=== Alaya kurdî li Mehabadê 1946 ===
[[Wêne:Flag of Mahabad (1946–1947).png|thumb|Alaya [[Komara Mahabadê]]]]
[[Zinar Sîlopî]] (Qedrî Cemîl Paşa) derheqê Alaya kurdî ya [[Cumhurîyeta Mehabadê]] de weha dibêje: &quot;Hikûmeta Komara Mehabadê Alaya Kurdistanê ya ku di 1919-an de ji alî Teşkîlatî Îctîmaîye Cemîyetiyê ve hatibû tesbîtkirin wek ala ji xwe re pejirand, lê li kêleka roja wê, rismê du simbilên genim û li pişt wê jî çiyayek û dareke çamê lê zêde kirin û bi guloverî jî li ser wê Dewletî Cumhurîyetî Kurdistan nivîsîn û ew wek ala Komara Mehabadê qebûl kirin&quot;(4).

Dîsa di hejmara 9. a rojnama Kurdistan a Komara Mehabadê de axaftina keçeke Kurd, Îşret Azmî ya li ser ala kurdî hatiye belavkirin. Ji bo tarîfa ala kurdî çend rêzên ji wê axaftinê:

&quot;...Ey Ala Kurdistanê sê rengîn, ey nîşana bilindiya Kurdistanê!...Rengê te yê sor şahid e ku tu bi xwîna Kurdan hetiye hilgirtin, rengê te yê sipî nîşana dilpakiya Kurda ye, rengê te yê kesk jî delîla ciwaniya axa Kurdistanê ye......&quot;(4)

William Aegleton jî derheqê Ala kurdî ya Mehabadê de weha nivîsîye: &quot;Di Gulana 1944-an de rêxistina Komele, bi alîkarî û hevkariya hevalbendên xwe yên li Iraqê, ala Kurdî ya netewî amade kirin. Ev al ku ji sê xetan pêkhatî bû, her xeteke wê rengek bû. Li jorê sor, li navê sipî, li jêr jî rengê kesk cih digirt. Bi vî awayî bi vajî qulubandineke rengên ala Îranê, ala Kurdî hatibû çêkirin. Li ser alê roj -ku sembola Kurda ye- û li kêleka rojê du simbilên genim, li pişt wan jî çiyayek û pênûsek hebû&quot;(5)

&quot;...Serê sibeha meha Çileya Paşîn a 1946-an bû. Tav diçirisî, rojeke xweş bû....Ji gundên dorê gundî û serok eşîr hemî hatibûn Mehabadê. Meydana Çarçirayê tijî bûbû. Papûra ku ji herdû seriyên bajêr digihîşt qada Çarçirayê bi alên Kurdî û bi flamayên sor û sipî û kesk hatibûn xemilandin...&quot;(6)

[[Musa Anter]] di bîranînên xwe de qala rêxistineke îllegal ku di salên 1948-an de li gel Yusif Azizoglu û çend Kurdên din danîne, dike. Di rêxistinê de sondek jî dixwarin. Ji bo sondê destê xwe datianîn ser Ala kurdî û çekekê û sonda xwe dixwarin. Musa Anter ji bo vê alê weha dibêje: &quot;Wezîfa çêkirina alê li ser min bû. Ez çûm Kapaliçarşiyê min her yek nîv mîtro, min çar reng qûmaş kirîn. Al îro jî tê zanîn. Sor, sipî û kesk, li navê jî rojek zer. Sembola reng û roja li ser alê jî weha ye; Sipî, aşîtî ye, sor, xwîn û şoreş e, kesk bereketa Kurdistanê û Mezopotamyayê ye. Roj jî sembola dînê netewî yê Kurdan Zerdûştî ye....&quot;(7)

Bulletin Du Centre D-Etudes Kurdes, di bin berpirsiyariya Dr. [[Kamûran Alî Bedirxan]] de li Parîsê di navbera salên 1948-1950&quot;yî de li ser hev 13 hejmarên wê derketine. Nivîsên wê bi [[Fransî]] ne, carna cih daye hin nivîsên [[Îngilîzî]] jî. Li ser bergê her hejmara wê ala kurdî heye ku bi rengîn e. Sor li jor, sipî li navê, kesk li jêr û li navê jî roja zer (8).

=== Kurdistana Sor ===
Di sala [[1992]]an de di dema îlankirina [[Kurdistana Sor]] de li Laçînê heman alaya ku ji aliyê Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti ve hatibû qebûlkirin hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=XOMAJFiEjWg Belgefîlm: Kurdistana Sor]&lt;/ref&gt;

== Di dîrokê de alayên rexistinên Kurdistanê ==
Di Kurdistanê de alayên curbecur hatin bikaranîn û tên bikaranîn lê biryareke li ser bikaranîna aleke neteweyî tune ye.

&lt;gallery&gt;
Wêne:Flag of Ayyubid Dynasty.svg|Ala [[Dewleta Eyûbiyan|Siltaniya Eyûbiyan]] (1171–1260)
Wêne:Zand Dynasty flag.svg|Ala [[Dûgela Zend|Şahiya Zend]] (1750 — 1794)
Wêne:Flag of the Emirate of Soran.svg|Ala [[Mîrîtiya Soran|Mîriya Soran]] (1816–1835)&lt;ref name=&quot;Kurdistan&quot;&gt;[http://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html Kurdistan: Short-lived independent states]&lt;/ref&gt;
Wêne:Dersim-kurd-bayragi.png|Ala ku di [[Serhildana Koçgiriyê]] de hatiye bikaranîn (1920){{Çavk}}
Wêne:Flag of kurdistan-1922 1924.svg|Alaya [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921-1924, 1925)&lt;ref name=&quot;Kurdistan&quot;/&gt;
Wêne:Kurdish flag (Khoiboun).svg|alt=|Alaya [[Komara Agiriyê]] (1927-1931)&lt;ref name=&quot;institutkurde.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php|title=The National Flag of Kurdistan}}, Kurdish Institute of Paris.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Etudes Kurdes Khoiboun&gt;{{cite web|url=http://www.institutkurde.org/publications/etude_kurdes/pdf/etudes_kurdes_hs3.pdf|title=Etudes Kurdes Khoiboun}}, Kurdish Institute of Paris.&lt;/ref&gt;
Wêne:Flag of Mahabad (1946–1947).png|Alaya [[Komara Mehabadê]] (1946-1947)
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_CMYK.pdf Ala Kurdistanê (PDF, CMYK, 193 KB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012131646/http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_CMYK.pdf |date=2007-10-12 }}
* [http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_RGB.pdf Ala Kurdistanê (PDF, RGB, 205 KB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012131736/http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_RGB.pdf |date=2007-10-12 }}
* [http://www.krg.org/download/Kurdistan_flag_3457x2355.gif Ala Kurdistanê (GIF, RGB, 40 KB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612200938/http://krg.org/download/Kurdistan_flag_3457x2355.gif |date=2010-06-12 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ala li gorî welatan|Kurdistan]]
[[Kategorî:Dîroka kurdan]]
[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Siyaseta Kurdistanê]]</text>
      <sha1>g9tqmtdzqgyh7y1xo2y5fasdp6abx7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya rêxistinên kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787</id>
    <revision>
      <id>2012658</id>
      <parentid>1932914</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5082" sha1="5nox99i9f8dvxe8w80s870l6uedtr8o" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
Ew lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt.

== Rojhilata Navîn ==

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP)
* [[Partiya Maf û Azadiyan]] (HAK-PAR)
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)
* [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) 
* [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (DBP)
* [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP)
* [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Parti)
==== Partiyên kurdî ku li Tirkiye hatine qedexekirin ====
* [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) - Ankara, Tirkiye, 07.06.1990

* [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) - Enqere, Tirkiye, 07.05.1993

* [[Demokrasi ve Değişim Partisi]] - Enqere, Tirkiye, 03.04.1995

* [[Demokrasi ve Barış Partisi]] (DDP) - Enqere, Tirkiye, 1995

* [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) - Ankara, Turkey, 1994

* [[Demokratik Kitle Partisi]] (DKP) - Enqere, Tirkiye, 03.01.1997
==== Komela û rêxistinên din yên ku li Tirkiyê çalak bûn yan jî çalak in ====
* [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] - Stembol, Tirkiye, 19.09.1908

* [[Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1910

* [[Kürdistan Teşrik-i Mesai Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 27.07.1912

* [[Kürt İrşad ve İrtika Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1919

* [[Kürdistan Teâli Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 17.12.1918

* [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] (DDKO) - Stembol, 1968

* [[Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat]] (DDKD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Demokratik Kadınlar Derneği]] (DDKAD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Halk Kültür Dernekleri]] (DHKD) - Tirkiye, 1975

* [[Devrimci Gençlik Kültür Derneği (DGKD) Diyarbakir 1977]]
* [[Anti Sömürgeci Kültür Dernekleri]] (ASK-DER) - Tirkiye, 1977

* [[Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî]] (KÜRT-KAV) - Stembol, 1996

* [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (MKM) - Stembol, 1994
=== Rojavayê Kurdistanê ===
* [[Al-Partî]]
* [[Civata Xoybûnê]]
* [[Hevgirtin Gel]]
* [[Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Çep a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Çep)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Çep)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Rast)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Rast)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S)
* [[Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverrû ya Kurdî li Sûriyê]], PDPK-S)
* [[Partiya Hevgirtina Gelê Kurd li Suriyê]] (PHGK-S)
* [[Partiya Sûriya Pêşerojê]]
* [[Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD)
* [[PYNK|Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd]] (PYNK)
* [[Yekîtî]]

=== Başûrê Kuristanê ===
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê]] (PÇDK)
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK)
* [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] (YNK)

=== Rojhilata Kurdistanê ===
* [[Partiya Jiyanê Azadiya Kurdistan]] (PJAK)
* [[Partiya demokratîk a Kurdistanê- Îran]] (PDK-Î)

== Ewropa ==

=== Almanya ===
* [[Yekitiya Komalên Kurd li Elmanya]] (Yek-Kom) - Almanya
* [[Komeleya Karkerên Kurdıstan]] (KOMKAR) - Almanya, 1978
* [[Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan]] (KKDK) - Almanya, 1978
* [[AKSA]] - Almanya
*

=== Fransa ===

* [[FEYKA]] - Fransa

=== Swêd ===

* [[Bahoz]] - Swêd
* [[Federasyona Komeleyên Kurdistan li Swêdê]] - Swêd, 1982

== Rexistinên polîtîk ==
* [[Xoybûn]]
* [[Azadî]]
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Iraq]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Îran]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-S]])
* [[Yekîtiya Niştîmanî Kurdistan]] (YNK)
* [[Partiya Sosyalista Kurdistan]] (PASOK)
* [[Partiya Gel]]
* [[Komela]]
* [[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP-T)
* [[Partî Karkerî Kurdistan]] (PKK) (KİP)
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan a Tirkîye]] ([[PSKT]])
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan]] (PSK)
* [[Kurdistan Ulusal Kurtuluşçuları]] (KUK)
* [[Rızgari]]
* [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK)
* [[Ala Rızgari]]
* [[Kawa]]
* [[Têkoşin]]
* [[KUK - Baskê Sosyalist]]
* [[KİP Muhalefeti]]
* [[Kürdistan Komünist Partisi]]
* [[Partiya Pêşeng a Karkerî Kurdistan]] (PPKK)
* [[Tevger]]
* [[Yekbûn]]
* [[Partiya Yekitiya Sosyalîstên Kurdistan]] (PYSK)
* [[PDK (Bakur)]]
* [[Partiya Rizgariya Kurdistan]]
* [[KADEK]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Rêxistinên kurdan]]</text>
      <sha1>5nox99i9f8dvxe8w80s870l6uedtr8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012659</id>
      <parentid>2012658</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="327axjn4dnhlmtz8gb3lw2mu2jal01h" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
Ew lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt.

== Rojhilata Navîn ==

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP)
* [[Partiya Maf û Azadiyan]] (HAK-PAR)
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)
* [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) 
* [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (DBP)
* [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP)
* [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Parti)
==== Partiyên kurdî ku li Tirkiye hatine qedexekirin ====
* [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) - Ankara, Tirkiye, 07.06.1990

* [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) - Enqere, Tirkiye, 07.05.1993

* [[Demokrasi ve Değişim Partisi]] - Enqere, Tirkiye, 03.04.1995

* [[Demokrasi ve Barış Partisi]] (DDP) - Enqere, Tirkiye, 1995

* [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) - Ankara, Turkey, 1994

* [[Demokratik Kitle Partisi]] (DKP) - Enqere, Tirkiye, 03.01.1997
==== Komela û rêxistinên din yên ku li Tirkiyê çalak bûn yan jî çalak in ====
* [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] - Stembol, Tirkiye, 19.09.1908

* [[Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1910

* [[Kürdistan Teşrik-i Mesai Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 27.07.1912

* [[Kürt İrşad ve İrtika Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1919

* [[Kürdistan Teâli Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 17.12.1918

* [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] (DDKO) - Stembol, 1968

* [[Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat]] (DDKD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Demokratik Kadınlar Derneği]] (DDKAD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Halk Kültür Dernekleri]] (DHKD) - Tirkiye, 1975

* [[Devrimci Gençlik Kültür Derneği (DGKD) Diyarbakir 1977]]
* [[Anti Sömürgeci Kültür Dernekleri]] (ASK-DER) - Tirkiye, 1977

* [[Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî]] (KÜRT-KAV) - Stembol, 1996

* [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (MKM) - Stembol, 1994
=== Rojavayê Kurdistanê ===
* [[Al-Partî]]
* [[Civata Xoybûnê]]
* [[Hevgirtin Gel]]
* [[Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Çep a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Çep)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Çep)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Rast)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Rast)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S)
* [[Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverrû ya Kurdî li Sûriyê]], PDPK-S)
* [[Partiya Hevgirtina Gelê Kurd li Suriyê]] (PHGK-S)
* [[Partiya Sûriya Pêşerojê]]
* [[Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD)
* [[PYNK|Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd]] (PYNK)
* [[Yekîtî]]

=== Başûrê Kuristanê ===
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê]] (PÇDK)
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK)
* [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] (YNK)

=== Rojhilata Kurdistanê ===
* [[Partiya Jiyanê Azadiya Kurdistan]] (PJAK)
* [[Partiya demokratîk a Kurdistanê- Îran]] (PDK-Î)

== Ewropa ==

=== Almanya ===
* [[Yekitiya Komalên Kurd li Elmanya]] (Yek-Kom) - Almanya
* [[Komeleya Karkerên Kurdıstan]] (KOMKAR) - Almanya, 1978
* [[Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan]] (KKDK) - Almanya, 1978
* [[AKSA]] - Almanya
*

=== Fransa ===

* [[FEYKA]] - Fransa

=== Swêd ===

* [[Bahoz]] - Swêd
* [[Federasyona Komeleyên Kurdistan li Swêdê]] - Swêd, 1982

== Rexistinên polîtîk ==
* [[Xoybûn]]
* [[Azadî]]
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Iraq]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Îran]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-S]])
* [[Yekîtiya Niştîmanî Kurdistan]] (YNK)
* [[Partiya Sosyalista Kurdistan]] (PASOK)
* [[Partiya Gel]]
* [[Komela]]
* [[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP-T)
* [[Partî Karkerî Kurdistan]] (PKK) (KİP)
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan a Tirkîye]] ([[PSKT]])
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan]] (PSK)
* [[Kurdistan Ulusal Kurtuluşçuları]] (KUK)
* [[Rızgari]]
* [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK)
* [[Ala Rızgari]]
* [[Kawa]]
* [[Têkoşin]]
* [[KUK - Baskê Sosyalist]]
* [[KİP Muhalefeti]]
* [[Kürdistan Komünist Partisi]]
* [[Partiya Pêşeng a Karkerî Kurdistan]] (PPKK)
* [[Tevger]]
* [[Yekbûn]]
* [[Partiya Yekitiya Sosyalîstên Kurdistan]] (PYSK)
* [[PDK (Bakur)]]
* [[Partiya Rizgariya Kurdistan]]
* [[KADEK]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Rêxistinên kurdan]]</text>
      <sha1>327axjn4dnhlmtz8gb3lw2mu2jal01h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012660</id>
      <parentid>2012659</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5243" sha1="ogv6fo7wo3oy22opiwlvdjb9g5x18wo" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
Ew lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt.

== Rojhilata Navîn ==
[[File:Kurdish_Political_Parties.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kurdish_Political_Parties.png|thumb|Diyagramê partiyên siyasî yê kurd li Kurdistanê]]

=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP)
* [[Partiya Maf û Azadiyan]] (HAK-PAR)
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)
* [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) 
* [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (DBP)
* [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP)
* [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Parti)
==== Partiyên kurdî ku li Tirkiye hatine qedexekirin ====
* [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) - Ankara, Tirkiye, 07.06.1990

* [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) - Enqere, Tirkiye, 07.05.1993

* [[Demokrasi ve Değişim Partisi]] - Enqere, Tirkiye, 03.04.1995

* [[Demokrasi ve Barış Partisi]] (DDP) - Enqere, Tirkiye, 1995

* [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) - Ankara, Turkey, 1994

* [[Demokratik Kitle Partisi]] (DKP) - Enqere, Tirkiye, 03.01.1997
==== Komela û rêxistinên din yên ku li Tirkiyê çalak bûn yan jî çalak in ====
* [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] - Stembol, Tirkiye, 19.09.1908

* [[Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1910

* [[Kürdistan Teşrik-i Mesai Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 27.07.1912

* [[Kürt İrşad ve İrtika Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1919

* [[Kürdistan Teâli Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 17.12.1918

* [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] (DDKO) - Stembol, 1968

* [[Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat]] (DDKD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Demokratik Kadınlar Derneği]] (DDKAD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Halk Kültür Dernekleri]] (DHKD) - Tirkiye, 1975

* [[Devrimci Gençlik Kültür Derneği (DGKD) Diyarbakir 1977]]
* [[Anti Sömürgeci Kültür Dernekleri]] (ASK-DER) - Tirkiye, 1977

* [[Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî]] (KÜRT-KAV) - Stembol, 1996

* [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (MKM) - Stembol, 1994
=== Rojavayê Kurdistanê ===
* [[Al-Partî]]
* [[Civata Xoybûnê]]
* [[Hevgirtin Gel]]
* [[Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Çep a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Çep)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Çep)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Rast)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Rast)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S)
* [[Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverrû ya Kurdî li Sûriyê]], PDPK-S)
* [[Partiya Hevgirtina Gelê Kurd li Suriyê]] (PHGK-S)
* [[Partiya Sûriya Pêşerojê]]
* [[Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD)
* [[PYNK|Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd]] (PYNK)
* [[Yekîtî]]

=== Başûrê Kuristanê ===
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê]] (PÇDK)
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK)
* [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] (YNK)

=== Rojhilata Kurdistanê ===
* [[Partiya Jiyanê Azadiya Kurdistan]] (PJAK)
* [[Partiya demokratîk a Kurdistanê- Îran]] (PDK-Î)

== Ewropa ==

=== Almanya ===
* [[Yekitiya Komalên Kurd li Elmanya]] (Yek-Kom) - Almanya
* [[Komeleya Karkerên Kurdıstan]] (KOMKAR) - Almanya, 1978
* [[Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan]] (KKDK) - Almanya, 1978
* [[AKSA]] - Almanya
*

=== Fransa ===

* [[FEYKA]] - Fransa

=== Swêd ===

* [[Bahoz]] - Swêd
* [[Federasyona Komeleyên Kurdistan li Swêdê]] - Swêd, 1982

== Rexistinên polîtîk ==
* [[Xoybûn]]
* [[Azadî]]
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Iraq]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Îran]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-S]])
* [[Yekîtiya Niştîmanî Kurdistan]] (YNK)
* [[Partiya Sosyalista Kurdistan]] (PASOK)
* [[Partiya Gel]]
* [[Komela]]
* [[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP-T)
* [[Partî Karkerî Kurdistan]] (PKK) (KİP)
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan a Tirkîye]] ([[PSKT]])
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan]] (PSK)
* [[Kurdistan Ulusal Kurtuluşçuları]] (KUK)
* [[Rızgari]]
* [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK)
* [[Ala Rızgari]]
* [[Kawa]]
* [[Têkoşin]]
* [[KUK - Baskê Sosyalist]]
* [[KİP Muhalefeti]]
* [[Kürdistan Komünist Partisi]]
* [[Partiya Pêşeng a Karkerî Kurdistan]] (PPKK)
* [[Tevger]]
* [[Yekbûn]]
* [[Partiya Yekitiya Sosyalîstên Kurdistan]] (PYSK)
* [[PDK (Bakur)]]
* [[Partiya Rizgariya Kurdistan]]
* [[KADEK]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Rêxistinên kurdan]]</text>
      <sha1>ogv6fo7wo3oy22opiwlvdjb9g5x18wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012661</id>
      <parentid>2012660</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5070" sha1="1wqyqn0dn5hu4au893tybzeaeuj0p4x" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
Ew lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt.

== Rojhilata Navîn ==
=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP)
* [[Partiya Maf û Azadiyan]] (HAK-PAR)
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)
* [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) 
* [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (DBP)
* [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP)
* [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Parti)
==== Partiyên kurdî ku li Tirkiye hatine qedexekirin ====
* [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) - Ankara, Tirkiye, 07.06.1990

* [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) - Enqere, Tirkiye, 07.05.1993

* [[Demokrasi ve Değişim Partisi]] - Enqere, Tirkiye, 03.04.1995

* [[Demokrasi ve Barış Partisi]] (DDP) - Enqere, Tirkiye, 1995

* [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) - Ankara, Turkey, 1994

* [[Demokratik Kitle Partisi]] (DKP) - Enqere, Tirkiye, 03.01.1997
==== Komela û rêxistinên din yên ku li Tirkiyê çalak bûn yan jî çalak in ====
* [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] - Stembol, Tirkiye, 19.09.1908

* [[Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1910

* [[Kürdistan Teşrik-i Mesai Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 27.07.1912

* [[Kürt İrşad ve İrtika Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1919

* [[Kürdistan Teâli Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 17.12.1918

* [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] (DDKO) - Stembol, 1968

* [[Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat]] (DDKD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Demokratik Kadınlar Derneği]] (DDKAD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Halk Kültür Dernekleri]] (DHKD) - Tirkiye, 1975

* [[Devrimci Gençlik Kültür Derneği (DGKD) Diyarbakir 1977]]
* [[Anti Sömürgeci Kültür Dernekleri]] (ASK-DER) - Tirkiye, 1977

* [[Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî]] (KÜRT-KAV) - Stembol, 1996

* [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (MKM) - Stembol, 1994
=== Rojavayê Kurdistanê ===
* [[Al-Partî]]
* [[Civata Xoybûnê]]
* [[Hevgirtin Gel]]
* [[Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Çep a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Çep)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Çep)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Rast)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Rast)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S)
* [[Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverrû ya Kurdî li Sûriyê]], PDPK-S)
* [[Partiya Hevgirtina Gelê Kurd li Suriyê]] (PHGK-S)
* [[Partiya Sûriya Pêşerojê]]
* [[Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD)
* [[PYNK|Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd]] (PYNK)
* [[Yekîtî]]

=== Başûrê Kuristanê ===
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê]] (PÇDK)
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK)
* [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] (YNK)

=== Rojhilata Kurdistanê ===
* [[Partiya Jiyanê Azadiya Kurdistan]] (PJAK)
* [[Partiya demokratîk a Kurdistanê- Îran]] (PDK-Î)

== Ewropa ==

=== Almanya ===
* [[Yekitiya Komalên Kurd li Elmanya]] (Yek-Kom) - Almanya
* [[Komeleya Karkerên Kurdıstan]] (KOMKAR) - Almanya, 1978
* [[Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan]] (KKDK) - Almanya, 1978
* [[AKSA]] - Almanya
*

=== Fransa ===

* [[FEYKA]] - Fransa

=== Swêd ===

* [[Bahoz]] - Swêd
* [[Federasyona Komeleyên Kurdistan li Swêdê]] - Swêd, 1982

== Rexistinên polîtîk ==
* [[Xoybûn]]
* [[Azadî]]
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Iraq]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Îran]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-S]])
* [[Yekîtiya Niştîmanî Kurdistan]] (YNK)
* [[Partiya Sosyalista Kurdistan]] (PASOK)
* [[Partiya Gel]]
* [[Komela]]
* [[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP-T)
* [[Partî Karkerî Kurdistan]] (PKK) (KİP)
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan a Tirkîye]] ([[PSKT]])
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan]] (PSK)
* [[Kurdistan Ulusal Kurtuluşçuları]] (KUK)
* [[Rızgari]]
* [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK)
* [[Ala Rızgari]]
* [[Kawa]]
* [[Têkoşin]]
* [[KUK - Baskê Sosyalist]]
* [[KİP Muhalefeti]]
* [[Kürdistan Komünist Partisi]]
* [[Partiya Pêşeng a Karkerî Kurdistan]] (PPKK)
* [[Tevger]]
* [[Yekbûn]]
* [[Partiya Yekitiya Sosyalîstên Kurdistan]] (PYSK)
* [[PDK (Bakur)]]
* [[Partiya Rizgariya Kurdistan]]
* [[KADEK]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Rêxistinên kurdan]]</text>
      <sha1>1wqyqn0dn5hu4au893tybzeaeuj0p4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012662</id>
      <parentid>2012661</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5072" sha1="t5dcywevyex2u0vb7jfgovgly4knygy" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}}
Ew lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt e.

== Rojhilata Navîn ==
=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP)
* [[Partiya Maf û Azadiyan]] (HAK-PAR)
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)
* [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) 
* [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (DBP)
* [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP)
* [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Parti)
==== Partiyên kurdî ku li Tirkiye hatine qedexekirin ====
* [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) - Ankara, Tirkiye, 07.06.1990

* [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) - Enqere, Tirkiye, 07.05.1993

* [[Demokrasi ve Değişim Partisi]] - Enqere, Tirkiye, 03.04.1995

* [[Demokrasi ve Barış Partisi]] (DDP) - Enqere, Tirkiye, 1995

* [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) - Ankara, Turkey, 1994

* [[Demokratik Kitle Partisi]] (DKP) - Enqere, Tirkiye, 03.01.1997
==== Komela û rêxistinên din yên ku li Tirkiyê çalak bûn yan jî çalak in ====
* [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] - Stembol, Tirkiye, 19.09.1908

* [[Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1910

* [[Kürdistan Teşrik-i Mesai Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 27.07.1912

* [[Kürt İrşad ve İrtika Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1919

* [[Kürdistan Teâli Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 17.12.1918

* [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] (DDKO) - Stembol, 1968

* [[Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat]] (DDKD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Demokratik Kadınlar Derneği]] (DDKAD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Halk Kültür Dernekleri]] (DHKD) - Tirkiye, 1975

* [[Devrimci Gençlik Kültür Derneği (DGKD) Diyarbakir 1977]]
* [[Anti Sömürgeci Kültür Dernekleri]] (ASK-DER) - Tirkiye, 1977

* [[Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî]] (KÜRT-KAV) - Stembol, 1996

* [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (MKM) - Stembol, 1994
=== Rojavayê Kurdistanê ===
* [[Al-Partî]]
* [[Civata Xoybûnê]]
* [[Hevgirtin Gel]]
* [[Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Çep a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Çep)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Çep)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Rast)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Rast)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S)
* [[Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverrû ya Kurdî li Sûriyê]], PDPK-S)
* [[Partiya Hevgirtina Gelê Kurd li Suriyê]] (PHGK-S)
* [[Partiya Sûriya Pêşerojê]]
* [[Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD)
* [[PYNK|Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd]] (PYNK)
* [[Yekîtî]]

=== Başûrê Kuristanê ===
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê]] (PÇDK)
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK)
* [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] (YNK)

=== Rojhilata Kurdistanê ===
* [[Partiya Jiyanê Azadiya Kurdistan]] (PJAK)
* [[Partiya demokratîk a Kurdistanê- Îran]] (PDK-Î)

== Ewropa ==

=== Almanya ===
* [[Yekitiya Komalên Kurd li Elmanya]] (Yek-Kom) - Almanya
* [[Komeleya Karkerên Kurdıstan]] (KOMKAR) - Almanya, 1978
* [[Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan]] (KKDK) - Almanya, 1978
* [[AKSA]] - Almanya
*

=== Fransa ===

* [[FEYKA]] - Fransa

=== Swêd ===

* [[Bahoz]] - Swêd
* [[Federasyona Komeleyên Kurdistan li Swêdê]] - Swêd, 1982

== Rexistinên polîtîk ==
* [[Xoybûn]]
* [[Azadî]]
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Iraq]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Îran]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-S]])
* [[Yekîtiya Niştîmanî Kurdistan]] (YNK)
* [[Partiya Sosyalista Kurdistan]] (PASOK)
* [[Partiya Gel]]
* [[Komela]]
* [[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP-T)
* [[Partî Karkerî Kurdistan]] (PKK) (KİP)
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan a Tirkîye]] ([[PSKT]])
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan]] (PSK)
* [[Kurdistan Ulusal Kurtuluşçuları]] (KUK)
* [[Rızgari]]
* [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK)
* [[Ala Rızgari]]
* [[Kawa]]
* [[Têkoşin]]
* [[KUK - Baskê Sosyalist]]
* [[KİP Muhalefeti]]
* [[Kürdistan Komünist Partisi]]
* [[Partiya Pêşeng a Karkerî Kurdistan]] (PPKK)
* [[Tevger]]
* [[Yekbûn]]
* [[Partiya Yekitiya Sosyalîstên Kurdistan]] (PYSK)
* [[PDK (Bakur)]]
* [[Partiya Rizgariya Kurdistan]]
* [[KADEK]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Rêxistinên kurdan]]</text>
      <sha1>t5dcywevyex2u0vb7jfgovgly4knygy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012663</id>
      <parentid>2012662</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5037" sha1="tbc4f36pguxne4z7npqrm8frdl3w9id" xml:space="preserve">Ew lîsteya rêxistinên siyasî yên kurdî yên Kurdistanê û derveyî welêt e.

== Rojhilata Navîn ==
=== Bakurê Kurdistanê ===
* [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|Partiya Gel a Demokratîk]] (DEHAP)
* [[Partiya Maf û Azadiyan]] (HAK-PAR)
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Civaka Demokratîk]] (DTP)
* [[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] (BDP) 
* [[Partiya Herêmên Demokratîk]] (DBP)
* [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP)
* [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]] (DEM Parti)
==== Partiyên kurdî ku li Tirkiye hatine qedexekirin ====
* [[Partiya Kedê ya Gel]] (HEP) - Ankara, Tirkiye, 07.06.1990

* [[Partiya Demokrasiyê]] (DEP) - Enqere, Tirkiye, 07.05.1993

* [[Demokrasi ve Değişim Partisi]] - Enqere, Tirkiye, 03.04.1995

* [[Demokrasi ve Barış Partisi]] (DDP) - Enqere, Tirkiye, 1995

* [[Partiya Demokrasiya Gel]] (HADEP) - Ankara, Turkey, 1994

* [[Demokratik Kitle Partisi]] (DKP) - Enqere, Tirkiye, 03.01.1997
==== Komela û rêxistinên din yên ku li Tirkiyê çalak bûn yan jî çalak in ====
* [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] - Stembol, Tirkiye, 19.09.1908

* [[Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1910

* [[Kürdistan Teşrik-i Mesai Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Talebe Hêvî Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 27.07.1912

* [[Kürt İrşad ve İrtika Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1912

* [[Kürt Tamim-i Maarif ve Neşriyat Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 1919

* [[Kürdistan Teâli Cemiyeti]] - Stembol, Tirkiye, 17.12.1918

* [[Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat]] (DDKO) - Stembol, 1968

* [[Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat]] (DDKD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Demokratik Kadınlar Derneği]] (DDKAD) - Diyarbekır, 1977

* [[Devrimci Halk Kültür Dernekleri]] (DHKD) - Tirkiye, 1975

* [[Devrimci Gençlik Kültür Derneği (DGKD) Diyarbakir 1977]]
* [[Anti Sömürgeci Kültür Dernekleri]] (ASK-DER) - Tirkiye, 1977

* [[Weqfa Çand û Lêkolînî ya Kurdî]] (KÜRT-KAV) - Stembol, 1996

* [[Navenda Çanda Mezopotamya]] (MKM) - Stembol, 1994
=== Rojavayê Kurdistanê ===
* [[Al-Partî]]
* [[Civata Xoybûnê]]
* [[Hevgirtin Gel]]
* [[Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Çep a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Çep)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Çep)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê (Rast)]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Kurdî li Sûriyê (Rast)]])
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (KDP-S)
* [[Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê]] ([[Partiya Dîmoqratî ya Pêşverrû ya Kurdî li Sûriyê]], PDPK-S)
* [[Partiya Hevgirtina Gelê Kurd li Suriyê]] (PHGK-S)
* [[Partiya Sûriya Pêşerojê]]
* [[Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê]]
* [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD)
* [[PYNK|Partiyên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurd]] (PYNK)
* [[Yekîtî]]

=== Başûrê Kuristanê ===
* [[Kongreya Gelê Kurdistanê]]
* [[Partiya Çareseriya Demokratîk a Kurdistanê]] (PÇDK)
* [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK)
* [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] (YNK)

=== Rojhilata Kurdistanê ===
* [[Partiya Jiyanê Azadiya Kurdistan]] (PJAK)
* [[Partiya demokratîk a Kurdistanê- Îran]] (PDK-Î)

== Ewropa ==

=== Almanya ===
* [[Yekitiya Komalên Kurd li Elmanya]] (Yek-Kom) - Almanya
* [[Komeleya Karkerên Kurdıstan]] (KOMKAR) - Almanya, 1978
* [[Komelên Karkerên Demokratên Kurdistan]] (KKDK) - Almanya, 1978
* [[AKSA]] - Almanya
*

=== Fransa ===

* [[FEYKA]] - Fransa

=== Swêd ===

* [[Bahoz]] - Swêd
* [[Federasyona Komeleyên Kurdistan li Swêdê]] - Swêd, 1982

== Rexistinên polîtîk ==
* [[Xoybûn]]
* [[Azadî]]
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Iraq]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-Îran]])
* Partî Demokratî Kurdistan ([[PDK-S]])
* [[Yekîtiya Niştîmanî Kurdistan]] (YNK)
* [[Partiya Sosyalista Kurdistan]] (PASOK)
* [[Partiya Gel]]
* [[Komela]]
* [[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP-T)
* [[Partî Karkerî Kurdistan]] (PKK) (KİP)
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan a Tirkîye]] ([[PSKT]])
* [[Partiya Sosyalîsta Kurdistan]] (PSK)
* [[Kurdistan Ulusal Kurtuluşçuları]] (KUK)
* [[Rızgari]]
* [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] (PKK)
* [[Ala Rızgari]]
* [[Kawa]]
* [[Têkoşin]]
* [[KUK - Baskê Sosyalist]]
* [[KİP Muhalefeti]]
* [[Kürdistan Komünist Partisi]]
* [[Partiya Pêşeng a Karkerî Kurdistan]] (PPKK)
* [[Tevger]]
* [[Yekbûn]]
* [[Partiya Yekitiya Sosyalîstên Kurdistan]] (PYSK)
* [[PDK (Bakur)]]
* [[Partiya Rizgariya Kurdistan]]
* [[KADEK]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/KurdiKK/Organisations_KUR/Organisations_Index_Kur.htm Pirtûkxaneya kurdî]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Rêxistinên kurdan]]</text>
      <sha1>tbc4f36pguxne4z7npqrm8frdl3w9id</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aborî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796</id>
    <revision>
      <id>2012536</id>
      <parentid>1762803</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2012536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2110" sha1="1n2kqfv782pkjzabc8txea9bnbrly9r" xml:space="preserve">'''Aborî''' an jî '''ekonomî''' pergala hilberandin û [[Bazirganî|bazirganiya]] tiştên bi nirx e. Bi gelemperî wekî mal (tiştên madeyî) û xizmetan (tiştên ku ji aliyê mirovan ve tên kirin) tê dabeşkirin. Tê de navgîneke danûstandinê heye ku di cîhana nûjen de pergaleke fînansê ye. Bi vî awayî bazirganî gengaz dibe. Herçiqas di çarçoveyeke gelek biçûk de be jî, pergaleke alternatîf jî heye ku jê re pergala teqesê tê gotin.

Ji bo ku meriv çêtir fêm bike aborî çawa dixebite, dikare di sê beşan de nîqaş bike:

* Sektora bingehîn ku hilberên xav ên ji [[Çandinî|cotkarî]], masîgirtin, û madenê û hwd. vedihewîne.
* Sektora duyem ku [[Pîşesazî|hilberîna]] malan vedihewîne.
* Sektora sêyem ku rêzeke karûbaran ku ji mirov û şîrketan re tê temînkirin vedihewîne.

Têgiha &quot;aboriya rastîn&quot; carinan ji bo beşa aboriyê ya ku bi mal û karûbaran re têkildar e tê bikaranîn. &quot;Aboriya kaxezê&quot; jî ji bo beşa fînansê ya aboriyê, ya ku li bazarên fînansî dikire û difiroşe, tê bikaranîn.&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/marketbeat/2009/07/23/meanwhile-in-the-real-economy/ Meanwhile, in the real economy], ''[[Wall Street Journal]]', July 23, 2009''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/economics/2011/10/24/boes-haldane-bank-regulation-should-serve-real-economy/ Bank regulation should serve real economy], ''Wall Street Journal'', October 24, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lexicon.ft.com/Term?term=real-economy &quot;Real economy&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209140508/http://lexicon.ft.com/Term?term=real-economy|date=2018-02-09}} definition in the ''Financial Times'' Lexicon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://glossary.econguru.com/economic-term/real+economy &quot;Real economy&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124021333/http://glossary.econguru.com/economic-term/real%20economy |date=2011-11-24 }} definition in the Economic Glossary&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Aborînasî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Aborî-şitil}}

[[Kategorî:Aborî| ]]
[[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]]</text>
      <sha1>1n2kqfv782pkjzabc8txea9bnbrly9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>16ê gulanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2193</id>
    <revision>
      <id>2012593</id>
      <parentid>1710392</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="906" sha1="j1hxje5hzkb34lewhchs0sq82faetvv" xml:space="preserve">{{Gulan}}

== Bûyer ==
=== Kurdistan ===
* [[1926]] – [[Serhildana Agiriyê]] destpêkir.

=== Cîhan ===
* [[1875]] – [[Venezûela]]yê erdhej çêbû~: 16 hezar kes mirin.
* [[1993]] – [[Süleyman Demirel]] bû serokkomarê 9emîn ê Komara Tirkiyeyê. Li dewsa cîhê Demîrel yê serokatiya DYPê Tansu Çîller hate hilbijartin. Demîrel, di 16 gulana 2000î de wezîfeya wî ya Serokkomartiyê bi dawî bû
* [[2000]] – [[Ehmed Nejdet Sezer]] ji Serokkomartiya Tirkiyeyê re hate hilbijartin.

== Jidayikbûn ==

== Mirin ==
* [[1703]] – [[Charles Perrault]], nivîskarê fransî
* [[2007]] – Siyasetmedarê kurd [[Mele Mihemedê Neyo]] li nexweşxaneyeke [[Şam]]ê çû ser dilovaniya xwe.

== Cejn û salveger ==
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

----
{{Meh û roj}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Rojên-salê-şitil}}

[[Kategorî:Gulan]]
[[Kategorî:Rojên salê|gulanê]]</text>
      <sha1>j1hxje5hzkb34lewhchs0sq82faetvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Quran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2642</id>
    <revision>
      <id>2012537</id>
      <parentid>2012451</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92823" sha1="a1msdk55nbnae31itcfwqbl34kxcu48" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Quran&lt;br /&gt;{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}}
| wêne               = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| binwêne            = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e.
| ziman              = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]]
| dîroka_weşanê      = 610 - 632 {{Pz}}
}}
{{Quran}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}&lt;/ref&gt; Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna naverokê ==

=== Sûre û ayet ===
{{Îslam}}
[[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]]
==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}&lt;/ref&gt;

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt; Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
[[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]]
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}&lt;/ref&gt; Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
[[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]]
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}&lt;/ref&gt;

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}&lt;/ref&gt;

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}
Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,&lt;ref name=&quot;Nöldeke1909&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}&lt;/ref&gt; Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.&lt;ref name=&quot;Nöldeke1909&quot; /&gt;

=== Berhevkirina Quranê ===
[[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]]

Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]]

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;saeed&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}&lt;/ref&gt; Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Crone-2008&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}&lt;/ref&gt; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.&lt;ref name=&quot;vogel&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&amp;q=vogel+islamic+law }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.&lt;ref&gt;{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}&lt;/ref&gt; Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]]

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,&lt;ref name=&quot;Bietenholz&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&amp;pg=PA123 }}&lt;/ref&gt; di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt; Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}&lt;/ref&gt;

=== Afirandin û Xweda ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.&lt;ref name=&quot;watt&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh &quot;xwedayê&quot; ku tê wateya &quot;Xwedê&quot; hatiye hesibandin.]]

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.&lt;ref name=&quot;Peters1&quot;&gt;F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003&lt;/ref&gt; Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''&lt;ref name=&quot;Yuskaev2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, &quot;Lord&quot; is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}&lt;/ref&gt; û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;.

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.&lt;ref name=&quot;EoQ&quot;&gt;Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.&lt;/ref&gt; Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{harvnb|Nasr|2007}}&lt;/ref&gt; Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot; /&gt;

=== Çîrokên pêxemberî ===
Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: &quot;Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye.&quot;

Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.&lt;ref name=&quot;Glasse&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar&lt;ref name=&quot;Ox1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}&lt;/ref&gt; be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;q=michael+d+coogan&amp;pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}&lt;/ref&gt; Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]]
Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keeler&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&amp;T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&amp;pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&amp;q=Moses&amp;pg=PA55 }}&lt;/ref&gt; Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],&lt;ref name=&quot;Watt2024&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}&lt;/ref&gt; an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.&lt;ref name=&quot;Watt2024&quot; /&gt;

Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin.

=== Konseptên ento-dînî ===
Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,&lt;ref name=&quot;toshihiko&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}&lt;/ref&gt; di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku &quot;dewlemendiya xwe&quot; li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)&lt;ref&gt;Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}&lt;/ref&gt; nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}&lt;/ref&gt; an [[Aysopos]] re wekhev dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt;{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê &quot;Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê&quot; be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike &quot;husn&quot; û &quot;qubh&quot; bikar tîne. Peyva &quot;me'ruf&quot; bi rastî tê wateya &quot;zanîn&quot; an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê &quot;minkar&quot; tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.&lt;ref&gt;T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213&lt;/ref&gt;

Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.&lt;ref name=&quot;jecampo&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcmartin&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}&lt;/ref&gt; Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.&lt;ref name=&quot;tsonn&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}&lt;/ref&gt; Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,&lt;ref&gt;Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}&lt;/ref&gt; ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;&lt;ref name=&quot;bucar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&amp;pg=PA118 }}&lt;/ref&gt; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,&lt;ref name=&quot;Hameed&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}&lt;/ref&gt; hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.&lt;ref name=&quot;Asra-2015&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]]

Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &amp;#124; SADIK KIRAZLI &amp;#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}}

=== Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê ===
{{Gotara bingehîn|Şerîet}}

Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &amp;#124; SADIK KIRAZLI &amp;#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tahir2009&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}&lt;/ref&gt; Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;davidpowers&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}&lt;/ref&gt;

Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}&lt;/ref&gt; Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.&lt;ref name=&quot;tahir2009&quot; /&gt; Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya &quot;ewên ku di destê we yê rastê de ne&quot;. Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake.

[[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,&lt;ref name=&quot;AutoN0-18&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin.

=== Eskatolojî ===
Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.&lt;ref name=&quot;watt2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}&lt;/ref&gt; Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}&lt;/ref&gt; Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne.

[[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]]

Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: &quot;Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin&quot;&lt;ref name=&quot;haleem&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}&lt;/ref&gt; û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja &quot;nêzîk&quot; a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;watt2&quot; /&gt;

Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî &quot;nîşanên appkalîptîk&quot; têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306&lt;/ref&gt; ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Farhang Dajjal 2017&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}&lt;/ref&gt; Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.&lt;ref&gt;Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cook 2021&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9)

== Girîngiya di îslamê de ==
[[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]]
Quran dibêje, &quot;Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê&quot;&lt;ref&gt;Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}}

* {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}&lt;/ref&gt; û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;jenssen2001&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}&lt;/ref&gt; Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, &quot;tableta parastî&quot; ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.&lt;ref name=&quot;tsonn2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî &quot;pîroziya pîrozan&quot;&lt;ref name=&quot;AGI1954:74&quot;&gt;[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74&lt;/ref&gt; tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi &quot;hêsir û kêfxweşiyê&quot;&lt;ref name=&quot;meanings-iii&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}&lt;/ref&gt; ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê,

{{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;&lt;ref name=&quot;WMP1897:54&quot;&gt;[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ruthven-192&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&amp;q=uncreated+quran&amp;pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin.

Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin (&quot;Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin&quot;).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}&lt;/ref&gt; Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, &quot;bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin&quot;&lt;ref name=&quot;Guessoum-2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.&lt;ref name=&quot;SARDAR-2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;

Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,&lt;ref name=&quot;Carroll-Q-H&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran &amp; Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}&lt;/ref&gt; wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.&lt;ref name=&quot;LivRlgP338&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder &amp; Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&amp;pg=PA287 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])&lt;ref&gt;{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}&lt;/ref&gt; dikarin wekî &quot;warisên pêxemberan&quot; bigihîjin wan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,&lt;ref name=&quot;files.eric.ed.gov&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}&lt;/ref&gt; û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== Di îbadetê ===
{{Gotara bingehîn|Nimêj}}
Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}}
|Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan.
[Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.&lt;ref&gt;Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.&lt;/ref&gt;

{{Quote|{{Script|Arab|
قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ 
}}|Bêje, ˹Ey Pêxember, &quot;Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî;
Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin.&quot;}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 (&quot;kes nikare dest bide ji bilî yên paqij&quot;), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye.

Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}&lt;/ref&gt; Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}&lt;/ref&gt;

Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}&lt;/ref&gt;

=== Di hunera îslamî de ===
Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin.

&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn
File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]].
File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî &quot;Ayeteke Ronahîyê&quot; (24:35).
File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî.
File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]].
File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû.
File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî
File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î
&lt;/gallery&gt;

== Xwendin ==
[[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]]
=== Qanûnên xwendinê ===
{{Gotara bingehîn|Tecwîd}}

Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.&lt;ref name=&quot;Routledge-2006&quot;&gt;{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|&quot;Art and the Qur'an&quot; ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|&quot;Reading,&quot; ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}&lt;/ref&gt;

Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]&lt;ref name=&quot;ilm-gate-jazari&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}&lt;/ref&gt; û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne.

Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.&lt;ref name=&quot;big44&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}&lt;/ref&gt;{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.&lt;ref name=&quot;Routledge-2006&quot; /&gt; Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.&lt;ref name=&quot;big43&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê):

* ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn.
* ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}&lt;/ref&gt;

=== Xwendinên guherbar ===
[[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]]

Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;Melchert&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}&lt;/ref&gt; Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.&lt;ref name=&quot;nasser&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}&lt;/ref&gt;

Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.&lt;ref name=&quot;melchert2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}&lt;/ref&gt; Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;dutton&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.&lt;ref name=&quot;rabb&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin.

== Wergerên Qur'anê ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.&lt;ref name=&quot;slate&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}&lt;/ref&gt; Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot;&gt;{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}&lt;/ref&gt; Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}&lt;/ref&gt; ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}&lt;/ref&gt; perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot; /&gt; Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;leaman&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].&lt;ref&gt;An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.&lt;/ref&gt; Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;

Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.&lt;ref&gt;C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. &quot;Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid&quot;, çap. 10, r. 14.&lt;/ref&gt; Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot; /&gt; Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}&lt;/ref&gt;

Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna &quot;you&quot; ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar &quot;ye&quot; û &quot;thou&quot; bikar tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;

Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}&lt;/ref&gt;
Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan
Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647
Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê
Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]
* [[Çar pirtûk di îslamê de]]
* [[Ehlê Pirtûkê]]
* [[Qurantî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}}
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>a1msdk55nbnae31itcfwqbl34kxcu48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012538</id>
      <parentid>2012537</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92814" sha1="pp50qls76lalbh1aevcsh8dnw5t7pk0" xml:space="preserve">{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Quran&lt;br /&gt;{{Ziman|ar|الْقُرْآن}} {{Transl|ar|al-Qurʾān}}
| wêne               = Birmingham Quran manuscript full.jpg
| binwêne            = Du pelgeyên destnivîsa Qurana Birminghamê, destnivîseke kevin a bi tîpên hîcazî li ser pergamenta bi karbonê hatiye nivîsandin - dîroka wê vedigere {{Derdora}} 568-645an ku bi temenê [[Muhemmed]] re hevdem e.
| ziman              = [[Zimanê erebî|Erebiya klasîk]]
| dîroka_weşanê      = 610 - 632 {{Pz}}
}}
{{Quran}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehiya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] ye (erebî: الله, Allah) ku ji [[Muhemmed]] re di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye şandin û destpêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên [[ayet]]an (آيات) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe bi xwe referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe bi xwe referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekê [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxemberê îslamê Muhemmed e. Quran herwiha wekê modelek estetîkî ye ku ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: Arabisch-Deutsch |paşnav=H̱ūrī |pêşnav=ʿĀdil Tiyūdūr |weşanger=Gütersloher Verlagshaus G. Mohn |tarîx=1990 |rûpel=497 |isbn=978-3-579-00336-8 |cih=Gütersloh }}&lt;/ref&gt; Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne xwendiye û ne jî nivîsiye. Ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna naverokê ==

=== Sûre û ayet ===
{{Îslam}}
[[Wêne:Sana'a1 Stanford '07 recto.jpg|thumb|150px|çep|Aliyê rastê yê destnivîsa duqatî ya Stanfordê '07. Qata jorîn ayetên 265–271 ên sûreya [[Beqere]] dihewîne. Qata duqatî lêzêdekirinên li nivîsara yekem a Quranê û cudahîyên ji Qurana nû nîşan dide.]]
==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.missionislam.com/quran/revealationorder.htm |sernav=Revelation Order of the Quran |malper=www.missionislam.com |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.menalib.de/digitale-ressourcen/menadoc-suche/ |sernav=MENAdoc |malper=MENAlib - Webportal des FID Nahost-, Nordafrika- und Islamstudien |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=de-DE |rr=1-20 }}&lt;/ref&gt;

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix1verify.html |sernav=Appendix 1, One of the Great Miracles [74:35] |malper=www.masjidtucson.org |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt; Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
[[Wêne:Qur'an manuscript. Surat Al 'Imran, 85-88. (2).tif|thumb|200px|Perçeyek ji destnivîseke Quranê ya sedsala 14an bi nîşana juzê li qiraxa rastê]]
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spitaler |pêşnav=Anton |paşnav2=Paret |pêşnav2=Rudi |tarîx=1961 |sernav=Mohammed und der Koran. Geschichte und Verkundigung des arabischen Propheten |url=https://doi.org/10.2307/1569432 |kovar=Die Welt des Islams |cild=6 |hejmar=3/4 |rr=17 |doi=10.2307/1569432 |issn=0043-2539 }}&lt;/ref&gt; Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
[[Wêne:African - Decorated Finispiece Containing a Colophon - Walters W556133B - Full Page.jpg|thumb|180px|Kolofona jûza nehan a rebîayekê ji sedsala 12an li Muzexaneya Hunerê ya Walters]]
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kapitel 5: Säkulares Recht und religiöses Recht in demokratischen Gesellschaften: Der Islam als Fallbeispiel |paşnav=Khalfaoui |pêşnav=Mouez |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG |tarîx=2022 |rûpel=210 |rr= |url=https://doi.org/10.5771/9783748922537-95 }}&lt;/ref&gt;

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke ku nêzîkî du dehsalan berxwe daye hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de têne kirin. Sûreyên mekeyî zêdetir wekê wekê sûreyên mekeyî yên destpêk, sûreyên navîn û sûreyên paşîn hatine dabeş kirin.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ev nav di Quranê de bi qasî 70 caran derbas dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew wek mînak, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de derbas dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Der Koran: eine Einführung |paşnav=Bobzin |pêşnav=Hartmut |weşanger=Beck |tarîx=2007 |rûpel=19 |isbn=978-3-406-43309-2 |çap=Orig.-Ausg., 7. Aufl |cih=München |series=Beck'sche Reihe C.-H.-Beck-Wissen }}&lt;/ref&gt;

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}
Di kevneşopiya hînkirina îslamê de ev peyv wekê navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê ev peyv di demên berê Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hinek ayetan de ku ew jî ji serdema Mekeya navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Wekê mînak di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an li Muhammed guhdarî kirine û piştre wiha gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast nîşan dide û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirtiye ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekê guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') hatiye nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê,&lt;ref name=&quot;Nöldeke1909&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Qorans |paşnav=Nöldeke |pêşnav=Theodor |weşanger=Leipzig : Dieterich |tarîx=1909-38 |rûpel=225 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/geschichtedesqor01nluoft }}&lt;/ref&gt; Quran di dawiyê de wekê pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê hatiye dîtin. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hê jî temam nebe jî, eşkere ye ku Quran berê wekê pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Di sûreyê de tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema heca xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.&lt;ref name=&quot;Nöldeke1909&quot; /&gt;

=== Berhevkirina Quranê ===
[[Wêne:Uthman Koran-RZ.jpg|thumb|Quraneke ji sedsala 9an li [[Taşkend]]ê]]

Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2015/07/quran-manuscript-22-07-15.aspx |sernav=Birmingham Qur'an manuscript dated among the oldest in the world |malper=University of Birmingham |roja-gihiştinê=2026-05-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Blue koran sanaa.jpg|thumb|Destnivîsa Sanaa ya Quranê di bin ronahiya ultraviyole de, ku dikare nivîsa sernivîsandî ya nedîtî û guhertinên nivîsê eşkere bike]]

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê ya îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne.&lt;ref name=&quot;saeed&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Qurʼan: an introduction |paşnav=Saeed |pêşnav=Abdullah |weşanger=Routledge |sal=2008 |rûpel=62 |isbn=978-0-415-42124-9 |cih=London }}&lt;/ref&gt; Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Crone-2008&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.opendemocracy.net/en/mohammed_3866jsp/ |sernav=What do we actually know about Mohammed? |malper=Open Democracy |tarîx=10 hezîran 2008 |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2019 |paşnav1=Crone |pêşnav1=Patricia }}&lt;/ref&gt; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.&lt;ref name=&quot;vogel&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia |paşnav=Vogel |pêşnav=Frank E. |weşanger=Brill |tarîx=2000 |rr=4–5 |isbn=90-04-11062-3 |url=https://books.google.com/books?id=-PfDuvnHMGoC&amp;q=vogel+islamic+law }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:'The_Visit_of_the_Queen_of_Sheba_to_King_Solomon',_oil_on_canvas_painting_by_Edward_Poynter,_1890,_Art_Gallery_of_New_South_Wales.jpg|thumb|[[Silêman (pêxember)|Silêman]], kurê [[Dawid]], padîşahê Cihûdayê, perestgeha xwe ava kir; ku îro jî mijara şerên mîrata navçandî ye, bi navê El-Eqsa,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://quran.com/al-isra/7 |sernav=Surah Al-Isra – 7 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2023-07-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li gorî [[Încîl]]ê ji bo jinên xwe yên pirneteweyî pûtên cûda li wir danîn.&lt;ref&gt;{{Bibleverse|1 Kings|11:1, 7–8|multi=yes}}&lt;/ref&gt; Li vir ew bi kesayetiya efsanewî, [[Keybanûya Şebayê]] ku ji aliyê Edward Poynter ve di 1890ê hatiye çêkirin, re hevdîtin dike.]]

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî,&lt;ref name=&quot;Bietenholz&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historia and fabula: myths and legends in historical thought from antiquity to the modern age |paşnav=Bietenholz |pêşnav=Peter G. |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-10063-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZFjXaCAWoOUC&amp;pg=PA123 }}&lt;/ref&gt; di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings |paşnav=Hämeen-Anttila |pêşnav=Jaakko |weşanger=BRILL |tarîx=17 nîsan 2018 |isbn=978-90-04-27764-9 |jêgirtin=Many Mediaeval scholars argued against the identification, though. Cf., e.g., the discussion in al-Maqrizi, ''Khabar'' §§212-232. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Al-Maqrīzī's al-Ḫabar ʻan al-bašar: vol. V, section 4: Persia and its kings, part I |paşnav1=Maqrīzī |pêşnav1=Aḥmad Ibn-ʿAlī al- |weşanger=Brill |tarîx=2018 |rr=279–281 |isbn=978-90-04-35599-6 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Hämeen-Anttila |pêşnav2=Jaakko |series=Bibliotheca Maqriziana Opera maiora }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mapping Frontiers Across Medieval Islam: Geography, Translation and the 'Abbasid Empire |paşnav=Zadeh |pêşnav=Travis |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=28 sibat 2017 |rr=97–98 |isbn=978-1-78673-131-9 |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt; Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |sernav=A Critical Study of the Quran's Theory of Mythology (A Case Study on Mohammad Arkoun's Perspectives) |malper=Iraqi Open Access Journals |roja-gihiştinê=5 adar 2024 |jêgirtin= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250217194002/https://www.iraqoaj.net/iasj/download/194df3cf9e25bbef |roja-arşîvê=17 sibat 2025 |paşnav1=Fazeli |pêşnav1=Hamidreza |paşnav2=Tali Tabasi |pêşnav2=Marziyeh |paşnav3=Fazeli |pêşnav3=Alireza |paşnav4=Fararooei |pêşnav4=Shokrolla |rûpel=2 }}&lt;/ref&gt; Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/17665835 |sernav=Quraish or Qorash (Q 106): From the perspectives of Qur'an and Bible |paşnav1=Celik |pêşnav1=Ercan }}&lt;/ref&gt;

=== Afirandin û Xweda ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.&lt;ref name=&quot;watt&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |cih=New York |tarîx=2006 |paşnav=Saritoprak |pêşnav=Zeki |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |rr=33–40 |isbn=978-0-415-32639-1 |nivîsar=Allah |lînka-sernav=iarchive:quranencyclopedi2006unse |sernav= }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Allah3.svg|thumb|Peyva 'Ellah' di [[Xweşnivîsî|xweşnivîsiya]] erebî de. Piraniya kesan ew wekî ji kurtkirina veqetandîya ardêya dawîn el- û ilāh &quot;xwedayê&quot; ku tê wateya &quot;Xwedê&quot; hatiye hesibandin.]]

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e.&lt;ref name=&quot;Peters1&quot;&gt;F.E. Peters, ''Islam'', r. 4, Princeton University Press, 2003&lt;/ref&gt; Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan''&lt;ref name=&quot;Yuskaev2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Speaking Qur'an: An American Scripture |paşnav1=Yuskaev |pêşnav1=Timur R. |weşanger=Univ of South Carolina Press |tarîx=18 çiriya pêşîn 2017 |isbn=978-1-61117-795-4 |ziman=en |jêgirtin=Indeed, &quot;Lord&quot; is a direct translation of the Arabic word ''Rabb''. }}&lt;/ref&gt; û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;.

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye.&lt;ref name=&quot;EoQ&quot;&gt;Denis Gril, ''Miracles'', Encyclopedia of the Qur'an, Brill, 2007.&lt;/ref&gt; Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{harvnb|Nasr|2007}}&lt;/ref&gt; Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |sernav=bir söyleşide yaptığı ilgili açıklama |malper=[[YouTube]] |tarîx=15 tebax 2016 |roja-gihiştinê=15 tebax 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201205025925/https://www.youtube.com/watch?v=1HrZ8Yu1m2g |roja-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.{{Sfn|Williams|2002}} Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin,{{Sfn|Cook|2024|p=140–141}} raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot; /&gt;

=== Çîrokên pêxemberî ===
Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: &quot;Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye.&quot;

Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir.{{sfn|Peters|2003|p=9}} Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye.&lt;ref name=&quot;Glasse&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1991 |sernav=Kaaba |ensîklopedî=The Concise Encyclopedia of Islam |weşanger=HarperSanFrancisco, Suhail Academy |url=https://books.google.com/books?id=dlPuAAAAMAAJ |paşnav=Glassé |pêşnav=Cyril |rr=18–19 |isbn=0-0606-3126-0 |beş=Abraham }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Edinburgh_Oriental_Manuscript_20_fol_9r.jpg|thumb|Asya û xulamên wê Mûsa yê pitik li [[Nîl]]ê dibînin, Camî' el-tewarîx; dibe ku çîrokeke dîndar&lt;ref name=&quot;Ox1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oxfordbiblicalstudies.com/article/opr/t94/e1284 |sernav=Moses |malper=Oxford Biblical Studies Online }}&lt;/ref&gt; be ku şopa vegotinên [[Sargonê Mezin|Sargonê Akadî]] dişopîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Biblical World |paşnav1=Coogan |pêşnav1=Michael David |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-19-513937-2 |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;q=michael+d+coogan&amp;pg=PR5 |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael D. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Text, Artifact, and Image: Revealing Ancient Israelite Religion |paşnav=Rendsburg |pêşnav=Gary A. |weşanger=Brown Judaic Studies |sal=2006 |rûpel=204 |isbn=978-1-930675-28-5 |paşnavê-edîtor=Beckman |pêşnavê-edîtor=Gary M. |beş=Moses as Equal to Pharaoh |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150101135455/https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file |roja-arşîvê=2015-01-01 |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Theodore J. |urlya-beşê=https://jewishstudies.rutgers.edu/docman/rendsburg/118-moses-as-equal-to-pharaoh/file }}&lt;/ref&gt; Ew beşek ji efsaneyên damezrandina Îsraêliyan e ku bi berfirehî di Quranê de hatine vegotin.]]
Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Third Way (magazine) |paşnav1=Ltd |pêşnav1=Hymns Ancient Modern |tarîx=May 1996 |rûpel=18 |url=https://books.google.com/books?id=u20z-dBo6SIC&amp;pg=PA18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keeler&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Abraham's children: Jews, Christians and Muslims in conversation |weşanger=T&amp;T Clark |tarîx=2005 |paşnav=Keeler |pêşnav=Annabel |paşnavê-edîtor1=Solomon |pêşnavê-edîtor1=Norman |rr=55–66 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160429081221/https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&amp;pg=PA55 |roja-arşîvê=29 nîsan 2016 |isbn=978-0-567-08171-1 |beş=Moses from a Muslim Perspective |paşnavê-edîtor2=Harries |pêşnavê-edîtor2=Richard |paşnavê-edîtor3=Winter |pêşnavê-edîtor3=Tim |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=9A4JZ8CSJJwC&amp;q=Moses&amp;pg=PA55 }}&lt;/ref&gt; Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe,{{sfn|Bennett|1998|pp=18–19}}[[Sehabe|hevalên wî]],&lt;ref name=&quot;Watt2024&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=2024 |sernav=Muhammad |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |roja-gihiştinê=4 sibat 2023 |paşnav1=Watt |pêşnav1=William Montgomery |lînka-nivîskar1= |paşnav2=Sinai |pêşnav2=Nicolai |lînka-nivîskar2= }}&lt;/ref&gt; an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye.&lt;ref name=&quot;Watt2024&quot; /&gt;

Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin.

=== Konseptên ento-dînî ===
Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî,&lt;ref name=&quot;toshihiko&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ethico-religious concepts in the Qur'an |paşnav=Izutsu |pêşnav=Toshihiko |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=6 hezîran 2007 |rûpel=184 |isbn=978-0-7735-2427-9 |çap=Repr. |sala-orîjînal=2002 }}&lt;/ref&gt; di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku &quot;dewlemendiya xwe&quot; li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir)&lt;ref&gt;Stephanie Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, The Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford, revised edition 2000, p. 2 {{ISBN|0-19-283589-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |sernav=Myths from Mesopotamia – Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |roja-gihiştinê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140905020213/http://culturalstudies101.files.wordpress.com/2011/09/dalley_myths-from-mesopotamia_atrahasis.pdf |roja-arşîvê=2014-09-05 }}&lt;/ref&gt; nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Cole |pêşnav1=Juan |tarîx=2021 |sernav=Dyed in Virtue: The Qur'ān and Plato's Republic |url=https://grbs.library.duke.edu/index.php/grbs/article/view/16591 |kovar=Greek, Roman, and Byzantine Studies |cild=61 |rûpel=582 }}&lt;/ref&gt; an [[Aysopos]] re wekhev dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Book of Proverbs and Arabic Proverbial Works |paşnav=Kassis |pêşnav=Riad Aziz |weşanger=Brill |sal=1999 |rûpel=51 |isbn=978-90-04-11305-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_zvXrQ7W7PEC&amp;pg=PA51 }}&lt;/ref&gt;{{Multiple image|total_width=300|image1=Berlin, Pertsch Persisch 1016 fol 32v Nimrud's fire doesn't hurt Ibrahim.jpg|alt1=|image2=Ibrahim's sacrifice of Emsaeil is stopped by Jibril delivering a sheep instead uncropped.jpg|alt2=|caption1=Mînîyatura îslamî (farisî) ya Cibraîl ku Îbrahîm ji agirê [[Nemrûd (key)|Nemrûd]] diparêze.|caption2=Qurbankirina kurê Îbrahîm. Vegotinên Quranê yên ku bandorê li nerînên Îslamî dikin: dij-pûtperestî, qurban, û sinetkirin.|direction=|align=left}}Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/amr-be-maruf |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê &quot;Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê&quot; be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike &quot;husn&quot; û &quot;qubh&quot; bikar tîne. Peyva &quot;me'ruf&quot; bi rastî tê wateya &quot;zanîn&quot; an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê &quot;minkar&quot; tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin.&lt;ref&gt;T. Izutsu, Ethico-Religious Concepts in the Qur'an, London, McGillQueen's University Press, 2002, r. 213&lt;/ref&gt;

Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike.&lt;ref name=&quot;jecampo&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam |paşnav=Campo |pêşnav=Juan E. |weşanger=Facts On File |sal=2009 |rr=570–574 |isbn=978-0-8160-5454-1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rcmartin&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Islam and the Muslim world |paşnav=Esack |pêşnav=Farid |weşanger=Macmillan Reference |sal=2003 |rr=568–562 |isbn=978-0-02-865603-8 |çap=Online-Ausg. |paşnavê-edîtor=Martin |pêşnavê-edîtor=Richard C. |url=https://books.google.com/books?isbn=0028656032 }}&lt;/ref&gt; Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e.&lt;ref name=&quot;tsonn&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}&lt;/ref&gt; Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin,&lt;ref&gt;Sayyid Ahmad Khan: ''Islamic Modernism in India and Pakistan 1857–1964''. 1967, r. 49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |sernav=Ek 15 – Dini Görevler: Tanrı'dan Bir Armağan |malper=Teslimolanlar |roja-gihiştinê=2021-05-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211105182152/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=15 |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quranix.org/appendix/qrt/10 |sernav=10. How Can we Observe the Sala Prayers by Following the Quran Alone? - Edip-Layth - quranix.org |malper=quranix.org |roja-gihiştinê=2023-08-14 }}&lt;/ref&gt; ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne;&lt;ref name=&quot;bucar&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Creative Conformity: The Feminist Politics of U.S. Catholic and Iranian Shi'i Women |nivîskar=Elizabeth M. Bucar |weşanger=Georgetown University Press |sal=2011 |rûpel=118 |isbn=978-1-58901-752-8 |url=https://books.google.com/books?id=eQVxVEldP0sC&amp;pg=PA118 }}&lt;/ref&gt; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin,&lt;ref name=&quot;Hameed&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |sernav=Is Hijab a Qur'anic Commandment? |tarîx=9 çiriya pêşîn 2003 |roja-gihiştinê=2023-06-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230404160153/https://islamonline.net/en/is-hijab-a-quranic-commandment/ |roja-arşîvê=4 nîsan 2023 |paşnav=Hameed |pêşnav=Shahul }}&lt;/ref&gt; hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî.&lt;ref name=&quot;Asra-2015&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Nomani |pêşnav1=Asra Q. |paşnav2=Arafa |pêşnav2=Hala |tarîx=21 kanûna pêşîn 2015 |sernav=Opinion: As Muslim women, we actually ask you not to wear the hijab in the name of interfaith solidarity |url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2015/12/21/as-muslim-women-we-actually-ask-you-not-to-wear-the-hijab-in-the-name-of-interfaith-solidarity/ |roja-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2022 |rojname=Washington Post |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:PLATE8CX.jpg|thumb|Cilûbergên destpêkê yên jinên ereb; Ew dikare di têgihîştina hin tekezîyên têkildarî [[urf]]ê a Qur'anê de, wek me'ruf û munker û herwiha sinet û bîda li ser cil û bergên jinan ên bijarte, nîşanan peyda bike.]]

Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &amp;#124; SADIK KIRAZLI &amp;#124; download |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2022 }}&lt;/ref&gt; û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​{{Sfn|Al-Jallad|2022|p=41–44, 68}} û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de.{{Sfn|Dost|2023}}

=== Wekê çavkaniyeke qanûn û biryarê ===
{{Gotara bingehîn|Şerîet}}

Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |sernav=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &amp;#124; SADIK KIRAZLI &amp;#124; download |roja-gihiştinê=2022-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a |roja-arşîvê=2022-01-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tahir2009&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/61846/1/Tahir%20Wasti.pdf |sernav=The Application of Islamic Criminal Law in Practice |malper=ndl.ethernet.edu.et |nivîskar=Tahir Wasti }}&lt;/ref&gt; Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://quran.com/en/al-baqarah/282 |sernav=Surah Al-Baqarah – 282 |malper=Quran.com |roja-gihiştinê=2024-12-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;davidpowers&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Powers |pêşnav1=David S. |sal=1993 |sernav=Islamic Inheritance System: A Socio-Historical Approach |kovar=Arab Law Quarterly |cild=8 |hejmar=1 |rr=13–29 |doi=10.1163/157302593X00285 |jstor=3381490 }}&lt;/ref&gt;

Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century |paşnav1=Peters |pêşnav1=Rudolph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006 |rr=53–55 |isbn=978-0-521-79670-5 }}&lt;/ref&gt; Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tezîr têne pênase kirin nexwest.&lt;ref name=&quot;tahir2009&quot; /&gt; Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya &quot;ewên ku di destê we yê rastê de ne&quot;. Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake.

[[Şerîet]] berhevokek ji qanûn û rêzikan e ku ji aliyê şîroveyên zanyaran ên li ser Quran û berhevokên [[hedîs]]an ve hatine afirandin û di nav sedsalan de pêşketiye, li gorî erdnîgarî û civakên cuda diguhere. Mezhebên fiqihê dibistanên têgihîştinê ne ku hewl didin kiryarên ku divê mirov li gorî Quran û hedîsan bikin an jê dûr bisekinin diyar bikin. Cihê hedîsan di qanûndanînê de nakok e; bo nimûne, di mezheba Henefî de, ji bo ku îdia bikin ku tiştek ferz e, divê ew mijar di Quranê de bi zelalî were îfade kirin. Hin ji van encaman dikarin zêdekirina daxuyaniyan, giştîkirinên ji çarçoveyê hatine derxistin û berfirehkirina ferz a çarçoveyê jî nîşan bidin. Ji çend dozên sûc ên ku di Quranê de wekî sûc hatine navnîş kirin,&lt;ref name=&quot;AutoN0-18&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Khasan |pêşnav1=Moh |tarîx=24 gulan 2021 |sernav=From Textuality to Universality: The Evolution of Ḥirābah Crimes in Islamic Jurisprudence |url=https://aljamiah.or.id/index.php/AJIS/article/view/59101 |kovar=Al-Jami'ah: Journal of Islamic Studies |ziman=en |cild=59 |hejmar=1 |rr=1–32 |doi=10.14421/ajis.2021.591.1-32 |issn=2338-557X |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2024 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; tenê çend ji wan ji hêla pirtûkên klasîk ên şerîetê ve têne cezakirin ku ji aliyê ayetên Quranê ve hatine destnîşankirin û jê re ''qanûnên hudud'' tê gotin.

=== Eskatolojî ===
Doktrîna roja dawî û eskatolojî (qedera dawî ya gerdûnê) dikare wekî duyem doktrîna mezin a Quranê were hesibandin.&lt;ref name=&quot;watt2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bell's introduction to the Qur'an |paşnav=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt) |weşanger=Univ. Press |sal=1970 |rr=31–51 |isbn=978-0-85224-171-4 }}&lt;/ref&gt; Tê texmînkirin ku bi qasî sêyeka yekê Quranê eskatolojîk e ku bi jiyana piştî mirinê di cîhana din de û bi roja darizandinê di dawiya demê de mijûl dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=The Blackwell Companion to the Qur'an |weşanger=Blackwell |tarîx=2006 |paşnav=Buck |pêşnav=Christopher |çap=2a reimpr. |rûpel=30 |isbn=978-1-4051-1752-4 |nivîsar=Discovering (final destination) |lînka-sernav=iarchive:blackwellcompani00ripp 0 |veditors=Rippin A, etal |lînka-edîtor1= |sernav= }}&lt;/ref&gt; Quran nemiriya xwezayî ya [[rih]]ê mirovan îdia nake, ji ber ku hebûna mirovan bi îradeya Xwedê ve girêdayî ye: dema ku ew bixwaze, ew dibe sedema mirina mirovan; û dema ku ew bixwaze, ew wî di vejîna bedenî de ji nû ve vedijîne.

[[Wêne:Mortier, Situation du Paradise Terrestre, 1700 Cornell CUL PJM 1014 01.jpg|thumb|Nexşeya Pierre Daniel Huet (1700), cihê Baxçeyê Edenê.]]

Di Quranê de baweriya bi jiyana piştî mirinê gelek caran bi baweriya bi Xwedê re tê behs kirin: &quot;Baweriya xwe bi Xwedê û roja dawî bînin&quot;&lt;ref name=&quot;haleem&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Qur'an: themes and style |paşnav=Haleem |pêşnav=Muhammad Abdel |weşanger=I.B. Tauris |sal=2005 |rûpel=82 |isbn=978-1-86064-650-8 |url=https://archive.org/details/understandingqur00abde/page/82 }}&lt;/ref&gt; û tekez dikin ku tiştê ku ne gengaz tê hesibandin li ber çavên Xwedê hêsan e. Gelek [[sûre]] wekî 44, 56, 75, 78, 81 û 101 rasterast bi jiyana piştî mirinê ve girêdayî ne û mirovan hişyar dikin ku ji bo roja &quot;nêzîk&quot; a ku bi awayên curbecur tê behs kirin amade bin. Ew wekî 'Roja Qiyametê', 'Roja Dawî', 'Roja Vejînê', an jî bi tenê 'Saet' tê binavkirin. Kêm caran ew wekê 'Roja Cudakirinê' an jî 'Roja Civînê' jî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;watt2&quot; /&gt;

Her çiqas piraniya mijarên ku di eskatolojiya îslamî de wekî &quot;nîşanên appkalîptîk&quot; têne zanîn li ser çavkaniyên ne-quranî ne, hin referansên di Quranê de pir caran wekî termên apokalîptîk têne fêm kirin, wekên ''fitne'',&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Reeves, J. C. (2005). Trajectories in Near Eastern apocalyptic: a postrabbinic Jewish apocalypse reader (No. 45). Society of Biblical Lit. p. 109&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Cook, (2002). Studies in Muslim apocalyptic, p. 269-306&lt;/ref&gt; ''Debba'' (cinawarê dinê), û Gog û Mexûq.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di dema [[Împeratoriya Mongolî|fetihên mongolan]] de, îbn Ketîr bi tirk û mongolên dîrokî re wan peyaman nas kiriye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Nivîsên apokalîptîk pir caran kesayetiyên derveyî Quranê yên wekî Deccal û [[Mehdî]] nîşan didin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Farhang Dajjal 2017&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=2017 |sernav=Dajjāl |ensîklopedî=Encyclopaedia Islamica |weşanger=Brill Publishers |cih=[[Leiden]] and [[Boston]] |paşnavê-edîtor1=Madelung |pêşnavê-edîtor1=Wilferd |doi=10.1163/1875-9831_isla_COM_035982 |issn=1875-9823 |paşnavê-nivîskar=Farhang |pêşnavê-nivîskar=Mehrvash |paşnavê-terciman=Negahban |pêşnavê-terciman=Farzin |paşnavê-edîtor2=Daftary |pêşnavê-edîtor2=Farhad }}&lt;/ref&gt; Tê bawer kirin ku Deccal dibe sedema rêwerdana şaş û li ser erdê dibe sedema kaosê, lê di dawiyê de ji aliyê Mehdî an [[Îsa]] ve tê rawestandin ku ji bihuştê vedigere erdê.&lt;ref&gt;Hamid, F.A. (2008). ''The Futuristic Thought of Ustaz Ashaari Muhammad of Malaysia'', p. 209, in I. Abu-Rabi' (ed.) [https://books.google.com/books?id=Sf6HxVjOLPsC ''The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought'']. Malden: Blackwell Publishing, pp.195–212&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cook 2021&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Muslim Apocalyptic |paşnav=Cook |pêşnav=David |lînka-nivîskar= |weşanger=Gerlach Press |sal=2021 |rr=93–104 |isbn=978-3-95994-121-1 |cih=[[Berlin]] and [[London]] |sala-orîjînal=2002 |oclc=238821310 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku dema roja qiyametê tê - ku bi awayekî helbestî tê vegotin - roj hildikişe, stêrk dikevin xwarê, derya dişewitin, çiya dihejînin, mirov ji tirsan direvin û jinên ducanî kurtasî dikin. ([[Tekwîr]] 1-7) Piştre meydanek tê danîn û padîşah an jî xudanê rojê; (māliki yawmi-d-dīn) tê û çokê xwe nîşan dide; awir tirsnak in, yên ku li meydanê kom bûne têne vexwendin ku secdeyê bikin;([[Qelem]] 42-43) pirsa ku tê pirsîn ev e ku çima zarokên jin ên bêguneh hatine kuştin.(Tekwîr 8-9)

== Girîngiya di îslamê de ==
[[Wêne:Talismanic Shirt MET ISL108.jpg|thumb|180px|Cileke talîsmanîk, bakurê Hindistanê, Mûzexaneya Metropolî]]
Quran dibêje, &quot;Me Quran bi rastî şandiye û bi rastî jî hatiye xwarê&quot;&lt;ref&gt;Binêre:* {{harvnb|Corbin|1993|page=12}}

* {{Jêder-kitêb |sernav=The Quʼran as Text |paşnav=Wild |pêşnav=Stefan |weşanger=Brill |sal=1996 |rr=137, 138, 141, 147 |isbn=978-90-04-09300-3 |cih=Leiden |ref=none }}&lt;/ref&gt; û di nivîsa xwe de pir caran îdia dike ku ew bi destê xwedayî hatiye destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;jenssen2001&quot;&gt;{{Jêder-ensîklopedî |ensîklopedî=Encyclopedia of the Qurʾān |weşanger=Brill |cih=Leiden |tarîx=2001 |paşnav=Jenssen |pêşnav=H. |paşnavê-edîtor=McAuliffe |pêşnavê-edîtor=Jane Dammen |lînka-edîtor= |cild=1 |rr=127–35 |beş=Arabic Language |sernav= }}&lt;/ref&gt; Quran behsa pêşnivîsek nivîskî dike ku axaftina Xwedê berî ku were şandin tomar dike, &quot;tableta parastî&quot; ku bingeha baweriya bi çarenûsê ye jî û misilman bawer dikin ku Quran di [[Şeva Qedrê]] de hatiye şandin an jî dest bi şandina wê kiriye.&lt;ref name=&quot;tsonn2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: a brief history |paşnav=Sonn |pêşnav=Tamara |weşanger=Wiley-Blackwell |sal=2010 |isbn=978-1-4051-8093-1 |çap=Second }}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê misilmanên dîndar ve wekî &quot;pîroziya pîrozan&quot;&lt;ref name=&quot;AGI1954:74&quot;&gt;[[Quran#AGI1954|Guillaume, ''Islam'', 1954]]: r.74&lt;/ref&gt; tê rêzgirtin, dengê wê hin kesan ber bi &quot;hêsir û kêfxweşiyê&quot;&lt;ref name=&quot;meanings-iii&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Glorious Qur'an |paşnav1=Pickthall |pêşnav1=M.M. |weşanger=Iqra' Book Center |tarîx=1981 |rûpel=vii |cih=Chicago IL }}&lt;/ref&gt; ve dibe, ew sembola fîzîkî ya baweriyê ye, nivîs pir caran wekî talîsman di bûyerên jidayikbûn, mirin û zewacê de tê bikaranîn. Bi kevneşopî, berî destpêkirina xwendina Quranê, destşuştin tê kirin, mirov ji [[Şeytan]]ê lanetkirî xwe dispêre Xwedê, û xwendin bi gotina navên Xwedê, ''Rehman'' û ''Rehîm'' bi hev re bi ''besmela'' tê zanîn destpê dike. Ji ber vê yekê,

{{Quote|Divê ew qet di bin pirtûkên din de nebe, lê her tim li ser wan be, dema ku bi dengekî bilind tê xwendin divê mirov qet venexwe an cixare nekişîne, û divê bi bêdengî guh lê bê dayîn. Ew talîsmanek li dijî nexweşî û karesatan e.}}Li gorî Îslamê, Quran peyva Xwedê ye (''Kelām Allah''). Cewhera wê û gelo ew hatiye afirandin an na, bûye mijara nîqaşeke dijwar di navbera zanyarên dînî de;&lt;ref name=&quot;WMP1897:54&quot;&gt;[[Quran#WMP1897|Patton, ''Ibn Ḥanbal and the Miḥna'', 1897]]: p.54&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ruthven-192&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam in the World |paşnav1=Ruthven |pêşnav1=Malise |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1984 |rûpel=192 |isbn=978-0-19-530503-6 |url=https://books.google.com/books?id=92lQfWj6_VIC&amp;q=uncreated+quran&amp;pg=PA192 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; û bi tevlêbûna desthilatdariya siyasî di nîqaşan de, hin zanyarên dînî yên misilman ên ku li dijî helwesta siyasî derketin, di serdema xelîfe Memûn û salên piştre de rastî zilma dînî hatin.

Misilman bawer dikin ku nivîsara Quranê ya niha bi ya ku ji Muhemmed re hatiye şandin re li hev tê, û li gorî şîrovekirina wan a Quranê 15:9, ew ji gendeliyê tê parastin (&quot;Bi rastî, em in ku Quran şandiye û bi rastî, em ê parêzvanên wê bin&quot;).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Indian Muslims |nivîskar1=Mir Sajjad Ali |weşanger=Kalpaz Publications |sal=2010 |rûpel=21 |isbn=978-81-7835-805-5 |nivîskar2=Zainab Rahman }}&lt;/ref&gt; Misilman Quranê wekî nîşanek pêxembertiya Muhemmed û rastiya dînê dibînin. Ji ber vê sedemê, di civakên îslamî yên kevneşopî de, girîngiyek mezin ji zarokan re dihatiye dayîn ku Quranê jiber dikin, û ew kesên ku tevahiya Quranê jiber dikirin bi sernavê hafiz dihatin rûmetdar kirin. Heta îro jî, &quot;bi milyonan mirov rojane serî li Quranê didin da ku kiryarên xwe rave bikin û xwestekên xwe rewa bikin&quot;&lt;ref name=&quot;Guessoum-2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Guessoum |pêşnav1=Nidhal |tarîx=June 2008 |sernav=ThE QUR'AN, SCIENCE, AND THE (RELATED)CONTEMPORARY MUSLIM DISCOURSE |url=https://www.academia.edu/1447032 |kovar=Zygon |cild=43 |hejmar=2 |rûpel=411+ |doi=10.1111/j.1467-9744.2008.00925.x |issn=0591-2385 |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; an jî wê wekî çavkaniyeke zanistî dibînin.&lt;ref name=&quot;SARDAR-2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=SARDAR |pêşnav1=ZIAUDDIN |tarîx=21 tebax 2008 |sernav=Weird science |url=https://www.newstatesman.com/books/2008/08/quran-muslim-scientific |kovar=New Statesman |roja-gihiştinê=15 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;

Misilman bawer dikin ku Quran peyvên rastîn ên Xwedê ne, kodek jiyanê ya temam,&lt;ref name=&quot;Carroll-Q-H&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.world-religions-professor.com/quran.html |sernav=The Quran &amp; Hadith |malper=World Religions |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2019 |paşnav1=Carroll |pêşnav1=Jill }}&lt;/ref&gt; wehiya dawî ji bo mirovahiyê, berhemeke rêberiya îlahî ye ku bi rêya [[Cibrayîl]] ji [[Muhemmed]] re hatiye eşkerekirin.&lt;ref name=&quot;LivRlgP338&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths |paşnav=Fisher |pêşnav=Mary Pat |lînka-nivîskar= |weşanger=I. B. Tauris Publishers |tarîx=1997 |rûpel=338 |çap=Rev. |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Watton, Victor (1993), ''A student's approach to world religions: Islam'', Hodder &amp; Stoughton, p. 1. {{ISBN|978-0-340-58795-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lambert&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Leaders Are Coming! |paşnav1=Lambert |pêşnav1=Gray |weşanger=WestBow Press |tarîx=2013 |rûpel=287 |isbn=978-1-4497-6013-7 |url=https://books.google.com/books?id=sV0mAgAAQBAJ&amp;pg=PA287 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyekî din ve, di civaka misilmanan de tê bawerkirin ku têgihîştina wê ya tevahî tenê bi kûrahiyên ku di zanistên bingehîn û dînî de hatine bidestxistin mimkun e ku [[alim]] ([[Şiîtî|îmamên şiî]])&lt;ref&gt;{{harvnb|Corbin|1993|p=30}}&lt;/ref&gt; dikarin wekî &quot;warisên pêxemberan&quot; bigihîjin wan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sunnah.com/abudawud:3641 |sernav=Book 26, Hadith 1 Chapter: Regarding the virtue of knowledge |tarîx=2024-08-31 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê sedemê, xwendina rasterast a Quranê an sepandinên li ser wergerên wê yên rastîn wekî pirsgirêk têne hesibandin ji bilî hin koman wekî [[Qurantî|qurannas]] ku difikirin ku Quran pirtûkek bêkêmasî û zelal e; û [[tefsîr]]/[[fiqih]] têne pêş da ku têgihîştinên tê de rast bikin. Bi rêbazeke klasîk, zanyar dê ayetên Quranê di çarçoveya ku di wêjeya îslamî de wekî sebeb el-nuzul tê binavkirin, û herwiha ziman û zimannasiyê nîqaş bikin; dê wê ji fîlterên wekî muhkam û muteşabih, nasîx û betalkirî derbas bikin; dê îfadeyên girtî vekin û hewl bidin ku bawermendan rêber bikin. Di wergerên Quranê de standardîzasyon tune ye,&lt;ref name=&quot;files.eric.ed.gov&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1128456.pdf |sernav=Translation of the Holy Quran: A Call for Standardization }}&lt;/ref&gt; û şîrove ji skolastîk a kevneşopî bigire heya têgihîştinên rastnivîs-[[Selefîtî|selefîst]] bigire heya ezoterîk-[[sofîtî]], heya şîrovekirina nû û laîk li gorî kûrahiya zanistî ya kesane û meylên zanyaran diguherin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |sernav=Postmodernism Approach in Islamic Jurisprudence (Fiqh) |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=2 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240830223711/https://eprints.um.edu.my/6019/1/7.pdf |roja-arşîvê=30 tebax 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== Di îbadetê ===
{{Gotara bingehîn|Nimêj}}
Sûreya [[Fatîhe|Fatîhê]], sûreya yekem a Quranê, di her rekatê nimêjê de û di hin caran de bi tevahî tê xwendin. Ev sûre ku ji heft ayetan pêk tê, sûreya Quranê ya herî zêde tê xwendin e:{{Deng|filename=Chapter 1, Al-Fatiha (Mujawwad) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|title=''Fatîhe''|pos=right|description=Vegotina Fatîhe|format=[[Mp3]]}}{{Quote|{{Script|Arab|بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِمَٰلِكِيَوْمِ ٱلدِّينِإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَصِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}}
|Bi Navê Xwedayê Dilovan, yê Taybetê Dilovan.
[Hemî] pesn ji Xwedê re, Xudanê cîhanan —Bêhempa Dilovan, Taybetê Dilovan, Serwerê Roja Cezayê be. Em te dihebînin û em ji te alîkariyê dixwazin. Me ber bi rêya rast ve rêber bike —Riya wan kesên ku te qencî li wan kiriye, ne ya wan kesên ku xezeba [Xwe] çêkirine an jî yên ku rêya xwe winda kirine.}}Beşên din ên bijartî yê Quranê jî di duayên rojane de têne xwendin. Sûreya [[Îxlas]] di rêza duyem a xwendina Quranê de ye, ji ber ku li gorî gelek çavkaniyên pêşîn, Muhemmed gotiye ku Îxlas bi qasî sêyeka tevahiya Quranê ye.&lt;ref&gt;Seyyed Hossein Nasr (2015), ''The Study Quran'', HarperCollins, r. 1578.&lt;/ref&gt;

{{Quote|{{Script|Arab|
قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ لَمۡ یَلِدۡ وَلَمۡ یُولَدۡ وَلَمۡ یَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ 
}}|Bêje, ˹Ey Pêxember, &quot;Ew Xwedê ye-Yek û Neparçekirî;
Xwedê-Parêzvanê ku hemû hewcedarê wî ne. Qet ne dûndana wî hene, û ne jî ji dayik bûye. Û tu kes bi Wî re nayê hember kirin.&quot;}}Rêzgirtina ji bo nivîsa Quranê ji bo gelek misilmanan elementek girîng a baweriya dînî ye, û Quran bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Li ser bingeha kevneşopiyê û şîrovekirineke rasteqîne ya Quranê 56:79 (&quot;kes nikare dest bide ji bilî yên paqij&quot;), hin misilmanan bawer dikin ku divê ew berî destdayîna nusxeyek Quranê bi avê ([[Destnimêj|wûdû]] an xusil) paqijkirineke ayînî bikin, her çend ev nêrîn ne gerdûnî ye.

Nusxeyên kevnar ên Quranê di nav qumaşê de têne pêçandin û ji bo demek nediyar li cîhek ewle têne hilanîn, di mizgeft an goristana misilmanan de têne veşartin, an jî têne şewitandin û axa wan tê veşartin an jî li ser avê tê belavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/afghan_quran_burning_protests_what_s_the_right_way_to_dispose_of_a_quran_.html |sernav=Afghan Quran-burning protests: What's the right way to dispose of a Quran? |malper=Slate Magazine |tarîx=22 sibat 2012 }}&lt;/ref&gt; Dema nimêjê, Quran tenê bi erebî tê xwendin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Literacy and Development: Ethnographic Perspectives |paşnav=Street |pêşnav=Brian V. |lînka-nivîskar= |tarîx=2001 |rûpel=193 }}&lt;/ref&gt;

Di îslamê de, piraniya dîsîplînên rewşenbîrî, di nav de teolojiya îslamî, [[Felsefeya îslamê|felsefe]], [[Sofîtî|mîstîsîzm]] û [[fiqih]], bi Quranê re mijûl bûne an jî bingeha xwe di hînkirinên wê de digirin. Misilman bawer dikin ku xutbe an xwendina Quranê bi xelatên îlahî yên ku bi awayên curbecur wekî ''ajr'', [[Sewab|''sewab'']], an ''hesenat'' têne binavkirin, tê xelat kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch and Their Gods |paşnav1=Sengers |pêşnav1=Erik |tarîx=2005 |rûpel=129 }}&lt;/ref&gt;

=== Di hunera îslamî de ===
Quran herwiha îlhama hunerên îslamî û bi taybetî hunerên quranî yên bi navê xemilandin û ronîkirinê daye. Quran qet bi wêneyên mecazî nehatiye xemilandin, lê gelek Quran bi şêweyên xemilandî yên li qiraxên rûpelê, an di navbera rêzan de an jî di destpêka sûreyan de pir hatine xemilandin. Ayetên îslamî di gelek medyayên din de, li ser avahiyan û li ser tiştên bi her mezinahî, wekî çirayên mizgeftê, karên metalî, seramîk û rûpelên yekane yên xemilandinê ji bo ''muraqqa'' an albûman xuya dibin.

&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:Brooklyn Museum - Calligraphy - 3.jpg|Xweşnivîs, sedsala 18an, Muzexaneya Brooklyn
File:Quran inscriptions on wall, Lodhi Gardens, Delhi.jpg|Nivîsarên quranî, mizgefta Bara Gumbad, [[Delhî]], [[Hindistan]].
File:Mosque lamp Met 91.1.1534.jpg|Çirayeke mizgeftê ya tîpîk, ji cama enamelkirî, bi ayeta an-Nûr an jî &quot;Ayeteke Ronahîyê&quot; (24:35).
File:Muhammad ibn Mustafa Izmiri - Right Side of an Illuminated Double-page Incipit - Walters W5771B - Full Page.jpg|Hunera xemilandina rûpelên Quranê, serdema osmanî.
File:Mausolées du groupe nord (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6016470147).jpg|Ayetên Quranê, tirbeya Şahizinda, [[Semerkand]], [[Ûzbêkistan]].
File:4.8-17-1990-Guld-koranside-recto-og-verso.jpg|Pelên Qur'anê bi zêr hatine nivîsandin û bi mîyaka qehweyî hatine konturkirin, bi formateke horizontî ya ku li gorî xelîgrafiya kufîkî ya klasîk e ku di dema xelîfeyên destpêkê yên [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] de gelemperî bû.
File:Quran rzabasi1.JPG|Qurana ji sedsala 9an di muzexaneya Reza Ebasî
File:Shikastah script.jpg|Nivîsa ''Shikasta nastaliq'', sedsalên 18-19î
&lt;/gallery&gt;

== Xwendin ==
[[Wêne:Men reading the Koran in Umayyad Mosque, Damascus, Syria.jpg|thumb|Zilam Quranê dixwînî, Mizgefta Emewî, [[Şam]]]]
=== Qanûnên xwendinê ===
{{Gotara bingehîn|Tecwîd}}

Xwendina rast a Quranê mijara dîsîplînek cuda ye bi navê [[tecwîd]] ku bi hûrgilî diyar dike ka Quran çawa were xwendin, her hece çawa were bilêvkirin, hewcedariya balkişandina li ser cihên ku divê rawestin hebe, li ser elîsyonan, li ku derê divê bilêvkirin dirêj an kurt be, li ku derê divê tîp bi hev re werin dengdan û li ku derê divê ji hev cuda werin girtin, û hwd. Dikare were gotin ku ev dîsîplîn qanûn û rêbazên xwendina rast a Quranê lêkolîn dike û sê warên sereke vedihewîne: bilêvkirina rast a [[dengdar]] û [[dengdêr]] (vegotina fonemên Quranê), qaîdeyên rawestanê di xwendinê de û ji nû ve destpêkirina xwendinê, û taybetmendiyên muzîkal û melodîk ên xwendinê.&lt;ref name=&quot;Routledge-2006&quot;&gt;{{Jêder |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}:{{Bulleted list|&quot;Art and the Qur'an&quot; ji Tamara Sonn, rr. 71–81;|&quot;Reading,&quot; ji Stefan Wild, rr. 532–35.}}&lt;/ref&gt;

Ji bo dûrketina ji bilêvkirina xelet, xwendevan bernameyek perwerdehiyê bi mamosteyekî pispor dişopînin. Du metnên herî populer ên ku wekî referans ji bo qaîdeyên tecwîdê têne bikaranîn Metn el-Cezerî ya [[Îbn Cezerî]]&lt;ref name=&quot;ilm-gate-jazari&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilmgate.org/the-great-imam-of-qiraah-muhammad-ibn-al-jazari/ |sernav=The Great Imām of Qirā'ah: Muhammad Ibn al-Jazari |malper=IlmGate |tarîx=21 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=9 îlon 2020 |paşnav1=Thānawi |pêşnav1=Qāri Izhār }}&lt;/ref&gt; û Tuhfet el-Etfal ya Silêman el-Cemzûrî ne.

Xwendina çend xwendevanên misirî, wek [[Muhemmed Sidiq Minşewî|Minşewî]], Xûseyrî, [[Ebdulbasit Ebdussemed|Ebdulbasit]], Mistefa Îsmaîl, di pêşxistina şêwazên xwendinê yên heyî de pir bi bandor bûn.&lt;ref name=&quot;big44&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In Music and Play of Power in the Middle East |paşnav1=Frishkopf |pêşnav1=Michael |weşanger=Routledge |tarîx=28 kanûna pêşîn 2009 |isbn=978-0-7546-3457-7 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor1=Nooshin |pêşnavê-edîtor1=Laundan |beş=Mediated Qur'anic Recitation and the Contestation of Islam in Contemporary Egypt |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519171344/https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |roja-arşîvê=19 gulan 2020 |urlya-beşê=https://pdfslide.net/documents/mediated-quranic-recitation-and-the-contestation-of-islam-in-.html |via=pdfslide.net }}&lt;/ref&gt;{{rp|83}} Başûrê Rojhilatê Asyayê bi xwendina asta cîhanî tê nasîn ku di populerbûna xwendevanên jin ên wek Maria Ulfah a [[Cakarta]]yê de diyar dibe.&lt;ref name=&quot;Routledge-2006&quot; /&gt; Îro, girse salonên pêşbirkên xwendina Quranê yên giştî tijî dikin.&lt;ref name=&quot;big43&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |sernav=Best Quran Recitation Competition for Students Planned in Egypt |malper=iqna.ir |tarîx=4 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200519023215/https://iqna.ir/en/news/3471344/best-quran-recitation-competition-for-students-planned-in-egypt |roja-arşîvê=19 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;

Bi gelemperî du celebên xwendinê hene (li gorî leza xwendinê):

* ''Murattal'' xwendinek bi leza navîn e, ji bo xwendin û pratîkê tê bikaranîn.
* ''Mucewwad'' behsa xwendineke hêdîtir dike ku hunereke teknîkî ya bilind û modûlasyona melodîk bikar tîne, wekî di performansên giştî de ji hêla pisporên perwerdekirî ve. Ew ji bo temaşevanan tê rêve kirin û bi wan ve girêdayî ye, ji ber ku xwendevanê ''mucewwadê'' dixwaze guhdaran tevlî bike.&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The art of reciting the Qur'an |paşnav=Nelson |pêşnav=Kristina |weşanger=American Univ. in Cairo Press |sal=2001 |isbn=978-977-424-594-7 |çap=New |cih=Cairo [u.a.] }}&lt;/ref&gt;

=== Xwendinên guherbar ===
[[Wêne:Qur'an folio 11th century kufic.jpg|thumb|Rûpelê Quranê bi nîşanên dengdariyê]]

Xwendinên guherbar ên Quranê cureyek ji guherbarên nivîsê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Textual Criticism and Qur'an Manuscripts |paşnav=Small |pêşnav=Keith E. |weşanger=Lexington Books |tarîx=2011 |rr=109–111 |isbn=978-0-7391-4291-2 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Melchert (2008), piraniya nakokiyan bi dengdêrên ku têne peyda kirin ve girêdayî ne, piraniya wan bi awayekî ne mimkun cudahîyên devokî nîşan didin û nêzîkî yek ji heşt nakokiyan bi danîna xalan li jor an jêr xêzê ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;Melchert&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2008 |sernav=The Relation of the Ten Readings to One Another |kovar=Journal of Quranic Studies |cild=10 |hejmar=2 |rr=73–87 |doi=10.3366/e1465359109000424 }}&lt;/ref&gt; Nasser xwendinên guherbar di bin cureyên cuda de dabeş dike, di nav de dengdêrên navxweyî, dengdêrên dirêj, duqatbûn (şedetî), asîmîlasyon û alternatîf.&lt;ref name=&quot;nasser&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Transmission of the Variant Readings of the Quran: The Problem of Tawatur and the Emergence of Shawdhdh |paşnav=Hekmat Nasser |pêşnav=Shady |weşanger=Brill Academic Pub |sal=2012 |isbn=978-90-04-24081-0 }}&lt;/ref&gt;

Destnivîsên pêşîn ên Quranê nîşan tunebûn, ji ber vê yekê gelek xwendina gengaz bi heman metna nivîskî dihatin vegotin. Zanyarê misilman ê sedsala 10ê ji [[Bexda]]yê, îbn Mucahîd, bi danîna heft xwendinên metnî yên qebûlkirî yên Quranê navdar e. Wî xwendinên curbecur û pêbaweriya wan lêkolîn kiriye û heft xwendevanên sedsala 8an ji bajarên [[Meke]], [[Medîne]], [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]ê hilbijartin. Îbn Mucahîd rave nekir çima wî heft xwendevan hilbijartin, li şûna şeş an deh, lê ev dibe ku bi kevneşopiyeke pêxemberî (gotina Muhemmed) ve girêdayî be ku radigihîne ku Quran di heft ''ehrufan'' de hatiye daketin. Îro, xwendinên herî populer ew in ku ji hêla Hafs (m. 796) û Warş (m. 812) ve têne veguheztin ku li gorî du ji xwendevanên îbn Mucahîd, Asim ibn Ebî el-Nejud (Kufe, m. 745) û Nafiʽ el-Medanî (Medîne, m. 785) ve têne vegotin. Qurana standard a [[Qahîre]]yê pergalek berfireh a nîşanên dengdêrên guherandî û komek sembolên zêde ji bo hûrguliyên piçûk bikar tîne û li ser xwendina Asim, xwendina Kufa ya sedsala 8an, hatiye damezrandin. Ev çap bûye standard ji bo çapkirinên nû ên Quranê.&lt;ref name=&quot;melchert2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Melchert |pêşnav=Christopher |sal=2000 |sernav=Ibn Mujahid and the Establishment of Seven Qur'anic Readings |kovar=Studia Islamica |hejmar=91 |rr=5–22 |doi=10.2307/1596266 |jstor=1596266 }}&lt;/ref&gt; Carinan, Quranek kevin lihevhatî bi xwendinek taybetî re nîşan dide. Destnivîsek sûrî ji sedsala 8an tê xuyang kirin ku li gorî xwendina zanyarê ereb îbn Emîr ed-Dîmeşkî hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;dutton&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dutton |pêşnav=Yasin |sal=2001 |sernav=An Early Mushaf According To The Reading Of Ibn ʻAmir |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=71–89 |doi=10.3366/jqs.2001.3.1.71 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînek din destnîşan dike ku ev destnivîs dengê herêma [[Hims]]ê hildigire.&lt;ref name=&quot;rabb&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rabb |pêşnav=Intisar |lînka-nivîskar= |sal=2006 |sernav=Non-Canonical Readings of the Qur'an: Recognition and Authenticity (The Ḥimṣī Reading) |kovar=Journal of Qur'anic Studies |cild=8 |hejmar=2 |rr=88–127 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.84 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî [[Îbn Teymiye]], nîşankerên dengbêjiyê yên ku dengên dengdêrên taybetî ([[hereke]]) nîşan didin, di jiyana [[sehabe]]yên dawîn de di metna Quranê de hatine zêdekirin.

== Wergerên Qur'anê ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Wergerandina Quranê her tim pirsgirêk û dijwar bûye. Gelek kes dibêjin ku nivîsa Quranê nikare bi zimanekî an formeke din were hilberandin.&lt;ref name=&quot;slate&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.slate.com/id/2204849/?from=rss |sernav=How To Read the Quran |malper=Slate |tarîx=20 çiriya paşîn 2008 |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2008 |paşnav=Aslan |pêşnav=Reza |lînka-nivîskar= }}&lt;/ref&gt; Peyveke erebî dikare li gorî çarçoveyê xwedî gelek wateyan be, ev yek jî wergerandina rast dijwar dike.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot;&gt;{{Jêder |paşnav=Fatani |pêşnav=Afnan |sernav=[[iarchive:quranencyclopedi2006unse|The Qur'an: an Encyclopedia]] |tarîx=2006 |rr=657–69 |beş=Translation and the Qur'an |cih=New York |isbn=978-0-415-32639-1 |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |weşanger=Routledge }}&lt;/ref&gt; Wekî din, yek ji mezintirîn zehmetiyên di têgihîştina Quranê de ji bo kesên ku zimanê wê nizanin, li hember guhertinên di karanîna zimannasî de di nav sedsalan de, wergerên semantîk (wateyan) in ku beşdariyên wergêr di nivîsa têkildar de li şûna yên rastîn vedihewînin. Her çend beşdariyên nivîskar pir caran di nav parantezan de têne danîn û cuda têne nîşandan jî, dibe ku meylên takekesî yên nivîskar di têgihîştina nivîsa sereke de jî derkevin pêş. Ev lêkolîn raman û heta xirabûnên&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED613311.pdf |sernav=Itineraries in the Translation History of the Quran: A guide for Translation Students |malper= |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |jêgirtin= |paşnav1=Al-Jarf |pêşnav1=Reima |rûpel=5 |cih=University of Tartu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jspt.ir/article_167055_d4455677421c8d1c8ab05b048e5fb3a9.pdf |sernav=Ideologic Presuppositions Behind Translation: A Case Study of the Orientalist English Translations of the Quran |tarîx=2024-08-31 }}&lt;/ref&gt; ku ji ber herêm, [[Mezhebên îslamê|mezheb]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |sernav=The ideological factor in the translation of sensitive issues from the Quran into English, Spanish and Catalan |tarîx=2024-08-31 |roja-gihiştinê=22 tebax 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240822074223/https://core.ac.uk/download/pdf/19576529.pdf |roja-arşîvê=22 tebax 2024 }}&lt;/ref&gt; perwerde, bîrdozî û zanîna mirovên ku ew çêkirine çêdibin, dihewînin, û hewldanên gihîştina naveroka rastîn di hûrguliyên cildên şîroveyan de noq dibin. Ev xirabûn dikarin xwe di gelek warên bawerî û pratîkan de wekî hicab nîşan bidin. Bi rastî, her şîrovekirin û wergerandina nû ya Quranê bi xwezayî ji nû ve sazkirinek semantîkî ya nû ya wê vedihewîne.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Quranê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

Kevneşopiya îslamî herwiha dibêje ku werger ji bo Negusê Habeşistanê û [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Hêraklês]] hatine kirin, ji ber ku her duyan jî nameyên ji Muhemmed wergirtine ku ayetên ji Quranê dihewînin.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot; /&gt; Di sedsalên pêşîn de, destûrdayîna wergeran ne pirsgirêk bû, lê gelo mirov dikare wergeran di nimêjê de bikar bîne. Quran ji bo piraniya zimanên [[Afrîka|afrîkî]], [[asya]]yî û [[Ewropa|ewropî]] hatiye wergerandin.&lt;ref name=&quot;leaman&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an: an Encyclopedia |weşanger=Routledge |sal=2006 |isbn=978-0-415-32639-1 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Leaman |pêşnavê-edîtor=Oliver |lînka-edîtor= |url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; Wergera yekem ê Quranê [[Selmanê Farisî]] bû ku di sedsala heftem de sûreya [[Fatîhe]] wergerand [[Zimanê farisî|farisî]].&lt;ref&gt;An-Namawi, ''Al-Majmu{{'}}'', (Cairo: Matba'at at-Tadamun n.d.), 380.&lt;/ref&gt; Wergereke din a Quranê di sala 884an de li Elwar (Sind, [[Hindistan]], niha [[Pakistan]]) bi fermana Ebduleh bîn Omer bîn Ebdulezîz li ser daxwaza Raja Mehrukê Hindû hate temam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |sernav=English Translations of the Quran |xebat=Monthly Crescent |tarîx=July 2009 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140429213509/http://www.monthlycrescent.com/understanding-the-quran/english-translations-of-the-quran/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;

Yekem wergerên temam ên Quranê yên ku bi tevahî hatine îspatkirin, di navbera sedsalên 10 û 12an de bi zimanê [[Zimanê farisî|farisî]] hatine kirin. Qiralê semanî, Mensûr I (961–976), ferman da komek alimên ji [[Xorasan]]ê ku Tefsîr Teberî ku di destpêkê de bi zimanê [[Zimanê erebî|erebî]] bû, wergerînin farisî. Piştre, di sedsala 11an de, yek ji xwendekarên Ebû Mensûr Ebdulleh el-Ensarî [[tefsîr]]eke temam a Quranê bi farisî nivîsand. Di sedsala 12an de, Necmeddîn Ebû Hefs el-Nesefî Quran wergerand farisî.&lt;ref&gt;C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. &quot;Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid&quot;, çap. 10, r. 14.&lt;/ref&gt; Destnivîsên her sê pirtûkan mane û çend caran hatine weşandin. Di sala 1936an de, wergerên bi 102 zimanan dihatin zanîn.&lt;ref name=&quot;Fatani-2006&quot; /&gt; Di sala 2010ê de, ''Hürriyet Daily News and Economic Review'' ragihand ku Quran bi 112 zimanan di 18em Pêşangeha Quranê ya Navneteweyî de li [[Tehran]]ê hatiye pêşkêş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=More than 300 publishers visit Quran exhibition in Iran |rojname=Hürriyet Daily News and Economic Review |tarîx=12 tebax 2010 |url =http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=more-than-300-publishers-visit-koran-exhibition-in-iran-2010-08-12 |roja-gihiştinê=12 tebax 2010 }}&lt;/ref&gt;

Wergera Quranê ya Robert of Ketton a sala 1143an ji bo Peterê Renerable, ''Lex Mahumet pseudoprophete'', yekem wergera bo zimanekî rojavayî ([[Zimanê latînî|latînî]]) bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islam: A Thousand Years of Faith and Power |paşnav=Bloom |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |sal=2002 |rûpel=[https://archive.org/details/isbn_9780300094220/page/42 42] |isbn=978-0-300-09422-0 |cih=New Haven |url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220 |nivîskar2=Blair, Sheila |gihiştina-urlyê=registration }}&lt;/ref&gt; Alexander Ross di sala 1649an de, ji wergera [[Zimanê fransî|fransî]] ya ''L'Alcoran de Mahomet'' (1647) ya Andre du Ryer, yekem wergera îngilîzî pêşkêş kir. Di sala 1734an de, George Sale yekem wergera akademîk a Quranê bo [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] çêkiriye; yek ji wan ji hêla Richard Bell ve di sala 1937an de, û yek jî ji aliyê Arthur John Arberry ve di sala 1955an de hatiye çêkirin. Her çend hemû ev wergêr ne ji aliyê misilmanan bûn jî, gelek werger ji aliyê misilmanan ve hatine çêkirin: wergerên inglîzî yên nû û navdar ên ji aliyê misilmanan ve wergera ''The Oxford World Classics'' a Muhammad Abdel Haleem, ''The Clear Quran'' a Mustafa Khattab, wergera Sahih International û gelekên din dihewîne. Wekî wergerên [[Încîl]]ê, wergêrên inglîzî carinan peyv û avahiyên inglîzî yên kevn li ser hevwateyên wan ên nû an kevneşopî tercîh kirine; bo nimûne, du wergêrên ku pir têne xwendin, Ebdulleh Yûsif Elî û [[Marmaduke Pickthall]], li şûna &quot;you&quot; ya gelemperîtir, pirjimar û yekjimar &quot;ye&quot; û &quot;thou&quot; bikar tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://readquranonline.info/surah003.html |sernav=Al-i-Imran (The Family of Imran) Part 1 |malper=Read Quran Online |roja-gihiştinê=21 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101118015724/http://www.readquranonline.info/surah003.html |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;

Wergera herî kevin a Gurmuxî ya Qurana Şerîf li gundê Lande yê navçeya Moga ya Puncabê, li [[Hindistan]]ê hatiye dîtin ku di sala 1911ê de hatiye çapkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pal |pêşnav=Amaninder |tarîx=5 gulan 2016 |sala-orîjînal=4 April |sernav=Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village |url=http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160506011533/http://www.tribuneindia.com/news/punjab/gurmukhi-translation-of-quran-traced-to-moga-village/232193.html |roja-arşîvê=6 gulan 2016 |roja-gihiştinê=26 tebax 2016 |xebat=The Tribune }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Page from the Qur'an of Sultan Ibrahim (TKS EH 209).jpg|Nivîsara Quranê ya 1091ê bi tîpên qalind û werger û şîroveyên farisî bi tîpên siviktir.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Alya Karame|title=Qur'ans from the Eastern Islamic World between the 4th/10th and 6th/12th Centuries |url=https://era.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/28999/Karame2018%20text.pdf?sequence=2&amp;isAllowed=y |website=The University of Edinburgh |page=109|language=en}}&lt;/ref&gt;
Wêne:Ilkhanid Quran.jpg|Qurana erebî bi wergera farisî ya xêzikî ya serdema îlxaniyan
Wêne:Alcoran de Mahomet 1647.jpg|Yekem Qurana çapkirî bi zimanekî gelêrî yê ewropî: , André du Ryer, 1647
Wêne:Koran by Megerlein 1772.jpg|Rûpela sernavê ya yekem wergera almanî (1772) a Quranê
Wêne:Chinese quran.jpg|Ayetên 33 û 34 ji sûreya [[Yasîn]] di vê wergera [[Zimanê çînî|çînî]] ya Quranê de
&lt;/gallery&gt;

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]
* [[Çar pirtûk di îslamê de]]
* [[Ehlê Pirtûkê]]
* [[Qurantî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Projeyên din|commons=Yes|author=Yes|wikt=Yes|voy=|species=Yes}}
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/collections/islamic Çend Quranên dîjîtal di Pirtûkxaneya Dîjîtal a Zanîngeha Cambridge de hene]
* [http://openn.library.upenn.edu/Data/0031/html/2017_232_1.html 2017-232-1 al-Qurʼān. / القرآن at OPenn]

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>pp50qls76lalbh1aevcsh8dnw5t7pk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şueyb</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5160</id>
    <revision>
      <id>2012641</id>
      <parentid>1809616</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266" sha1="6i1o0t39u46drcckn4vu7xmg5927tmt" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi erebî: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''), [[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>6i1o0t39u46drcckn4vu7xmg5927tmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012642</id>
      <parentid>2012641</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="9ljec76sz7pva04v6svus0n258c3tvq" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''), [[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>9ljec76sz7pva04v6svus0n258c3tvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012643</id>
      <parentid>2012642</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="7vamr9p1bhqhvldau2yo99lscqiip62" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''),[[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>7vamr9p1bhqhvldau2yo99lscqiip62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012644</id>
      <parentid>2012643</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="9ljec76sz7pva04v6svus0n258c3tvq" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''), [[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>9ljec76sz7pva04v6svus0n258c3tvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012645</id>
      <parentid>2012644</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="298" sha1="cy6ivf35x9nav9kr1t8ca8pb8da2s0r" xml:space="preserve">{{Xebat}}

'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''), kesayetek û [[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>cy6ivf35x9nav9kr1t8ca8pb8da2s0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012646</id>
      <parentid>2012645</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="qwebj06mtp25bwu8lpjhrc3vactf6cd" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''), kesayetek û [[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>qwebj06mtp25bwu8lpjhrc3vactf6cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012647</id>
      <parentid>2012646</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="b3al8by6maxzrgi0h5lsrnwxneophyb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
'''Şueyb''' yan jî '''Şu'eyb''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: شُـعَـيْـب, ''Shu'ayb''), kesayetek û [[pêxamber]]ekî [[Îslam]]ê ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>b3al8by6maxzrgi0h5lsrnwxneophyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sûre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6002</id>
    <revision>
      <id>2012610</id>
      <parentid>1780366</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5092" sha1="s4ntl1mxn0wm6nmk832k36j3778fhgb" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Sûre''', beşeke ji 114 beşên pirtûka pîroz a [[Quran]]ê ya dînê îslamê ye. Li gorî baweriya îslamê sûreyên Quranê li [[Meke]] û [[Medîne]]yê dahatine.

== Lîste ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; width=50%
!Jimar
!Navê sûreyê
!Jimara ayetan
!Cihê dahatina sûreyê (Meka, Medîne)
|-
|1 || [[Fatihe]] || 7 || Meke
|-
|2 || [[Beqere]] || 286 || Medîne
|-
|3 || [[Alî Îmran]] ||200 || Medîne 
|-
|4 || [[Nîsa]] ||176 || Medîne
|-
|5 || [[Maide]] ||120 || Medîne
|-
|6 || [[Enam]] ||165 || Meke 
|-
|7 ||[[Eraf]] ||206 || Meke 
|-
|8 ||[[Enfal (sûre)|Enfal]] ||75 || Medîne 
|-
|9 ||[[Tewbe]] ||129 || Medîne 
|-
|10 || [[Yûnus (sûre)|Yûnus]] ||109 || Meke
|-
|11 ||[[Hûd (sûre)|Hûd]] ||123 || Meke 
|-
|12 ||[[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] ||111 || Meke 
|-
|13 ||[[Red]] ||43 || Meke 
|-
|14 ||[[Îbrahîm (sûre)|Îbrahîm]] ||52 || Meke 
|-
|15 ||[[Hecr]] ||99 || Meke 
|-
|16 || [[Nahl]] ||128 || Meke 
|-
|17 || [[Îsra]] ||111 || Meke
|-
|18 || [[Kehf]] ||110 || Meke
|-
|19 || [[Meryem (sûre)|Meryem]] ||98 || Meke
|-
|20 ||	[[Tahe]] || 135 || Meke
|-
|21 || [[Enbiya]] || 112 || Meke
|-
|22 || [[Hec]] || 78 || Medîne 
|-
|23 || [[Muminûn]] || 118 || Meke 
|-
|24 || [[Nûr]] 	|| 64 ||Medîne 
|-
|25 || [[Furqan]] || 77 || Meke
|-
|26 || [[Şûera]] || 227 || Meke
|-
|27 || [[Neml]] || 93 || Meke
|-
|28 || [[Qeses]] ||  88 || Meke
|-
|29 || [[Enkebût]]  || 69 || Meke
|-
|30 || [[Rûm]] || 60 || Meke
|-
|31 || [[Loqman (sûre)|Luqman]] || 34 || Meke 
|-
|32 || [[Secde]] || 30 || Meke 
|-
|33 || [[Ehzab]] || 73 || Medîne 
|-
|34 || [[Seba (sûre)|Seba]] || 54 || Meke
|-
|35 || [[Fatir]] || 45 || Meke
|-
|36 || [[Yasîn]] || 83 || Meke
|-
|37 || [[Safat]] || 182 || Meke
|-
|38 || [[Sad]] || 88 || Meke
|-
|39 || [[Zumer]] || 75 || Meke 
|-
|40 || [[Mumin]] || 85 || Meke 
|-
|41 || [[Fusilet]] || 54 || Meke 
|-
|42 || [[Şûra]] || 53 || Meke
|-
|43 || [[Zuxruf]] || 89 || Meke
|-
|44 || [[Duxan]] || 59 || Meke
|-
|45 || [[Casiye]] ||  37 || Meke
|-
|46 || [[Ehqaf]] || 35 || Meke
|-
|47 || [[Mihemed (sûre)|Mihemed]] || 38 ||Medîne 
|-
|48 || [[Feth]] || 29 ||Medîne 
|-
|49 || [[Hucurat]] || 18 ||Medîne 
|-
|50 || [[Qaf]] || 45 ||Meke 
|-
|51 || [[Zariyat]] || 60 ||Meke
|-
|52 || [[Tûr]] || 49 ||Meke
|-
|53 || [[Necm]] || 62 ||Meke
|-
|54 || [[Qemer]] || 55 ||Meke
|-
|55 || [[Rehman]] || 78 || Medîne 
|-
|56 || [[Weqiya]] || 96 ||Meke 
|-
|57 || [[Hedîd]] || 29 ||Medîne 
|-
|58 || [[Mucedele]] || 22 ||Medîne 
|-
|59 || [[Haşr]] ||24 ||Medîne 
|-
|60 || [[Mumtehine]] || 13 ||Medîne 
|-
|61 || [[Sef]] || 14 ||Medîne 
|-
|62 || [[Cume]] || 11 ||Medîne 
|-
|63 || [[Munafiqûn]] || 11 ||Medîne 
|-
|64 || [[Texabun]] ||18 ||Medîne 
|-
|65 || [[Telaq]] || 12 ||Medîne 
|-
|66 || [[Tehrîm]] || 12 ||Medîne 
|-
|67 || [[Mulk]] || 30 ||Meke 
|-
|68 || [[Qelem]] || 52 ||Meke
|-
|69 || [[Haqe]] || 52 ||Meke
|-
|70 || [[Mearic]] || 44 ||Meke
|-
|71 || [[Nûh]] || 28 ||Meke
|-
|72 || [[Cin]]  || 28 ||Meke
|-
|73 || [[Muzemil]]  || 20 ||Meke 
|-
|74 || [[Mudesir]]  || 76 ||Meke 
|-
|75 || [[Qiyamet (sûre)|Qiyamet]]  || 40 ||Meke 
|-
|76 || [[Însan]] || 31 ||Medîne 
|-
|77 || [[Murselat]] || 50 ||Meke
|-
|78 || [[Nebe]] || 40 ||Meke
|-
|79 || [[Naziat]] || 46 ||Meke
|-
|80 || [[Ebese]] || 42 ||Meke
|-
|81 || [[Tekwîr]] || 29 ||Meke
|-
|82 || [[Înfitar]] || 19 ||Meke 
|-
|83 || [[Mutefifîn]] || 36 ||Meke 
|-
|84 || [[Înşiqaq]] || 25 ||Meke 
|-
|85 || [[Burûc]] || 22 ||Meke
|-
|86 || [[Tariq]] || 17 ||Meke
|-
|87 || [[Ela]] || 19 ||Meke
|-
|88 || [[Xaşîye]] || 26 ||Meke
|-
|89 || [[Fecr]] || 30 ||Meke
|-
|90 || [[Beled]] || 20 ||Meke 
|-
|91 || [[Şems]] || 15 ||Meke 
|-
|92 || [[Leyl]] || 21 ||Meke 
|-
|93 || [[Duha]] || 11 ||Meke 
|-
|94 || [[Înşirah]] || 8 ||Meke 
|-
|95 || [[Tîn]] || 8 ||Meke 
|-
|96 || [[Elaq]] || 19 ||Meke 
|-
|97 || [[Qedr]] || 5 ||Meke 
|-
|98 || [[Beyine]] || 8 ||Medîne 
|-
|99 || [[Zelzele]] || 8 ||Medîne 
|-
|100 || [[Adiyat]] || 11 ||Meke
|-
|101 || [[Qarihe]] || 11 ||Meke
|-
|102 || [[Tekasur]] || 8 ||Meke
|-
|103 || [[Esr]] || 3 ||Meke
|-
|104 || [[Humeze]] || 9 ||Meke 
|-
|105 || [[Fîl (sûre)|Fîl]] || 5 ||Meke 
|-
|106 || [[Qureyş]] || 4 ||Meke 
|-
|107 || [[Maûn]] || 7 ||Meke
|-
|108 || [[Kewser]] || 3 ||Meke
|-
|109 || [[Kafirûn]] || 6 ||Meke
|-
|110 || [[Nesr]] || 3 ||Medîne
|-
|111 || [[Tebet]] || 5 ||Meke
|-
|112 || [[Îxlas]] || 4 ||Meke 
|-
|113 || [[Feleq]] || 5 || Meke
|-
|114 || [[Nas]] || 6 ||Meke
|}

== Wateya Sûreyan ==
[https://wikisource.org/wiki/Wateya_Qurana_Pîroz Wateya Qurana Pîroz]

== Nivisandina Sûreyan ==
[[oldwikisource:Qurana_Pîroz_Erebî_Kurdî_ya_Latînî|Qurana Pîroz Erebî Kurdî ya Latînî]]
== Çavkanî ==
https://watedar.com/

== Girêdanên derve ==
* [http://zanin.ir/2280-fehrista-sureyan-cuz-30.html Fêhrista Sûreyan- Cuz 30] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218202329/http://zanin.ir/2280-fehrista-sureyan-cuz-30.html |date=2013-02-18 }}

{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Sûre| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>s4ntl1mxn0wm6nmk832k36j3778fhgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012611</id>
      <parentid>2012610</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="bfl2qrsrr4ciudpcf77t744epj2i1cp" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Sûre''', beşeke ji 114 beşên pirtûka pîroz a [[Quran]]ê ya dînê îslamê ye. Li gorî baweriya îslamê sûreyên Quranê li [[Meke]] û [[Medîne]]yê dahatine.

== Lîste ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; width=50%
!Jimar
!Navê sûreyê
!Jimara ayetan
!Cihê dahatina sûreyê (Meka, Medîne)
|-
|1 || [[Fatihe]] || 7 || Meke
|-
|2 || [[Beqere]] || 286 || Medîne
|-
|3 || [[Alî Îmran]] ||200 || Medîne 
|-
|4 || [[Nîsa]] ||176 || Medîne
|-
|5 || [[Maide]] ||120 || Medîne
|-
|6 || [[Enam]] ||165 || Meke 
|-
|7 ||[[Eraf]] ||206 || Meke 
|-
|8 ||[[Enfal (sûre)|Enfal]] ||75 || Medîne 
|-
|9 ||[[Tewbe]] ||129 || Medîne 
|-
|10 || [[Yûnus (sûre)|Yûnus]] ||109 || Meke
|-
|11 ||[[Hûd (sûre)|Hûd]] ||123 || Meke 
|-
|12 ||[[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] ||111 || Meke 
|-
|13 ||[[Red]] ||43 || Meke 
|-
|14 ||[[Îbrahîm (sûre)|Îbrahîm]] ||52 || Meke 
|-
|15 ||[[Hecr]] ||99 || Meke 
|-
|16 || [[Nahl]] ||128 || Meke 
|-
|17 || [[Îsra]] ||111 || Meke
|-
|18 || [[Kehf]] ||110 || Meke
|-
|19 || [[Meryem (sûre)|Meryem]] ||98 || Meke
|-
|20 ||	[[Tahe]] || 135 || Meke
|-
|21 || [[Enbiya]] || 112 || Meke
|-
|22 || [[Hec]] || 78 || Medîne 
|-
|23 || [[Muminûn]] || 118 || Meke 
|-
|24 || [[Nûr]] 	|| 64 ||Medîne 
|-
|25 || [[Furqan]] || 77 || Meke
|-
|26 || [[Şûera]] || 227 || Meke
|-
|27 || [[Neml]] || 93 || Meke
|-
|28 || [[Qeses]] ||  88 || Meke
|-
|29 || [[Enkebût]]  || 69 || Meke
|-
|30 || [[Rûm]] || 60 || Meke
|-
|31 || [[Loqman (sûre)|Luqman]] || 34 || Meke 
|-
|32 || [[Secde]] || 30 || Meke 
|-
|33 || [[Ehzab]] || 73 || Medîne 
|-
|34 || [[Seba (sûre)|Seba]] || 54 || Meke
|-
|35 || [[Fatir]] || 45 || Meke
|-
|36 || [[Yasîn]] || 83 || Meke
|-
|37 || [[Safat]] || 182 || Meke
|-
|38 || [[Sad]] || 88 || Meke
|-
|39 || [[Zumer]] || 75 || Meke 
|-
|40 || [[Mumin]] || 85 || Meke 
|-
|41 || [[Fusilet]] || 54 || Meke 
|-
|42 || [[Şûra]] || 53 || Meke
|-
|43 || [[Zuxruf]] || 89 || Meke
|-
|44 || [[Duxan]] || 59 || Meke
|-
|45 || [[Casiye]] ||  37 || Meke
|-
|46 || [[Ehqaf]] || 35 || Meke
|-
|47 || [[Mihemed (sûre)|Mihemed]] || 38 ||Medîne 
|-
|48 || [[Feth]] || 29 ||Medîne 
|-
|49 || [[Hucurat]] || 18 ||Medîne 
|-
|50 || [[Qaf]] || 45 ||Meke 
|-
|51 || [[Zariyat]] || 60 ||Meke
|-
|52 || [[Tûr]] || 49 ||Meke
|-
|53 || [[Necm]] || 62 ||Meke
|-
|54 || [[Qemer]] || 55 ||Meke
|-
|55 || [[Rehman]] || 78 || Medîne 
|-
|56 || [[Weqiya]] || 96 ||Meke 
|-
|57 || [[Hedîd]] || 29 ||Medîne 
|-
|58 || [[Mucedele]] || 22 ||Medîne 
|-
|59 || [[Haşr]] ||24 ||Medîne 
|-
|60 || [[Mumtehine]] || 13 ||Medîne 
|-
|61 || [[Sef]] || 14 ||Medîne 
|-
|62 || [[Cume]] || 11 ||Medîne 
|-
|63 || [[Munafiqûn]] || 11 ||Medîne 
|-
|64 || [[Texabun]] ||18 ||Medîne 
|-
|65 || [[Telaq]] || 12 ||Medîne 
|-
|66 || [[Tehrîm]] || 12 ||Medîne 
|-
|67 || [[Mulk]] || 30 ||Meke 
|-
|68 || [[Qelem]] || 52 ||Meke
|-
|69 || [[Haqe]] || 52 ||Meke
|-
|70 || [[Mearic]] || 44 ||Meke
|-
|71 || [[Nûh]] || 28 ||Meke
|-
|72 || [[Cin]]  || 28 ||Meke
|-
|73 || [[Muzemil]]  || 20 ||Meke 
|-
|74 || [[Mudesir]]  || 76 ||Meke 
|-
|75 || [[Qiyamet (sûre)|Qiyamet]]  || 40 ||Meke 
|-
|76 || [[Însan]] || 31 ||Medîne 
|-
|77 || [[Murselat]] || 50 ||Meke
|-
|78 || [[Nebe]] || 40 ||Meke
|-
|79 || [[Naziat]] || 46 ||Meke
|-
|80 || [[Ebese]] || 42 ||Meke
|-
|81 || [[Tekwîr]] || 29 ||Meke
|-
|82 || [[Înfitar]] || 19 ||Meke 
|-
|83 || [[Mutefifîn]] || 36 ||Meke 
|-
|84 || [[Înşiqaq]] || 25 ||Meke 
|-
|85 || [[Burûc]] || 22 ||Meke
|-
|86 || [[Tariq]] || 17 ||Meke
|-
|87 || [[Ela]] || 19 ||Meke
|-
|88 || [[Xaşîye]] || 26 ||Meke
|-
|89 || [[Fecr]] || 30 ||Meke
|-
|90 || [[Beled]] || 20 ||Meke 
|-
|91 || [[Şems]] || 15 ||Meke 
|-
|92 || [[Leyl]] || 21 ||Meke 
|-
|93 || [[Duha]] || 11 ||Meke 
|-
|94 || [[Înşirah]] || 8 ||Meke 
|-
|95 || [[Tîn]] || 8 ||Meke 
|-
|96 || [[Elaq]] || 19 ||Meke 
|-
|97 || [[Qedr]] || 5 ||Meke 
|-
|98 || [[Beyine]] || 8 ||Medîne 
|-
|99 || [[Zelzele]] || 8 ||Medîne 
|-
|100 || [[Adiyat]] || 11 ||Meke
|-
|101 || [[Qarihe]] || 11 ||Meke
|-
|102 || [[Tekasur]] || 8 ||Meke
|-
|103 || [[Esr]] || 3 ||Meke
|-
|104 || [[Humeze]] || 9 ||Meke 
|-
|105 || [[Fîl (sûre)|Fîl]] || 5 ||Meke 
|-
|106 || [[Qureyş]] || 4 ||Meke 
|-
|107 || [[Maûn]] || 7 ||Meke
|-
|108 || [[Kewser]] || 3 ||Meke
|-
|109 || [[Kafirûn]] || 6 ||Meke
|-
|110 || [[Nesr]] || 3 ||Medîne
|-
|111 || [[Tebet]] || 5 ||Meke
|-
|112 || [[Îxlas]] || 4 ||Meke 
|-
|113 || [[Feleq]] || 5 || Meke
|-
|114 || [[Nas]] || 6 ||Meke
|}

== Girêdanên derve ==
* [http://zanin.ir/2280-fehrista-sureyan-cuz-30.html Fêhrista Sûreyan- Cuz 30] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218202329/http://zanin.ir/2280-fehrista-sureyan-cuz-30.html |date=2013-02-18 }}
* 
[https://wikisource.org/wiki/Wateya_Qurana_Pîroz Wateya Qurana Pîroz]
*
[[oldwikisource:Qurana_Pîroz_Erebî_Kurdî_ya_Latînî|Qurana Pîroz Erebî Kurdî ya Latînî]]
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Sûre| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>bfl2qrsrr4ciudpcf77t744epj2i1cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012612</id>
      <parentid>2012611</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2012612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5007" sha1="1h8dczdmf5uvrfxkuhrfmytamv2v90z" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Sûre''', beşeke ji 114 beşên pirtûka pîroz a [[Quran]]ê ya dînê îslamê ye. Li gorî baweriya îslamê sûreyên Quranê li [[Meke]] û [[Medîne]]yê dahatine.

== Lîste ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; width=50%
!Jimar
!Navê sûreyê
!Jimara ayetan
!Cihê dahatina sûreyê (Meka, Medîne)
|-
|1 || [[Fatihe]] || 7 || Meke
|-
|2 || [[Beqere]] || 286 || Medîne
|-
|3 || [[Alî Îmran]] ||200 || Medîne 
|-
|4 || [[Nîsa]] ||176 || Medîne
|-
|5 || [[Maide]] ||120 || Medîne
|-
|6 || [[Enam]] ||165 || Meke 
|-
|7 ||[[Eraf]] ||206 || Meke 
|-
|8 ||[[Enfal (sûre)|Enfal]] ||75 || Medîne 
|-
|9 ||[[Tewbe]] ||129 || Medîne 
|-
|10 || [[Yûnus (sûre)|Yûnus]] ||109 || Meke
|-
|11 ||[[Hûd (sûre)|Hûd]] ||123 || Meke 
|-
|12 ||[[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] ||111 || Meke 
|-
|13 ||[[Red]] ||43 || Meke 
|-
|14 ||[[Îbrahîm (sûre)|Îbrahîm]] ||52 || Meke 
|-
|15 ||[[Hecr]] ||99 || Meke 
|-
|16 || [[Nahl]] ||128 || Meke 
|-
|17 || [[Îsra]] ||111 || Meke
|-
|18 || [[Kehf]] ||110 || Meke
|-
|19 || [[Meryem (sûre)|Meryem]] ||98 || Meke
|-
|20 ||	[[Tahe]] || 135 || Meke
|-
|21 || [[Enbiya]] || 112 || Meke
|-
|22 || [[Hec]] || 78 || Medîne 
|-
|23 || [[Muminûn]] || 118 || Meke 
|-
|24 || [[Nûr]] 	|| 64 ||Medîne 
|-
|25 || [[Furqan]] || 77 || Meke
|-
|26 || [[Şûera]] || 227 || Meke
|-
|27 || [[Neml]] || 93 || Meke
|-
|28 || [[Qeses]] ||  88 || Meke
|-
|29 || [[Enkebût]]  || 69 || Meke
|-
|30 || [[Rûm]] || 60 || Meke
|-
|31 || [[Loqman (sûre)|Luqman]] || 34 || Meke 
|-
|32 || [[Secde]] || 30 || Meke 
|-
|33 || [[Ehzab]] || 73 || Medîne 
|-
|34 || [[Seba (sûre)|Seba]] || 54 || Meke
|-
|35 || [[Fatir]] || 45 || Meke
|-
|36 || [[Yasîn]] || 83 || Meke
|-
|37 || [[Safat]] || 182 || Meke
|-
|38 || [[Sad]] || 88 || Meke
|-
|39 || [[Zumer]] || 75 || Meke 
|-
|40 || [[Mumin]] || 85 || Meke 
|-
|41 || [[Fusilet]] || 54 || Meke 
|-
|42 || [[Şûra]] || 53 || Meke
|-
|43 || [[Zuxruf]] || 89 || Meke
|-
|44 || [[Duxan]] || 59 || Meke
|-
|45 || [[Casiye]] ||  37 || Meke
|-
|46 || [[Ehqaf]] || 35 || Meke
|-
|47 || [[Mihemed (sûre)|Mihemed]] || 38 ||Medîne 
|-
|48 || [[Feth]] || 29 ||Medîne 
|-
|49 || [[Hucurat]] || 18 ||Medîne 
|-
|50 || [[Qaf]] || 45 ||Meke 
|-
|51 || [[Zariyat]] || 60 ||Meke
|-
|52 || [[Tûr]] || 49 ||Meke
|-
|53 || [[Necm]] || 62 ||Meke
|-
|54 || [[Qemer]] || 55 ||Meke
|-
|55 || [[Rehman]] || 78 || Medîne 
|-
|56 || [[Weqiya]] || 96 ||Meke 
|-
|57 || [[Hedîd]] || 29 ||Medîne 
|-
|58 || [[Mucedele]] || 22 ||Medîne 
|-
|59 || [[Haşr]] ||24 ||Medîne 
|-
|60 || [[Mumtehine]] || 13 ||Medîne 
|-
|61 || [[Sef]] || 14 ||Medîne 
|-
|62 || [[Cume]] || 11 ||Medîne 
|-
|63 || [[Munafiqûn]] || 11 ||Medîne 
|-
|64 || [[Texabun]] ||18 ||Medîne 
|-
|65 || [[Telaq]] || 12 ||Medîne 
|-
|66 || [[Tehrîm]] || 12 ||Medîne 
|-
|67 || [[Mulk]] || 30 ||Meke 
|-
|68 || [[Qelem]] || 52 ||Meke
|-
|69 || [[Haqe]] || 52 ||Meke
|-
|70 || [[Mearic]] || 44 ||Meke
|-
|71 || [[Nûh]] || 28 ||Meke
|-
|72 || [[Cin]]  || 28 ||Meke
|-
|73 || [[Muzemil]]  || 20 ||Meke 
|-
|74 || [[Mudesir]]  || 76 ||Meke 
|-
|75 || [[Qiyamet (sûre)|Qiyamet]]  || 40 ||Meke 
|-
|76 || [[Însan]] || 31 ||Medîne 
|-
|77 || [[Murselat]] || 50 ||Meke
|-
|78 || [[Nebe]] || 40 ||Meke
|-
|79 || [[Naziat]] || 46 ||Meke
|-
|80 || [[Ebese]] || 42 ||Meke
|-
|81 || [[Tekwîr]] || 29 ||Meke
|-
|82 || [[Înfitar]] || 19 ||Meke 
|-
|83 || [[Mutefifîn]] || 36 ||Meke 
|-
|84 || [[Înşiqaq]] || 25 ||Meke 
|-
|85 || [[Burûc]] || 22 ||Meke
|-
|86 || [[Tariq]] || 17 ||Meke
|-
|87 || [[Ela]] || 19 ||Meke
|-
|88 || [[Xaşîye]] || 26 ||Meke
|-
|89 || [[Fecr]] || 30 ||Meke
|-
|90 || [[Beled]] || 20 ||Meke 
|-
|91 || [[Şems]] || 15 ||Meke 
|-
|92 || [[Leyl]] || 21 ||Meke 
|-
|93 || [[Duha]] || 11 ||Meke 
|-
|94 || [[Înşirah]] || 8 ||Meke 
|-
|95 || [[Tîn]] || 8 ||Meke 
|-
|96 || [[Elaq]] || 19 ||Meke 
|-
|97 || [[Qedr]] || 5 ||Meke 
|-
|98 || [[Beyine]] || 8 ||Medîne 
|-
|99 || [[Zelzele]] || 8 ||Medîne 
|-
|100 || [[Adiyat]] || 11 ||Meke
|-
|101 || [[Qarihe]] || 11 ||Meke
|-
|102 || [[Tekasur]] || 8 ||Meke
|-
|103 || [[Esr]] || 3 ||Meke
|-
|104 || [[Humeze]] || 9 ||Meke 
|-
|105 || [[Fîl (sûre)|Fîl]] || 5 ||Meke 
|-
|106 || [[Qureyş]] || 4 ||Meke 
|-
|107 || [[Maûn]] || 7 ||Meke
|-
|108 || [[Kewser]] || 3 ||Meke
|-
|109 || [[Kafirûn]] || 6 ||Meke
|-
|110 || [[Nesr]] || 3 ||Medîne
|-
|111 || [[Tebet]] || 5 ||Meke
|-
|112 || [[Îxlas]] || 4 ||Meke 
|-
|113 || [[Feleq]] || 5 || Meke
|-
|114 || [[Nas]] || 6 ||Meke
|}

== Girêdanên derve ==
* [http://zanin.ir/2280-fehrista-sureyan-cuz-30.html Fêhrista Sûreyan- Cuz 30] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218202329/http://zanin.ir/2280-fehrista-sureyan-cuz-30.html |date=2013-02-18 }}
* [https://wikisource.org/wiki/Wateya_Qurana_Pîroz Wateya Qurana Pîroz]
* [[oldwikisource:Qurana_Pîroz_Erebî_Kurdî_ya_Latînî|Qurana Pîroz Erebî Kurdî ya Latînî]]
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Sûre| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>1h8dczdmf5uvrfxkuhrfmytamv2v90z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yûsif</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6018</id>
    <revision>
      <id>2012618</id>
      <parentid>1962045</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3945" sha1="j9g6q4sirkzvykkvdf8ug370mbc9qhv" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}
{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin), li gorî [[Quran]]ê, yek ji pêxamberên [[Benî-Îsraîl]] e.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Yekek ji pêxamberên ku di [[Quran]] ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê [[pêxamber]] [[Yaqûb]] e û rîçika wî hettanî pêxemberê [[Îbrahîm]] tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>j9g6q4sirkzvykkvdf8ug370mbc9qhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012619</id>
      <parentid>2012618</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3953" sha1="2rkso2z3b49mcs561tgpacguquomqnu" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin), li gorî [[Quran]]ê, yek ji pêxamberên [[Benî-Îsraîl]] e.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Yekek ji pêxamberên ku di [[Quran]] ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê [[pêxamber]] [[Yaqûb]] e û rîçika wî hettanî pêxemberê [[Îbrahîm]] tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>2rkso2z3b49mcs561tgpacguquomqnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012620</id>
      <parentid>2012619</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3951" sha1="46a4ehfs2srtdmcj2m7voymft5b2bp4" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Yekek ji pêxamberên ku di [[Quran]] ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê [[pêxamber]] [[Yaqûb]] e û rîçika wî hettanî pêxemberê [[Îbrahîm]] tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>46a4ehfs2srtdmcj2m7voymft5b2bp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012621</id>
      <parentid>2012620</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="4kgb30f1niuw91tgdo0vvalmpauia2c" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Yekek ji pêxamberên ku di [[Quran]] ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê [[pêxamber]] [[Yaqûb]] e û rîçika wî hettanî pêxemberê [[Îbrahîm]] tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>4kgb30f1niuw91tgdo0vvalmpauia2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012622</id>
      <parentid>2012621</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="2101lrudk5iqcxyweojlhqoci7shhp6" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê [[pêxamber]] [[Yaqûb]] e û rîçika wî hettanî pêxemberê [[Îbrahîm]] tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsuf]] e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>2101lrudk5iqcxyweojlhqoci7shhp6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012623</id>
      <parentid>2012622</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="ik5g80tgzigkhl2tn6okldlc9pvg13r" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>ik5g80tgzigkhl2tn6okldlc9pvg13r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012624</id>
      <parentid>2012623</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="m4ucv08mb3ewid5lgmpzm3hobr2ci2r" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji bo wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>m4ucv08mb3ewid5lgmpzm3hobr2ci2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012625</id>
      <parentid>2012624</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3946" sha1="nagycheubkx6khokvzhjmjff4guy4b7" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji [[Xwedê]] ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>nagycheubkx6khokvzhjmjff4guy4b7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012626</id>
      <parentid>2012625</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3989" sha1="dfqofekyy2vy8914n6xw464r0y0m6z9" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misir]]ê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê [[Misir]]ê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê.

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>dfqofekyy2vy8914n6xw464r0y0m6z9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012627</id>
      <parentid>2012626</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4070" sha1="6xm96820nb9e6mbqhkmibl9n4g3egcv" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû. Demekî şinda Yûsif dîsa hatiye berdan, lê ew du kesên din hatin îdamkirin.

Mîrê [[Misir]]ê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>6xm96820nb9e6mbqhkmibl9n4g3egcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012628</id>
      <parentid>2012627</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4023" sha1="hu3u1f65l2ymgr5ynz2n0qsbirv225m" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin [[Misira kevnare|Misirê]]. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>hu3u1f65l2ymgr5ynz2n0qsbirv225m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012629</id>
      <parentid>2012628</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4003" sha1="ncg6rj8oje9gogpcumsmph051t7ylvn" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>ncg6rj8oje9gogpcumsmph051t7ylvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012630</id>
      <parentid>2012629</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="6ravs6spienrxdphzu8bok26jafcjsg" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: '''يُوسُف''', ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>6ravs6spienrxdphzu8bok26jafcjsg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012631</id>
      <parentid>2012630</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3961" sha1="cxf2cm1aziuprhi8fmc1ph3oo1w7vki" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
[[Wêne:Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG|thumb|Yûsif bi bav û birayên xwe li Misirê]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: يُوسُف, ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>cxf2cm1aziuprhi8fmc1ph3oo1w7vki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012632</id>
      <parentid>2012631</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4087" sha1="i9ricint8y2ygqwub4iayz3od81ph16" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG
| sernavê_wêne       = Yûsif bi bav û dozdeh birayên wî li [[Misirê kevnare|Misirê]]
}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: يُوسُف, ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>i9ricint8y2ygqwub4iayz3od81ph16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012633</id>
      <parentid>2012632</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="j0gpmu30mte2uqihj77eudfthqk72eq" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG
| sernavê_wêne       = Yûsif bi bav û dozdeh birayên wî li [[Misirê kevnare|Misirê]]
}}
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: يُوسُف, ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin. Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>j0gpmu30mte2uqihj77eudfthqk72eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012634</id>
      <parentid>2012633</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="lpfj8mrv7eq13l0veqtqwqv4rjlvwme" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG
| sernavê_wêne       = Yûsif bi bav û dozdeh birayên wî li [[Misirê kevnare|Misirê]]
}}
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: يُوسُف, ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin. Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>lpfj8mrv7eq13l0veqtqwqv4rjlvwme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012635</id>
      <parentid>2012634</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="2ilzdrqq3f2lyb2osqfd2xtfthfa82x" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG
| sernavê_wêne       = Yûsif bi bav û dozdeh birayên wî li [[Misirê kevnare|Misirê]]
}}
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: يُوسُف, ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran|Quranê]] de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin. Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>2ilzdrqq3f2lyb2osqfd2xtfthfa82x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012652</id>
      <parentid>2012635</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="tok101ytkr10gjr600quycotpjklmy7" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Yûsif pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Yûsif&quot;, li '''[[Yûsif (cudakirin)]]''' binihêre.}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Joseph with his father Jacob and brothers in Egypt.JPG
| sernavê_wêne       = Yûsif bi bav û dozdeh birayên wî li [[Misirê kevnare|Misirê]]
}}
'''Yûsif''' (bi [[erebî]]: يُوسُف, ''Yûsuf'', bi kurdî: wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin) kesayetekî û yek ji pêxamberên [[dînên îbrahîmî]] ye.

== Dîroka Yûsif li gorî îslamê ==
[[Wêne:Owen Jones - Joseph dreams of stars.JPG|thumb|Yûsif dozdeh stêrkan di xewnên xwe de dibîne.]]
Ew yek ji pêxamberên ku di [[Quran]]ê de bi nav derbas dibe. Yûsif lawê pêxember [[Yaqûb]] bû û rîçika wî [[Hîtît|hîtanî]] pêxemberê [[Îbrahîm]]. Di Quranê de navê sûreya 10ê jî [[Yûsuf (sûre)|Yûsif]] e. Ev sûre ji 111 ayetan pêk tê û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin. Gorî Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji zarokên wî herî pir ji Yûsif hez dikir. Ji dest wê hez kirine birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe de dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kiribû, Yaqûb fêm kiriye ku ev nîşanek ji [[Xwedê]] ye û ji Yûsif re teme kiriye ku wî xewna xwe ji ti kesekî re nebêje. Lê birayên Yûsif ji wê xewna bihîstîbûn û li xwe armanc kirin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemî bi hevra diçûn gerê. Di gerê de, wan Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî kirin û ji bavê xwe re derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê de mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê [[Misira kevnare|Misirê]] bifiroşina mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê. Yûsif li mala wezîrê de mezin dibû û bû xortekî delal. Ji bona delalbûna Yûsifê dilê jina wezîr ketiye wî. Lê wî rû neda daxwazên jinan û ji ber vî yekê jinekê bi derew û îftiran karîbû ku Yûsif ji aliyê rayedaran were zindankirin. Yûsif bi salan di zindanê de ma. Li wê derê bi du kesan nasîbû û ji wan re xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû kesan wekî gotina Yûsif bû.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dîtiye ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kiriye, lê qet ti yekî nikarî bersiv bide wî. Dûr ve mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîstiye û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr re gotiye ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê de werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kiriye wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kiriye û di salên tunetiyê de ew xwarin ji civatê re belav kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê de Yûsif xwe ji wan da nasîn û hemiyan borandiye. Yûsif bav, dê û birayên xwe aniye Misirê li cem xwe. Gava endamê malbata wî hatine Misirê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nîşan dan. Bi wê awayê xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://quran.al-shia.org/kur_eng/tarjome/yusuf/yusuf.html Sûreta Yûsuf / Qur'an]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}
* [http://www.scribd.com/doc/21459285/kurdish-quran Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217]
* [http://www.scribd.com/doc/187618/SERHATIYA-USIV/ Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cihûtî]]
[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Pêxember]]
[[Kategorî:Yûsif| ]]</text>
      <sha1>tok101ytkr10gjr600quycotpjklmy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Idrîs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6096</id>
    <revision>
      <id>2012650</id>
      <parentid>1756090</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="spcvi782v8eraeahrko07wgm9cca3vm" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Islûb|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Idris the prophet.jpg|thumb|150px|Taswîrkirina Hz. Îdrîs a li [[bihişt]] û [[dojeh]]ê ]]

'''Îdrîs''' yek ji neviyên Hz. [[Şît]] û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember [[Adem]] bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast ''Ahnuh'' bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li [[Quran]]ê da ji wî ra &quot;Îdrîs&quot; hatiye gotin. &quot;Îdrîs&quot; ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li [[Misir]] ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.

Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem [[Kabil]] bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, [[stêrnasî]] û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>spcvi782v8eraeahrko07wgm9cca3vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012651</id>
      <parentid>2012650</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1385" sha1="h2g2t7jkkh7gxr4583e2ymbor4z8ixk" xml:space="preserve">{{Islûb|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Idris the prophet.jpg|thumb|150px|Taswîrkirina Hz. Îdrîs a li [[bihişt]] û [[dojeh]]ê ]]

'''Îdrîs''' yek ji neviyên Hz. [[Şît]] û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember [[Adem]] bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast ''Ahnuh'' bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li [[Quran]]ê da ji wî ra &quot;Îdrîs&quot; hatiye gotin. &quot;Îdrîs&quot; ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li [[Misir]] ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.

Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem [[Kabil]] bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, [[stêrnasî]] û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>h2g2t7jkkh7gxr4583e2ymbor4z8ixk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012682</id>
      <parentid>2012651</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.)</comment>
      <origin>2012682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="eboizu8e23an2xv342m1mpog3mvd27c" xml:space="preserve">{{Şêwaz|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Idris the prophet.jpg|thumb|150px|Taswîrkirina Hz. Îdrîs a li [[bihişt]] û [[dojeh]]ê ]]

'''Îdrîs''' yek ji neviyên Hz. [[Şît]] û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember [[Adem]] bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast ''Ahnuh'' bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li [[Quran]]ê da ji wî ra &quot;Îdrîs&quot; hatiye gotin. &quot;Îdrîs&quot; ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li [[Misir]] ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.

Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem [[Kabil]] bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, [[stêrnasî]] û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>eboizu8e23an2xv342m1mpog3mvd27c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îbrahîm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6102</id>
    <revision>
      <id>2012556</id>
      <parentid>1949169</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3898" sha1="bbzu0r7l5ydtbzdn3wjzywkyr0nycze" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', [[tîberî]]: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
[[Wêne:Offerismail.jpg|thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [[Cibrayîl]] di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: [[Kurd]] Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin)&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt;, lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li [[Riha]]yê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe [[Sarê]] û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Nemrût]] bar dike tere [[Urdun]] ê, [[Misir]] ê û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji [[Xwedê]] zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku [[Îsmaîl]] kalê ereban û [[Îshaq]] jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>bbzu0r7l5ydtbzdn3wjzywkyr0nycze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012557</id>
      <parentid>2012556</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3906" sha1="thrkqy74ex4n6trk0kykzylo3j8sojk" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', [[tîberî]]: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
[[Wêne:Offerismail.jpg|thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [[Cibrayîl]] di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: [[Kurd]] Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin)&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt;, lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li [[Riha]]yê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe [[Sarê]] û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Nemrût]] bar dike tere [[Urdun]] ê, [[Misir]] ê û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji [[Xwedê]] zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku [[Îsmaîl]] kalê ereban û [[Îshaq]] jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>thrkqy74ex4n6trk0kykzylo3j8sojk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012558</id>
      <parentid>2012557</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3902" sha1="r4cwvuq4e6174kvcnpjlzd2qny991dl" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
[[Wêne:Offerismail.jpg|thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [[Cibrayîl]] di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: [[Kurd]] Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin)&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt;, lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li [[Riha]]yê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe [[Sarê]] û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Nemrût]] bar dike tere [[Urdun]] ê, [[Misir]] ê û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji [[Xwedê]] zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku [[Îsmaîl]] kalê ereban û [[Îshaq]] jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>r4cwvuq4e6174kvcnpjlzd2qny991dl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012559</id>
      <parentid>2012558</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="45wnxtjdd9z5gaxbj7s3uq3zw9con4v" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
[[Wêne:Offerismail.jpg|thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [[Cibrayîl]] di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: [[Kurd]] Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin)&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt;, lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li [[Riha]]yê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe [[Sarê]] û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Nemrût]] bar dike tere [[Urdun]] ê, [[Misir]] ê û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji [[Xwedê]] zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku [[Îsmaîl]] kalê ereban û [[Îshaq]] jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>45wnxtjdd9z5gaxbj7s3uq3zw9con4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012560</id>
      <parentid>2012559</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3845" sha1="gqj0s04t6fqe2c09r9m5nlricokvo4e" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
[[Wêne:Offerismail.jpg|thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [[Cibrayîl]] di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji [[Xwedê]] zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku [[Îsmaîl]] kalê ereban û [[Îshaq]] jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>gqj0s04t6fqe2c09r9m5nlricokvo4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012561</id>
      <parentid>2012560</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3837" sha1="iuei2cfzh8lbuypcy9tgx705ein63g0" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
[[Wêne:Offerismail.jpg|thumb|Îirahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, [[Cibrayîl]] di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16an û 17an.]]
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tune bûn, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>iuei2cfzh8lbuypcy9tgx705ein63g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012562</id>
      <parentid>2012561</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3932" sha1="slxq3436k11hqvwtpu9lum1gc8m9ovb" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Offerismail.jpg
| sernavê_wêne       = Îbrahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, Cibrayîl di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16 û 17an e.
}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].
Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tune bûn, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>slxq3436k11hqvwtpu9lum1gc8m9ovb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012563</id>
      <parentid>2012562</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="685dx3iheujt72k3mh7mgb3d288dfqh" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Offerismail.jpg
| sernavê_wêne       = Îbrahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, Cibrayîl di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16 û 17an e.
}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].

Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tune bûn, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>685dx3iheujt72k3mh7mgb3d288dfqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012564</id>
      <parentid>2012563</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3924" sha1="6pm7pw68jurd992wihaxbdr2u2gyaaw" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Offerismail.jpg
| sernavê_wêne       = Îbrahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, Cibrayîl di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16 û 17an e.
}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].

Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî [[Quran]]ê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tune bûn, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>6pm7pw68jurd992wihaxbdr2u2gyaaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012565</id>
      <parentid>2012564</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T16:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="sv96ie8crfg33g545scdhsf5kw858ps" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Offerismail.jpg
| sernavê_wêne       = Îbrahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, Cibrayîl di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16 û 17an e.
}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha|Rihayê]] li [[Herran|Herranê]] hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].

Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî Quranê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tune bûn, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>sv96ie8crfg33g545scdhsf5kw858ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012578</id>
      <parentid>2012565</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3909" sha1="2shbpzgmbx4ac3meesocu9wx1vuo1l3" xml:space="preserve">{{ev gotar|li ser '''Îbrahîm pêxember''' e. Ji bo wateyên din a &quot;Îbrahîm&quot;, li [[Îbrahîm (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Offerismail.jpg
| sernavê_wêne       = Îbrahîm kurê xwe ji qurbanê re amade dike, Cibrayîl di kêliya dawî de mudaxele dike. Wêne ji destnivîsek tirkî ji sedsalên 16 û 17an e.
}}
'''Îbrahîm''' (bi [[kurdî]]: '''Berhîm''', '''Birehîm Xelîl''', '''Ebrehîm''', bi [[Îbranî]]: אַבְרָהָם, ''Avraham'', tîberî: ''ʼAḇrāhām'', [[erebî]]: إبراهيم, ''Ibrāhīm''), navê mêrekekî ye ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî [[Îsa|Îsa pêxember]] jiyaye. Li gorî her sê dînên [[Monoteyîzm|yekxwedayî]] yên roja îro ([[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[misilman]]î) jî ew pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê wan [[olên semîtîk|dînên semîtîk]] tê qebûlkirin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê dînan tiştên cihê riwayet dikin. Li gorî [[Îslam]]ê, Îbrahim pêxember li bajarê [[Riha]]yê li [[Herran]]ê hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye [[Babîl (bajar)|Babîlê]].

Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekiriye. Wî ji yek Xwedê yê re bawer dikir. Di [[Quran]]a pîroz de di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gorî Quranê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin),&lt;ref&gt;Diroka Pêxemberen, M. Asım Köksal [Tirkî]&lt;/ref&gt; lê agir wî nedişewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe [[Lût]] ji welatê [[Çiyayê Bêllî|Nemrûd]] bar dike tere [[Urdun]], [[Misir]] û dûra jî [[Filistin]]ê.

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tune bûn, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav [[Îsmaîl]] ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav [[Îshaq]] ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê ereban û Îshaq jî kalê gellê [[Îsraêl]]ê e.

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra &quot;misilman&quot; tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl [[Kabe]] înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|[[Kenotaf]]a Îbrahîm li gorî kevnepora ola cûhiyan, li mizgefta Îbrahîmî ya [[Hebron]]ê ([[Xelîl]]ê) ye.
Wêne:Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg|Îbrahîm, li gorî tabloya bi navê ''Qurbankirina Îshaqî'' (1635) ya [[Rembrandt]]. Ev tablo, li [[muzexaneya Hermitage]] a [[Sankt Petersburg]]ê tê dîtin.
Wêne:Timurid Anthology Zhertva.jpg|Îbrahîm, li gorî îslamê, ji minyatûreke Koleksiyona Tîmorî ya [[Şîraz]]ê (1410-11). Li [[muzexaneya Calouste Gulbekian]] a [[Lîzbon]]ê tê dîtin.
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avakerên dînan]]
[[Kategorî:Îbrahîm| ]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 21ê b.z.]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>2shbpzgmbx4ac3meesocu9wx1vuo1l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îshaq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6238</id>
    <revision>
      <id>2012605</id>
      <parentid>1909153</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Şewazên ne ensîklopedîk hatiye jêbirin</comment>
      <origin>2012605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="encmgr0gkphzx6s3np1r0qejtl217gm" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg
| sernavê_wêne       = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike
}}

'''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[Pêxember|pêxemberekî]] [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îshaq| ]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>encmgr0gkphzx6s3np1r0qejtl217gm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012606</id>
      <parentid>2012605</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="qctq312ekvca5rsve494i631fm5i57k" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg
| sernavê_wêne       = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike
}}

'''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[Pêxember|pêxemberekî]] [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îshaq| ]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>qctq312ekvca5rsve494i631fm5i57k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012636</id>
      <parentid>2012606</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="736" sha1="cyyprh33pq1geck1q2l5k73vfyf2miz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Chester Beatty T 414 fol 69 v Ishaq praying.jpg
| sernavê_wêne       = Tewsîrkirinek ji serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]], Ishaq nimêj dike
}}
'''Ishaq''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إِسْحَاق an إِسْحٰق,''{{transliteration|ar|DIN|ʾIsḥāq}}'') di [[dînên îbrahîmî]] de [[pêxember]]ekî [[Xweda|Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îsmaîl]] bû.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/186639/SERHATIYA-BIRAHIM/ Serhatiya Birahîm û Îshaq]

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îshaq| ]]
[[Kategorî:Pêxember]]</text>
      <sha1>cyyprh33pq1geck1q2l5k73vfyf2miz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Awistralya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6370</id>
    <revision>
      <id>2012566</id>
      <parentid>2004883</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2012566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138296" sha1="0u00twj9q95qqzl75zjudah8pj220ic" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |Herêma Paytexta Awistralyayê
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |Vîktorya
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |Awistralyaya Rojava
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |Queensland
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |Wêlsa Başûr a Nû
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |Herêma Bakur
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |Tasmanya
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |Awistralyaya Başûr
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |archive-date=2018-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>0u00twj9q95qqzl75zjudah8pj220ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012568</id>
      <parentid>2012566</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2012568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138316" sha1="eoepqo6mbd2hcsant0ji2kv6hjzxodz" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |Herêma Paytexta Awistralyayê
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |Vîktorya
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |Awistralyaya Rojava
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |Queensland
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |Wêlsa Başûr a Nû
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |Herêma Bakur
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |Tasmanya
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |Awistralyaya Başûr
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman |roja-arşîvê=2012-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120119063252/http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X |roja-arşîvê=2018-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180709210040/http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>eoepqo6mbd2hcsant0ji2kv6hjzxodz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ezraîl (firîşte)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6531</id>
    <revision>
      <id>2012553</id>
      <parentid>2003506</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1305" sha1="9bwx5kusx7lh1l1qqjrsjlq04181tr1" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Evelyn_De_Morgan_-_Angel_of_Death.jpg|thumb|Firîşteyê Mirinê li gorî [[Evelyn De Morgan]] , 1881]]
'''Azraîl''' an '''Rihsîn''' (''Rihstîn''), li gorî çar dînên yekxwedayî/dînên birahîmî yek ji çar melekên mezin e.

== Ezraîl di dînê îslamê de ==
Di gora ola [[Îslam]] ê Ezraîl di hêla [[Xwedê]] da bi kuştina mirovan hatiye wezîfekirin. Lêbelê navê vî melekê mezin di [[Quran]]ê da û di [[hadîs]]ên [[Muhemmed]] Pêxamber da ne Ezraîl e. Ji wî ra &quot;Melekulmewt&quot; (Meleku'l-Mewt) yanê &quot;Meleka mirinê&quot; tê gotin. Di Quran ê da ji bona Ezraîl aha tê gotin: &quot;Ew melekê mirinê, ku yê ji bona we hatiye wezîfekirin, gerê canê we bigire û dûra jî hûn li ba Xwedê yê xwe da bêne zivirandinê.&quot; (Sûreya [[Secde]]: 32/11)

Ji bona girtina rihê her mirovekî melekek heye û Ezraîl jî serokê van melekan e.

Di Quranê da aha derbaz dibe: &quot; Paşê danê mirina yekî ji we hatî be saiyên me canê wî digirin û ewna di wezîfa xwe da qet tu kêmasiyekî nakin.&quot;&lt;br&gt;
(Sûreya [[El-En'am]]: 6/61)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Azrael}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Firîşte]]
[[Kategorî:Firîşteyên mirinê]]
[[Kategorî:Serfirîşte]]
[[Kategorî:Serfirîşteyên Îslamê]]</text>
      <sha1>9bwx5kusx7lh1l1qqjrsjlq04181tr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012554</id>
      <parentid>2012553</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="owaxns3pwwhach93cjxr95rg8chlpsa" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Evelyn_De_Morgan_-_Angel_of_Death.jpg|thumb|Firîşteyê Mirinê li gorî [[Evelyn De Morgan]] , 1881]]
'''Azraîl''' an '''Rihsîn''' (''Rihstîn''), li gorî çar dînên yekxwedayî/dînên birahîmî yek ji çar melekên mezin e.

== Ezraîl di dînê îslamê de ==
Di gora ola [[Îslam]] ê Ezraîl di hêla [[Xwedê]] da bi kuştina mirovan hatiye wezîfekirin. Lêbelê navê vî melekê mezin di [[Quran]]ê da û di [[hadîs]]ên [[Muhemmed]] Pêxamber da ne Ezraîl e. Ji wî ra &quot;Melekulmewt&quot; (Meleku'l-Mewt) yanê &quot;Meleka mirinê&quot; tê gotin. Di Quran ê da ji bona Ezraîl aha tê gotin: &quot;Ew melekê mirinê, ku yê ji bona we hatiye wezîfekirin, gerê canê we bigire û dûra jî hûn li ba Xwedê yê xwe da bêne zivirandinê.&quot; (Sûreya [[Secde]]: 32/11)

Ji bona girtina rihê her mirovekî melekek heye û Ezraîl jî serokê van melekan e.

Di Quranê da aha derbaz dibe: &quot; Paşê danê mirina yekî ji we hatî be saiyên me canê wî digirin û ewna di wezîfa xwe da qet tu kêmasiyekî nakin.&quot; (Sûreya [[El-En'am]]: 6/61)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Azrael}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Firîşte]]
[[Kategorî:Firîşteyên mirinê]]
[[Kategorî:Serfirîşte]]
[[Kategorî:Serfirîşteyên Îslamê]]</text>
      <sha1>owaxns3pwwhach93cjxr95rg8chlpsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012555</id>
      <parentid>2012554</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1330" sha1="bvxecwk2053p1wylcx2qjr7ofnxuhhd" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Evelyn De Morgan - Angel of Death.jpg
| sernavê_wêne       = Firîşteyê Mirinê li gorî Evelyn De Morgan, 1881
}}

'''Azraîl''' an '''Rihsîn''' (''Rihstîn''), li gorî çar dînên yekxwedayî/dînên birahîmî yek ji çar melekên mezin e.

== Ezraîl di dînê îslamê de ==
Di gora ola [[Îslam]] ê Ezraîl di hêla [[Xwedê]] da bi kuştina mirovan hatiye wezîfekirin. Lêbelê navê vî melekê mezin di [[Quran]]ê da û di [[hadîs]]ên [[Muhemmed]] Pêxamber da ne Ezraîl e. Ji wî ra &quot;Melekulmewt&quot; (Meleku'l-Mewt) yanê &quot;Meleka mirinê&quot; tê gotin. Di Quran ê da ji bona Ezraîl aha tê gotin: &quot;Ew melekê mirinê, ku yê ji bona we hatiye wezîfekirin, gerê canê we bigire û dûra jî hûn li ba Xwedê yê xwe da bêne zivirandinê.&quot; (Sûreya [[Secde]]: 32/11)

Ji bona girtina rihê her mirovekî melekek heye û Ezraîl jî serokê van melekan e.

Di Quranê da aha derbaz dibe: &quot; Paşê danê mirina yekî ji we hatî be saiyên me canê wî digirin û ewna di wezîfa xwe da qet tu kêmasiyekî nakin.&quot; (Sûreya [[El-En'am]]: 6/61)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Azrael}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Firîşte]]
[[Kategorî:Firîşteyên mirinê]]
[[Kategorî:Serfirîşte]]
[[Kategorî:Serfirîşteyên Îslamê]]</text>
      <sha1>bvxecwk2053p1wylcx2qjr7ofnxuhhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6800</id>
    <revision>
      <id>2012664</id>
      <parentid>1940359</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1136" sha1="m8agvtbo4zfatfvc8p2t7s5itv7co2a" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}
{{Gotara bingehîn|Siyaset li Rojavaya Kurdistanê}}

'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', yan jî '''Elpartî''', partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye.

Ev partî şaxa [[PDK]] li [[Sûriyê]] ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd, ku duyemîn koma herî mezin a etnîkî ye ku piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha [[Evdlhekim Beşar]] e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye, ku beşên Bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê [[Desteya Koordînasyona Neteweyî]] ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>m8agvtbo4zfatfvc8p2t7s5itv7co2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012665</id>
      <parentid>2012664</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1150" sha1="ffsrb0t9jyazslvtx1uwhtbmool4nd4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}
{{Gotara bingehîn|Siyaset li Rojavaya Kurdistanê}}

'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', yan jî '''Elpartî''', partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye.

Ev partî şaxa [[PDK]] li [[Sûriyê]] ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd, ku duyemîn koma herî mezin a etnîkî ye ku piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha [[Evdlhekim Beşar]] e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye, ku beşên Bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê [[Desteya Koordînasyona Neteweyî]] ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

== Binêre ==
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ffsrb0t9jyazslvtx1uwhtbmool4nd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012666</id>
      <parentid>2012665</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="akkf0kib0ma34w38c6aqdc8rtfky2gz" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', yan jî '''Elpartî''', partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye.

Ev partî şaxa [[PDK]] li [[Sûriyê]] ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd, ku duyemîn koma herî mezin a etnîkî ye ku piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha [[Evdlhekim Beşar]] e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye, ku beşên Bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê [[Desteya Koordînasyona Neteweyî]] ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>akkf0kib0ma34w38c6aqdc8rtfky2gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012667</id>
      <parentid>2012666</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1139" sha1="oawl38fml21w133g8z7n0msbzel72ez" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', yan jî '''Elpartî''', partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyeyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha [[Evdlhekim Beşar]] e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye, ku beşên Bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê [[Desteya Koordînasyona Neteweyî]] ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>oawl38fml21w133g8z7n0msbzel72ez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012668</id>
      <parentid>2012667</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1132" sha1="agkwas8q1nj0u3dh5cj04cq0ra0dpgs" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', yan jî '''Elpartî''', partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê [[Desteya Koordînasyona Neteweyî]] ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>agkwas8q1nj0u3dh5cj04cq0ra0dpgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012669</id>
      <parentid>2012668</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="b0aro16n76k9qjbz7ggp6jnz86dzrfz" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê [[Desteya Koordînasyona Neteweyî]] ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>b0aro16n76k9qjbz7ggp6jnz86dzrfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012670</id>
      <parentid>2012669</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1163" sha1="odxcch6xziudx5k5cvhx373qny8b7wc" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2025}}

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>odxcch6xziudx5k5cvhx373qny8b7wc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012671</id>
      <parentid>2012670</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="fxdefjkyza8lb3q2twx2ffhi15oob0m" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>fxdefjkyza8lb3q2twx2ffhi15oob0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012672</id>
      <parentid>2012671</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1526" sha1="1iemzc74vossyyr0i5gyjpq9zkqvrn1" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |title=The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti) |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=20 February 2012 |access-date=17 May 2014 |publisher=[[Carnegie Middle East Center]] |archive-url=https://archive.today/20130414124510/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |archive-date=14 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>1iemzc74vossyyr0i5gyjpq9zkqvrn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012673</id>
      <parentid>2012672</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1543" sha1="pvvyy8cdn0fy69ezp7q1j236zvxtrn7" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |title=The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti) |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=20 February 2012 |access-date=17 May 2014 |publisher=[[Carnegie Middle East Center]] |archive-url=https://archive.today/20130414124510/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |archive-date=14 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>pvvyy8cdn0fy69ezp7q1j236zvxtrn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012674</id>
      <parentid>2012673</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="qoz9xw5i33qhucvbtx6gnforw78jusu" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |title=The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti) |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |date=20 February 2012 |access-date=17 May 2014 |publisher=[[Carnegie Middle East Center]] |archive-url=https://archive.today/20130414124510/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |archive-date=14 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>qoz9xw5i33qhucvbtx6gnforw78jusu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012675</id>
      <parentid>2012674</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="7olibt2nj731hj3s10b7h4fzs49m6i9" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[PDK|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |title=The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti) |website=Carnegie Endowment for International Peace |date=20 February 2012 |access-date=17 May 2014 |publisher=Carnegie Middle East Center |archive-url=https://archive.today/20130414124510/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |archive-date=14 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>7olibt2nj731hj3s10b7h4fzs49m6i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012676</id>
      <parentid>2012675</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="715e5dng4onmoczruyyxbmnoh8kalsn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |title=The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti) |website=Carnegie Endowment for International Peace |date=20 February 2012 |access-date=17 May 2014 |publisher=Carnegie Middle East Center |archive-url=https://archive.today/20130414124510/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |archive-date=14 April 2013}}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>715e5dng4onmoczruyyxbmnoh8kalsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012679</id>
      <parentid>2012676</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2012679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1597" sha1="lu6rf20m5o4xet7388jzb31nzfjq696" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = PDKS.jpg
}}
'''Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê''', bi kurtasî '''PDKS''', wekê '''Elpartî''' tê naskirin, partiyeke siyasî ya kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Ew partî şaxa [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDKê]] li Rojavaya Kurdistanê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd ku duyem koma herî mezin a etnîkî piştî ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê]] ye ku beşên bakurê Sûriyê bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat]] (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |sernav=The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti) |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=20 sibat 2012 |roja-gihiştinê=17 gulan 2014 |weşanger=Carnegie Middle East Center |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130414124510/http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48360 |roja-arşîvê=14 nîsan 2013 }}&lt;/ref&gt;

== Binêre ==

* [[Siyaset li Rojavaya Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1957an li Sûriyê]]
[[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên ku di 1957an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên neteweperwerê kurd]]
[[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lu6rf20m5o4xet7388jzb31nzfjq696</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ayet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7268</id>
    <revision>
      <id>2012608</id>
      <parentid>1325138</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="279" sha1="739qqm4as45ow6dlowfv3gydfm78gpq" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Ayet''' navê beşên biçûk ji [[Qur'an]]ê ye. Her [[sûre]] ji çend ayetan pêk tê. Temamê [[Quran]]ê ji 6236 ayetan pêk tê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>739qqm4as45ow6dlowfv3gydfm78gpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012609</id>
      <parentid>2012608</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281" sha1="8fvdsbucygcquym5k4moh83k6kji2ni" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Ayet''' navê beşên biçûk ji [[Quran|Qur'anê]] ye. Her [[sûre]] ji çend ayetan pêk tê. Temamê Quranê ji 6236 ayetan pêk tê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>8fvdsbucygcquym5k4moh83k6kji2ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polonya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7401</id>
    <revision>
      <id>2012681</id>
      <parentid>2012426</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137405" sha1="a3dqqf9tr2rzhuif8ot04ihlzzms9sb" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Polonya''',&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=19:1 }}&lt;/ref&gt; yan jî bi fermî '''Komara Polonyayê''' (bi [[polonî]]: ''Polska''; bi poloniya fermî: ''Rzeczpospolita Polska''), welatekî [[Ewropaya Navendî]] ye ku li 16 parêzgehên îdarî yên bi navê ''voivodeships'' hatiye dabeşkirin. Polonya bi giştî 313.931 km² rûerd vedigire. Nifûsa Polonyayê li dora 38 milyon kes e û Polonya welatê pêncem e ku bûye endamê [[Yekîtiya Ewropayê]]. [[Warşova]] paytexta netewe û metropola herî mezin ê Polonyayê ye. Bajarên din ên mezinên welêt [[Kraków]], [[Gdańsk]], [[Wrocław]], [[Katowice]], [[Łódź]], [[Poznań]], [[Szczecin]] û [[Lublîn]] e.

Polonya xwedî avhewa veguhêzeka nerm e û axa welêt di deşta ewropî ya navîn cih girtiye ku ji [[Deryaya Baltîk]]ê li bakur heya Çiyayên Sudeten û li başûr jî heya [[Çiyayên Karpatanan]]ê dirêj dibe. Çemê polonî yê herî dirêj [[Çemê Vistulayê]] ye û xala herî bilind a Polonyayê Çiyayê Rysy ye ku yek ji çiyayên Çiyayê Tatraya Karpatanê ye. Welêt li aliyê bakurê rojhilat ve bi [[Lîtvanya]] û [[Rûsya]], li rojhilat ve bi [[Belarûs]] û [[Ûkrayna]], li başûr bi [[Slovakya]] û [[Çekya]] û li rojava ve bi [[Almanya]]yê re sinorê bejayî parvedike. Di heman demê Polonya sinorên deryayî bi [[Danîmarka]] û [[Swêd]]ê re parve dike.

Jiyana mirovî yên pêşdîrokî ya li ser axa Polonyayê heya 10.000 salên {{bz}} diçe. Ji aliyê çandî ve li seranserê kevnariya paşîn ê cihêreng, eşîrên polon li herêmê bicih bûne ku navê wan di serdema navîn a destpêkê de li Polonyayê hatiye danîn. Dewleta polonî di sala 966an de hatiye damezrandin ku di dema serwerekî pagan ê polonî de, di bin banê [[Dêra Romayê]] de dibe xiristiyan hatiye avakirin. [[Keyaniya Polonyayê]] di sala 1025an de derdikeve holê û di sala 1569an de pêwendiyên xwe ya dirêj bi [[Lîtvanya]] re bi hêz dike ku bi vî rengê Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî hatiye avakirin. Polonya di wê demê de yek ji hêzên mezin ên [[Ewropa]]yê bû ku bi pergalek siyasî ya bêhempa ya lîberal di sala 1791ê de yekem destûra nûjen a Ewropayê pejirandiye.

Bi derbasbûna Serdemek Zêrîn a Polonî ya dewlemend, welat di dawiya sedsala 18an de ji hêla dewletên cîran ve hate dabeş kirin û carek din dîsa di sala 1918an de serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe. Di îlona sala 1939an de dagirkirina Polonya ji hêla [[Almanya]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dibe sedema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] û Şerê Cîhanê yê Duyem dibe sedema bi milyonan qurbaniyên polonî. Weke endamek Bloka Komunîst a di dema [[Şerê Sar]] a cîhanî de, Komara Gel a Polonyayê damezrînerê [[Peymana Warşovayê]] bû. Bi derketin û tevkariya Tevgera Hevgirtinê (Sendîkaya Polonî), hikûmeta komunîst hate hilweşandin û Polonya di sala 1989an de carek din dîsa wekî dewletek demokratîk ji nû ve hatiye avakirin.

Polonya komarek parlamenî ye ku du meclîsên sejm û senatoyê pêk tê. Welêt xwedî bazarek pêşketî û aborîyek bilind e. Polonya di warê aboriyê de wekê hêza navîn tê hesibandin ku welêt ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve di [[Yekîtiya Ewropayê]] de şeşem aboriya herî mezin û ji hêla (PPP) ve welatê pêncemê [[Ewropa]]yê ye. Welêt standardek pir bilind a jiyanê, ewlehî û azadiya aborî peyda dike welat xwedî perwerdehiya zanîngehê ya belaş û xwedî sîstema lênerîna tenduristiyê ya gerdûnî ye. Li welêt 17 mîrateyên cîhanî yên [[UNESCO]]yê hene ku 15 ji wan mîrateyên çandî ne. Polonya dewletek endamek damezrîner a [[Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], [[NATO]], [[Yekîtiya Ewropayê]] û endamê [[Herêma Schengen]] e.

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok û protodîrok ===
[[Wêne:Biskupin brama od zewnatrz.jpg|thumb|çep|Cihwarek li Biskupinê ji Serdema Bronzî ye ku Çanda Lusatiyan destnîşan dike (sedsala 8ê {{bz}}).]]
Her çiqas avhewaya dijwar ku pê re çêdibe rê nade ku mirovên pêşîn cihwarên mayînde avabikin, mirovên arkaîk ên [[Serdema kevirî]] û celebên [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ên pêşîn bi qasê 500 hezar sal berê li Polonyayê bi cih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g_8jAQAAIAAJ&amp;q=500%2520000%2520lat%2520temu%2520polska%2520homo%2520erectus |sernav=Dzieje powiatu wrocławskiego |tarîx=2002 |weşanger=Starostwo Powiatowe |isbn=978-83-913985-3-1 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Hatina [[Homo sapiens|''Homo sapiens'']] û mirovên nûjen ên anatomîkî di dawiya serdema qeşaya dawî (10.000 {{bz}}) de li Polonyayê bicih dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Poznać przeszłość 1: karty pracy ucznia do historii dla liceum ogólnokształcącego i technikum: zakres podstawowy |paşnav=Jurek |pêşnav=Krzysztof |paşnav2=Mrozowski |pêşnav2=Krzysztof |paşnav3=Adamczak |pêşnav3=Joanna |paşnav4=Duchnowski |pêşnav4=Tomasz Marcin |tarîx=2019 |weşanger=Nowa Era |isbn=978-83-267-3653-7 |cih=Warszawa }}&lt;/ref&gt; Vekolînên neolîtîk di vê serdemê de pêşketineke berfireh nîşan didin ku delîlên herî pêşîn ên çêkirina penîr a ewropî (5500 {{bz}}) li Kuyavyaya polonî hatiye dîtin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Subbaraman |pêşnav=Nidhi |tarîx=2012-12-12 |sernav=Art of cheese-making is 7,500 years old |url=https://www.nature.com/articles/nature.2012.12020 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/nature.2012.12020 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt; û teswîra li ser dîzika Bronosîse teswîra herî zû ya naskirî ya ku wesayitek bi teker (3400 BZ) destnîşan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brandes |pêşnav=Axel |paşnav2=Smit |pêşnav2=Marcelle D |paşnav3=Nguyen |pêşnav3=Bao Oanh |paşnav4=Rienstra |pêşnav4=Michiel |paşnav5=Van Gelder |pêşnav5=Isabelle C |tarîx=2018 |sernav=Risk Factor Management in Atrial Fibrillation |url=http://dx.doi.org/10.15420/aer.2018.18.2 |kovar=Arrhythmia &amp;amp; Electrophysiology Review |cild=7 |hejmar=2 |rr=118 |doi=10.15420/aer.2018.18.2 |issn=2050-3369 }}&lt;/ref&gt;

Serdemên ku [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] û [[serdema hesinî]] ya destpêkê (1300 {{bz}}–500 {{bz}}) vedihewîne bi zêdebûna nifûsê, damezrandina cihwarbûnên dorgirtî (gords) û berfirehbûna [[çanda lusatiyanê]] destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&amp;pg=PA772&amp;dq=bronze+age+poland+lusatian |sernav=The Oxford Handbook of the European Bronze Age |paşnav=Harding |pêşnav=Anthony |paşnav2=Fokkens |pêşnav2=Harry |tarîx=2013-06-27 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-100732-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IZ_KBwAAQBAJ&amp;pg=PA212&amp;dq=lusatian+culture+1300+BC+%25E2%2580%2593+500+BC |sernav=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings |paşnav=Price |pêşnav=T. Douglas |tarîx=2015-06-12 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023198-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Vedîtinek girîng a arkeolojîk a ji protodîroka Polonyayê, runiştgehek li Biskupin e ku wek Çanda Lusatiyan a Serdema Bronz a Dereng (navenda sedsala 8an a {{bz}}) tê dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ&amp;pg=PA96&amp;q=biskupin |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li seranserê kevnariyê (400 {{bz}} – 500 {{bz}}) gelek nifûsên kevnar ên cihêreng li ser axa Polonyaya îro jiyan kirine nemaze eşîrên [[kelt]], [[Sikîtyan|skît]], [[german]], sarmatî, baltîk û slavî li Polonyaya îro jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mkcSDAAAQBAJ |sernav=Heart of Europe: The Past in Poland's Present |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2001-05-31 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-280126-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wekî din vedîtinên arkeolojîk hebûna lejyonên romayî yên ku ji bo parastina bazirganiya kehrîbarê hatine şandin, piştrast dikin. Eşîrên polon piştî pêla duyem a [[koça qewman]] li dora sedsala 6ê {{pz}} derketine holê ku ew slavî bûn û dibe ku bermahiyên asîmîlebûyî yên gelên ku berê li herêmê rûdiniştin jî di nav wan de hebin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mielnik-Sikorska |pêşnav=Marta |paşnav2=Daca |pêşnav2=Patrycja |paşnav3=Malyarchuk |pêşnav3=Boris |paşnav4=Derenko |pêşnav4=Miroslava |paşnav5=Skonieczna |pêşnav5=Katarzyna |paşnav6=Perkova |pêşnav6=Maria |paşnav7=Dobosz |pêşnav7=Tadeusz |paşnav8=Grzybowski |pêşnav8=Tomasz |tarîx=2013 |sernav=The History of Slavs Inferred from Complete Mitochondrial Genome Sequences |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054360 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=8 |hejmar=1 |rr=e54360 |doi=10.1371/journal.pone.0054360 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3544712 |pmid=23342138 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brather |pêşnav=Sebastian |tarîx=2004-01-01 |sernav=The Archaeology of the Northwestern Slavs (Seventh To Ninth Centuries) |url=https://brill.com/view/journals/eceu/31/1/article-p77_7.xml |kovar=East Central Europe |ziman=en |cild=31 |hejmar=1 |rr=77–97 |doi=10.1163/187633004X00116 |issn=1876-3308 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 10an de polon li herêmê serweriya eşîrên din ên lekîtîk dikin û di destpêkê de federasyonek eşîrî û piştre jî dewletek keyaniya navendî ava dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Ef2cAAAAQBAJ&amp;pg=PA132&amp;dq=polanie+tribal+monarchy |sernav=Estonia, Latvia, Lithuania, and Poland |paşnav=Publishing |pêşnav=Britannica Educational |tarîx=2013-06-01 |weşanger=Britanncia Educational Publishing |isbn=978-1-61530-991-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya Polonyayê ===
[[Wêne:Poland960.png|çep|thumb|Nexşeya Polonyayayê di bin serweriya Mieszko I de ku bi qebûlkirina xiristiyantiya di bin banê Dêra Romayê de û vaftîzma Polonyayê ku di sala 966an de bûye destpêka dewletbûna polonî.]]
Polonya di nîvê sedsala 10an de di bin serweriya xanedana Piast de bûye yekitiyek yekbûyî û yekitiyek herêmî ya naskirî. Di sala 966an de serwerê polonan Mieszko I bi vaftîzma Polonya di bin banê Dêra Romayê de xiristiyaniyê qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=D2gpDwAAQBAJ |sernav=The Catholic Church in Polish History: From 966 to the Present |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |tarîx=2017-06-22 |weşanger=Springer |isbn=978-1-137-40281-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Destpêkek bi navê Dagome iudex yekem car sinorên erdnîgarî yên Polonyayê bi paytext û metranên Polonyayê li bajarê Gniezno diyar kiriye û teqez kiriye ku monarşiya wî di bin parastina serokatîya papayan de ye.&lt;ref name=&quot;Curta2016&quot;/&gt; Destpêka koka gelên welêt ji aliyê [[Gallus Anonymus]] ve di [[Gesta principum Polonorum]] de ku kevnartirîn kronika polonî ye, hatiye vegotin. Bûyerek girîng a neteweyî ya serdemê şehadeta ezîz Adalbert bû ku di sala 997an de ji aliyê paganên [[Prûsya]]yê ve hatibû kuştin û bermayiyên wî bi giraniya zêr ji aliyê cîgirê wî Mieszko, Bolesław I ve hatiye kirîn.&lt;ref name=&quot;Curta2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA468&amp;dq=dagome+iudex+gniezno+poland |sernav=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History [3 volumes] |paşnav=Curta |pêşnav=Florin |paşnav2=Holt |pêşnav2=Andrew |tarîx=2016-11-28 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-566-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1000an de di Kongreya Gniezno de, Bolesław mafê veberhênanê ji Otto III ku împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Roma yê Pîroz]] bû ku ji bo afirandina piskoposên din razî dibe, distîne.&lt;ref name=&quot;Curta2016&quot; /&gt; Piştre li Kraków, Kołobrzeg û Wrocław sê piskoposên nû hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VbouAQAAIAAJ&amp;q=gniezno%2520krakow%2520wroclaw%2520ko%25C5%2582obrzeg |sernav=The Role of Poland in the Intellectual Development of Europe in the Middle Ages |paşnav=Ożóg |pêşnav=Krzysztof |tarîx=2009 |weşanger=Societas Vistulana |isbn=978-83-61033-36-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Otto cilûbergên key û kopiyek [[rima pîroz]] diyariyê Bolesław dike ku ev paşe ji aliyê Papa Benedict XIX ve ji Bolesław re hatine pêşkêş kirin. Dema ku wî destûr ji John ji bo erkdarkirina xwe wergirtiye, ev cilûberg di dema erkdarkirina wî de wekê keyê yekem ê Polonyayê di sala 1025an de hatiye bikar anîn. Bolesław bi desteserkirina beşên Luzatyaya Alman, Moravyaya Çek, Mecaristana Jorîn û herêmên başûrê rojavayê Rûsyayê Kîevê ve qada deshilatdariya gelek berfireh dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=3LrYAAAAMAAJ&amp;q=boles%25C5%2582aw%2520morawy%2520%25C5%2582u%25C5%25BCyce%2520w%25C4%2599gry |sernav=Historia Kościoła w Polsce |tarîx=1974 |weşanger=Pallottinum |ziman=pl }}&lt;/ref&gt;

Derketina ji paganiya li Polonyayê ne ji nişka ve pêk nayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Gb8gAAAAIAAJ&amp;q=1032 |sernav=Mieszko II król Polski: 1025-1034 : czasy przełomu w dziejach państwa polskiego |paşnav=Labuda |pêşnav=Gerard |tarîx=1992 |weşanger=Secesja |isbn=978-83-85483-46-5 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Polonya ji ber sedema bertekên li hemberî paganiya di salên 1030an de ji paganiyê derdikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BnlGAQAAIAAJ&amp;q=mieszko%2520II%2520w%25201031%2520utraci%25C5%2582%25201032%2520ksi%25C4%2585%25C5%25BC%25C4%2599 |sernav=Integracja i dezintegracja państwa Piastów w kronikach polskich Marcina Kromera oraz Marcina i Joachima Bielskich |paşnav=Krajewska |pêşnav=Monika |tarîx=2010 |weşanger=Wydawnictwo &quot;Neriton&quot; |isbn=978-83-7543-157-5 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Di sala 1031an de Mieszko II Lambert keyîtiya xwe winda dike û jiber tûndûtûjiya li Polonyayê direve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC |sernav=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations [2 volumes]: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |paşnav=Melton |pêşnav=J. Gordon |tarîx=2011-09-13 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-206-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1038an jiber bûyeran paytexta welêt ji aliyê [[Kazimierz I]] ve derbasê bajarê Krakovê dibe. Di sala 1076an de Bolesław II ji nû ve meqama xwe yê padişahiyê saz dike lê ji ber di sala 1079an de dijberê xwe Stanislaus dikuje hatiye sirgûn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&amp;pg=RA4-PA14&amp;dq=1138+%2522five%2522+silesia+mazovia+sandomierz+pomerania |sernav=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture |paşnav=Hourihane |pêşnav=Colum |tarîx=2012 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539536-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1138an de, dema ku Bolesław III Wrymouth erdên xwe di nav kurên xwe de parve dike ku welat bi pênc mîrektiyên serwer ve perçe dibe. Ev mêrektî ji Polonyaya Biçûk, Polonyaya Mezin, Silesiya, Masoviya û Sandomiyerz pêk hatiye ku Pomeraniya jî di navberê de di destê xwe de girtine. Di sala 1226an de Konrad I yê Masoviyayê şahsiwariyên Teutonîk (Şovalyeyên Teutonîk) vexwend ku di şerê li dijî Prûsiyên Baltîkê de bibin alîkar. Piştre ev biryar dibe sedema şerê sedsalên di navbera siwariyan de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AbYjAQAAIAAJ&amp;q=konrad%2520mazowiecki%2520krzy%25C5%25BCacy%2520sprowadzi%25C5%2582 |sernav=Encyklopedia Polska 2000: poczet władców |paşnav=Biber |pêşnav=Tomasz |tarîx=2000 |weşanger=Podsiedlik-Raniowski i Spółka |isbn=978-83-7212-307-7 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Casimir the Great by Leopold Löffler.PNG|thumb|240px|[[Kazimierz III]] yê mezin ku yekane keyê polonî ye ku sernavê &quot;mezin&quot; wergirtiye]]
Di nîvê sedsala 13an de, [[Henryk I Brodaty]] û [[Henryk II]] armanc dikirin ku dukên perçebûyî bikin yek lê jiber êrişên mongolan û mirina Henryk II di şer de yekitî pêk nayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vBcsAQAAMAAJ&amp;q=henryk%2520pobo%25C5%25BCny%2520zjednoczenie |sernav=Polska--Niemcy: stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze |paşnav=Krasuski |pêşnav=Jerzy |tarîx=2009 |weşanger=Zakł. Narodowy im. Ossolińskich |isbn=978-83-04-04985-7 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CASkn7zoJj8C |sernav=Legnica 1241 |paşnav=Maroń |pêşnav=Jerzy |tarîx=1996 |weşanger=Bellona |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Ji ber wêran bûna ku li pey vê yekê diqewime, kêmbûn û daxwaza keda zenaetî dibe sedema koçberiya rûniştvanên alman û flaman ber bi Polonyayê ve ku ji hêla dûkên polonî ve hatine teşwîq kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vD7SWb5lXBAC&amp;pg=PA366&amp;dq=germans+flemish+into+poland+mongol+invasion |sernav=Europe: A History |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |tarîx=2010-09-30 |weşanger=Random House |isbn=978-1-4070-9179-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1264an de, Statuya Kalisz ku ji bo cihûyên polonî ku ji ber çewisandinên li deverên din ên [[Ewropa]]yê direviyan Polonya, otonomiyek bêhempa ji wan re bidest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&amp;q=poland+lithuania+1588+slavery |sernav=The Union of Lublin, Polish Federalism in the Golden Age |paşnav=Dembkowski |pêşnav=Harry E. |tarîx=1982 |weşanger=East European Monographs |isbn=978-0-88033-009-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî [[Przemysł II]] yê ku di sala 1296an de bibû keyê Polonyayê, [[Wladysław I]] a kurt di sala 1320an de dibe yekem keyê Polonyaya Yekbûyî û yekem key bû ku li [[Katedrala Wawel]] a li bajarê [[Kraków]]ê derketiye ser textê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=unEWAQAAIAAJ&amp;q=%25C5%2582okietek%25201320%2520szczerbiec |sernav=Jaki znak twój? Orzeł Biały |paşnav=Wróblewski |pêşnav=Bohdan |tarîx=2006 |weşanger=Wydawn. &quot;Z.P. Poligrafia&quot; |isbn=978-83-922944-3-6 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sala 1333an de, desthilatdariya [[Kazimierz III yê Mezin]] bi pêşveçûnên binesaziya kelehê, artêş, dadwerî û dîplomasiyê ve hate naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/polishbiographic00soko |sernav=The Polish biographical dictionary : profiles of nearly 900 Poles who have made lasting contributions to world civilization |paşnav=Sokol |pêşnav=Stanley S. |paşnav2=Kissane |pêşnav2=Sharon F. Mrotek |paşnav3=Abramowicz |pêşnav3=Alfred L. |tarîx=1992 |weşanger=Wauconda, Ill. : Bolchazy-Carducci Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-86516-245-7 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=aBHSc2hTfeUC |sernav=The Middle Ages: Dictionary of World Biography, Volume 2 |paşnav=Magill |pêşnav=Frank N. |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59313-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di bin desthilatdariya wî de Polonya veduguhere hêzek mezin a ewropî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yfPYAQAAQBAJ |sernav=Northern Europe: International Dictionary of Historic Places |paşnav=Ring |pêşnav=Trudy |paşnav2=Watson |pêşnav2=Noelle |paşnav3=Schellinger |pêşnav3=Paul |tarîx=2013-10-28 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-63944-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wî di sala 1340an de desthilatdariya polonî li ser Rutenyayê saz kir û qerentînekî da destpêkirin ku pêşî li belavbûna [[Mirina reş|Mirina Reş]] bigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203058527 |sernav=The Middle Ages |tarîx=2012-11-12 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-59306-2 |paşnavê-edîtor=Magill |pêşnavê-edîtor=Frank N. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1364an de, [[Kazimierz]] [[Zanîngeha Krakówê]] vekiri ye ku zanîngeh yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilindê li [[Ewropa]]yê ye. Piştî mirina wî di sala 1370an de, xanedana Piast bi dawî dibe. Li cihê wî xizmê wî yê herî nêzîk, Louis a Anjou hate ser textê ku Polonya, Mecaristan û Kroatya di bin yekîtiyek de birêve biriye. Keça Louis ya piçûk Jadwiga di sala 1384an de bûye yekem keybanûya (yekem rêvebera jin) Polonyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-21 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&amp;oldid=1176381502 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Jadwiga by Bacciarelli.jpg|thumb|çep|Keça Luis a biçûk, Keybanû Jadwiga yekem keybanû ye ku Poloniyanyê birêve biriye.]]
Di 1386an de, [[Jadwiga]] ya Polonya bi Wladysław II Jagiełło, Dûka Mezin a Lîtvanya re zewacek pêk tîne ku bi vî rengî xanedana Jagiyeloniyan û yekîtiya Polonî-Lîtvanya ku di dawiya [[Serdema Navîn]] û destpêka [[Serdema Nûjen]] de derbas dibe tê ava kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Jadwiga of Anjou and the rise of East Central Europe |paşnav=Halecki |pêşnav=Oskar |tarîx=1991 |weşanger=Columbia Univ. Pr |isbn=978-0-88033-206-4 |series=Atlantic studies on society in change |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Hevkariya di navbera polonî û lîtvaniyan de herêmên lîtvanyayî yên pir-etnîkî yên berfireh anîn qada bandora Polonyayê û ji bo rûniştvanên polonî yên ku di yek ji mezintirîn pêkhateyên siyasî yên ewropî yên wê demê de bi hev re jiyan dikirin, bi fayde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=inb4DwAAQBAJ |sernav=The Visegrad Four and the Western Balkans: Framing Regional Identities |paşnav=Balazs |pêşnav=Adam Bence |paşnav2=Griessler |pêşnav2=Christina |tarîx=2020-08-13 |weşanger=Nomos Verlag |isbn=978-3-7489-0113-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li herêma [[Deryaya Baltîk]] têkoşîna Polonya û [[Lîtvanya]] li dîjî Siwariyên Teutonî berdewam dike û di [[Şerê Grunwaldê 1410|Şerê Grunwaldê]] a sala 1410an de artêşa polonî-lîtvanî ya hevbeş biserketinek diyar li dijî wan bi dest dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Polski. 1: do roku 1505 |paşnav=Wyrozumski |pêşnav=Jerzy |tarîx=1985 |weşanger=Państw. Wydawn. Naukowe |isbn=978-83-01-03732-1 |çap=Wyd. 8 |cih=Warszawa }}&lt;/ref&gt; Di sala 1466an de, piştî Şerê Sêzdeh Salan, key Kazimierz IV Jagiellon pejirandina qiraliyetê da Aştiya Thorn ku Duka [[Prûsya]] ya pêşerojê di bin serweriya polonî de damezrand û hikûmdarên [[Prûsya]]yê neçar dike ku bacê bidin qiraliyetê.&lt;ref name=&quot;Dabrowski2014&quot;/&gt; Xanedaniya Jagiyeloniyan jî kontrola xanedaniyê li ser qiraliyeta Bohemya (1471 û pê ve) û [[Mecaristan]]ê saz kir. Li başûrê welêt Polonya di bin xetereya dagirkirina Împeratoriya Osmanî û [[Teterên Krîmê|Teterên Kirimê]] dimîne û li rojhilat jî alîkariya [[Lîtvanya]] dike ku li dijî şerê [[Rûsya]]yê biser bikevin.&lt;ref name=&quot;Dabrowski2014&quot;/&gt;

Polonya wek dewleteke feodal bi pêş diçû ku aborîya welêt bi giranî bi çandiniyê birêve diçû û esilzadeyên xwedî erd ku her diçû bi hêztir dibûn ku nifûsa welêt ji ber mecbûriyê di nav zozanên mîrîtî yên taybet yan jî di nav folwarkan de jiyan dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=245lDwAAQBAJ&amp;pg=PA242&amp;dq=poland+feudal+agricultural+folwark+nobility |sernav=The Making of the Polish-Lithuanian Union 1385-1569: Volume I |paşnav=Frost |pêşnav=Robert I. |tarîx=2018-07-16 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256814-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1493an de [[Jan I Olbracht]] pejirandina avakirina parlamenek du-meclîsî ku ji meclîsa jêrîn, Sejm û ji meclîsek jorîn, Senatoyê pêk tê dipejirîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=R2rJAwAAQBAJ |sernav=The Parliaments of Early Modern Europe: 1400 - 1700 |paşnav=Graves |pêşnav=M. A. R. |tarîx=2014-06-06 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-88433-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Qanûna Nihil novi ji hêla general Sejm ve di sala 1505an de hate pejirandin ku piraniya hêza qanûndanînê ji keyaniya derbasî parlamenê dibe û dema ku dewlet ji hêla esilzadeyên polonî yên ku azad û wekhev dixuyiyan ve dihate birêvebirin, ev bûyera destpêka heyama ku bi navê Azadiya Zêrîn tê zanîn hatiye destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5005/jp/books/12179_68 |sernav=Graves Disease (Thyroid Eye Disease, Graves Ophthalmopathy) (242.0) |paşnav=Yanoff |pêşnav=Myron |tarîx=2014 |weşanger=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd. |rr=230–230 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an de tevgerên Reformasyona Protestan di nav xirîstiyantiya polonî de kûr dibe ku di encamê de polîtîkayên ku tolerasyona dînî tê pêşxistin ku di wê demê de li [[Ewropa]]yê nehatibû dîtin. Ev tolerans poloniyan ji aloziya dînî û şerên dînî yên ku Ewropayê dorpêç kiribû dûr dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KuzLNXpa-hYC&amp;pg=PA30 |sernav=Diversity and Dissent: Negotiating Religious Difference in Central Europe, 1500-1800 |paşnav=Louthan |pêşnav=Howard |paşnav2=Cohen |pêşnav2=Gary B. |paşnav3=Szabo |pêşnav3=Franz A. J. |tarîx=2011-03-01 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-0-85745-109-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Polonyayê, xiristiyaniya nontrinitarian dibe doktrîna bi navê Birayên Polonî yên ku ji mezheba xwe ya kalvînîst veqetiyan û dibin hev-damezrînerên unitarianîzma cîhanî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=mf7WCQAAQBAJ |sernav=Jesus in History, Legend, Scripture, and Tradition: A World Encyclopedia [2 volumes]: A World Encyclopedia |paşnav=Houlden |pêşnav=Leslie |paşnav2=Minard |pêşnav2=Antone |tarîx=2015-06-23 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-804-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ronesansa Ewropî di bin serweriya [[Zygmunt I]] û Zygmunt II Augustus de di hewcedariya pêşvebirina şiyarbûnek çandî de hestek lezgîn derdixe holê.&lt;ref name=&quot;Dabrowski2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=X__-DwAAQBAJ |sernav=Poland: The First Thousand Years |paşnav=Dabrowski |pêşnav=Patrice M. |tarîx=2014-10-01 |weşanger=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-5740-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di Serdema Zêrîn a Polonî de, aborî û çanda neteweyî geş dibe.&lt;ref name=&quot;Dabrowski2014&quot; /&gt; [[Bona Sforza]] ku bi eslê xwe îtalî ye ku keça dûkê Mîlanoyê , keybanû û hevjîna Zygmunt I , beşdariyên girîng di mîmariyê de pêk tîne.&lt;ref name=&quot;Dabrowski2014&quot; /&gt;

=== Yekîtiya polonî-lîtvanî ===
[[Wêne:Polish-Lithuanian Commonwealth in 1619.PNG|thumb|Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî ku di sala 1619an de gihîştiye asta xwe ya herî mezin.]]
Yekîtiya Lûblîn a sala 1569an, Hevbendiya Polonî-Lîtvanî ava dike ku wekî dewletek federal a yekbûyî bi keyanek hilbijartî hatibû damezrandin lê bi piranî ji hêla esilzadeyan ve hatibû birêvebirin.&lt;ref name=&quot;Butterwick2021&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g2cOEAAAQBAJ |sernav=The Polish-Lithuanian Commonwealth, 1733-1795 |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=2021-01-05 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-25220-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Keyaniya paşîn bi serdemek dewlemend re hevdem bû ku di vê serdemê de Yekitiya Polonyayê serdest dibe û piştre jî dibe hêzek pêşeng û hebûnek çandî ya sereke ku kontrola siyasî li ser beşên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropaya Rojhilat]], başûrê rojhilata [[Ewropa]]yê û bakurê [[Ewropa]]yê pêk tîne. Yekîtiya Polon-Lîtvanî di lûtkeya xwe ya herî bilind de bi qasî 1 milyon km² erd bidest dixe û dibe dewleta herî mezinê Ewropayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=1GMlDwAAQBAJ |sernav=Global Crisis: War, Climate Change and Catastrophe in the Seventeenth Century |paşnav=Parker |pêşnav=Geoffrey |tarîx=2017-06-02 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-21936-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de, Polonya polîtîkayên polonîzasyonê li herêmên ku nû bi dest dixistin pêk dianî, rastî berxwedanên hindikahiyên etnîkî û dînî hatine.&lt;ref name=&quot;Butterwick2021&quot;/&gt;

Di sala 1573an de, Henry de Valois ê [[Fransa]]yê ku yekem keyê hilbijartî bû Bendên Henrician dipejirîne ku padîşahên paşerojê mecbûr dimînin ku rêzê li mafên mîran bigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=nrJ4DwAAQBAJ |sernav=The Wars of Religion in Europe |paşnav=Ward |pêşnav=Adolphus |paşnav2=Hume |pêşnav2=Martin |tarîx=2018-03-04 |weşanger=Perennial Press |isbn=978-1-5312-6318-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre Stephen Báthory di Şerê Lîvoniyan de kampanyayek serketî bi rê ve dibe û li ser peravên rojhilatê [[Deryaya Baltîk]]ê erdên heyî yê Polonyayê winda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OOdjCAAAQBAJ |sernav=The History of the Baltic States, 2nd Edition |paşnav=Ph.D |pêşnav=Kevin C. O'Connor |tarîx=2015-06-04 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-916-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pişî vê şerê karên dewletê ji aliyê Jan Zamoyskî ve ku serokwezîrê Krownê ye hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=luRry4Y5NIYC&amp;pg=PA678 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Halina |tarîx=1996-01-19 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-03456-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1592an de Zygmunt III yê ku bi eslê xwe polonî bû li sêwîdî li şûna bavê xwe John Vasa dibe rêveber.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JlAFSS-12xwC |sernav=Dzieła Józefa Szujskiego: Dzieje Polski |paşnav=Szujski |pêşnav=Józef |tarîx=1894 |weşanger=nakładem rodziny Józefa Szujskiego |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Heya ku ew ji alîyê swêdiyan ve ji welat hate derxistin, yekîtiya polonî-swêdî heya sala 1599an dewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FtFDthqmB2wC |sernav=Warrior Kings of Sweden: The Rise of an Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries |paşnav=Peterson |pêşnav=Gary Dean |tarîx=2014-08-21 |weşanger=McFarland |isbn=978-1-4766-0411-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1609an de, Zygmunt êrîşî Rûsyayê dike ku ew dem Rûsya di nav şerekî navxweyî de bû û salek şûnda yekîneyên hussar ên baskê polonî yên di bin serokatiya Stanisław Żółkiewski de, heya ku rûsan wî li Klûşînoyê têk dibin, du salan [[Mosko]]yê dagir dike.&lt;ref name=&quot;Dabrowski2014&quot;/&gt; Zygmunt jî li başûrê rojhilat li hember Împeratoriya Osmanî, li Xotînê di sala 1621an de Jan Karol Chodkiewicz biserketinek girîng bi dest dixe ku ev serketin dibe sedema hilweşîna siltan Osmanê duyem.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kQZOAAAAcAAJ |sernav=The History of Modern Europe, from the Fall of Constantinople in 1453 to the War in the Crimea in 1857 |paşnav=Dyer |pêşnav=Thomas Henry |tarîx=1861 |weşanger=J. Murray |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serweriya dirêj a Zygmunt li Polonyayê rastî hevdema Serdema Zîvîn a Polonî tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=p7JFAAAAIAAJ&amp;q=srebrn%2520wiek%2520%2520z%25C5%2582oty%2520waz%25C3%25B3w |sernav=Kryzys Oświecenia a początki konserwatyzmu polskiego |paşnav=Kizwalter |pêşnav=Tomasz |tarîx=1987 |weşanger=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Lîberal Władysław IV bi awayekî bandor axa Polonyayê diparêze lê piştî mirina wî Yekîtiya Polonyayê ya berfireh dest bi tevliheviya navxweyî û bi şerê domdar dest bi paşveçûyinê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Jb4DCgAAQBAJ |sernav=The Oxford Handbook of Early Modern European History, 1350-1750: Volume II: Cultures and Power |paşnav=Scott |pêşnav=Hamish |tarîx=2015-07-23 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-102000-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1648an de hegemonyaya polonî ya li ser [[Ûkrayna]] dibe sedema Serhildana Kmelnîtskî û piştî re jî Tofana Swêdî di dema Şerê Bakur ê Duyem de têk diçe û serxwebûna [[Prûsya]]yê di sala 1657an de tê ragihandin. Di sala 1683an de, John III Sobieski dema ku wî pêşveçûna Artêşa Osmanî ya li Ewropayê di Şerê Viyanayê de radiwestîne ji nû ve hêza xwe yê leşkerî saz dike.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2015 |paşnavê-edîtor=Riewald |pêşnavê-edîtor=Scott |paşnavê-edîtor2=Rodeo |pêşnavê-edîtor2=Scott |sernav=Science of Swimming Faster |url=http://dx.doi.org/10.5040/9781492595854 |doi=10.5040/9781492595854 |kovar=doi.org }}&lt;/ref&gt; Serdema paşîn a Saxon, di dema desthilatdariya Augustus II û Augustus III de, di encama Şerê Mezin ê Bakur (1700) û Şerê Serkeftina Polonî (1733) de bilinbûna welatên cîran dibîne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
=== Beşên Polonyayê ===
[[Wêne:Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|thumb|rast|Stanisław II Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê ye ku ji sala 1764an heya 25ê mijdara sala 1795an de serwerî kiriye.]]
Hilbijartina key a di sala 1764an dibe sedema bilindbûna Stanisław II Augustus Poniyatowskî wek key .&lt;ref name=&quot;Boen2021&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/000491852 |sernav=Specific Use: Cosmeceuticals for the Treatment of Scars, Hypertrophic Scars, and Keloids |paşnav=Boen |pêşnav=Monica |paşnav2=Alhaddad |pêşnav2=Marwan |paşnav3=Butterwick |pêşnav3=Kimberly |tarîx=2021 |weşanger=S. Karger AG |rr=121–131 }}&lt;/ref&gt; Namzediya wî bi berfirehî ji aliyê evîndara wî ya berê, împeratorbanû Yekaterîna ''II'' ku şahjina Rûsyayê bû, hate fînanse kirin.&lt;ref name=&quot;Boen2021&quot;/&gt; Keyê nû di navbera daxwaza xwe ya pêkanîna reformên nûjen ên pêwîst û hewcedariya ku bi dewletên derdorê re di aştiyê de bimîne, polîtîkayên xwe diguherîne.&lt;ref name=&quot;Boen2021&quot;/&gt; Îdealên wî dibin sedema damezrandina Konfederasyona Barê ya 1768an ku serhildanek li dijî Poniatowski û hemî bandora derveyî hate rêve kirin ku bi neheqî armanc kir ku serwerî û îmtiyazên Polonyayê yên ku ji aliyê esilzadeyan ve hatine girtin, biparêzin.&lt;ref name=&quot;Butterwick1993&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198207016.001.0001 |sernav=Poland’s Last King and English Culture |paşnav=Butterwick |pêşnav=Richard |tarîx=1993-07-29 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-820701-6 }}&lt;/ref&gt; Hewldanên têkçûyî yên ji nû veavakirina hikûmetê û her weha tevliheviya navxweyî cîranên wê provoke dikin ku sedema destekariya (mudaxile) Polonyayê.&lt;ref name=&quot;Butterwick1993&quot;/&gt;

Parvekirina Yekem a Yekîtiyê ku di sala 1772an de ji aliyê Prûsya, Rûsya û Awistiryayê ve tê parvekirin; kiryareke ku Sejm dabeşkirinê, di bin zordestiyek mezin de û di dawiyê de wekî bûyerek pêkhat dipejirîne. Ji xeynî windahiyên axê, di sala 1773an de planek reformên krîtîk hate damezrandin ku tê de Komîsyona Perwerdehiya Neteweyî, yekem desthilatdariya perwerdehiyê ya hikûmetê li Ewropayê, hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=riv0UCM90AMC&amp;pg=RA2-PA140 |sernav=Understanding Mass Higher Education: Comparative Perspectives on Access |paşnav=Tapper |pêşnav=Ted |paşnav2=Palfreyman |pêşnav2=David |tarîx=2005 |weşanger=Psychology Press |isbn=978-0-415-35491-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1783an de bi awayekî fermî cezakirina zarokên dibistanê hate qedexekirin. Poniyatowskî fîgurê sereke yê ronakbariyê bû ku teşwîqê pêşketina pîşesaziyê dide destpêkirin û neoklasîsîzma komarî qebûl dike.&lt;ref name=&quot;Butterwick1993&quot;/&gt; Ji bo tevkariyên wî yên di warê hûner û zanistê de, xelata Endamê Civata Qraliyetê wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=Bfs5AQAAIAAJ |sernav=Nauka polska |tarîx=1973 |weşanger=Polska Akademia Nauk. |ziman=pl }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1791an de parlamena Sejm a Mezin, Destûra Bingehîn a 3ê gulanê ku yekem koma qanûnên neteweyî yên bilind e dipejirîne û monarşiyek destûrî destnîşan dike. Konfederasyona Targowîka ku rêxistinek esilzade û parlamenterên ku li dijî vê kiryarê bûn, gazî Yekaterînayê dike û ev bûyer dibe sedema Şerê Polonî-Rûsî ya sala 1792an.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2023-09-29 |sernav=Poland |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Poland&amp;oldid=1177695956 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji ber tirsa vegerandina hegemonyaya Polonya, [[Rûsya]] û [[Prûsya]] di sala 1793an de ku Parvekirina duyem pêk hatiye Polonyayê ji axê û ji serxwebûnê bêpar dihêlin. Di 24ê cotmeha sala 1795an de, Yekîtiya Polonyayê cara sêyem hat dabeşkirin ku wekî pêkhateyek herêmî dimîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slatkine.com/fr/editions-slatkine/75250-book-05077807-3600120175625.html |sernav=ANNALES BENJAMIN CONSTANT 46 - ANNALES BENJAMIN CONSTANT |malper=EDITIONS SLATKINE |ziman=fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-30 }}&lt;/ref&gt; Stanisław Augustus ku keyê paşîn ê Polonyayê bû di 25ê mijdara sala 1795an de dest ji textê berdide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/90-5201-235-0 |sernav=Unravelling civilisation: European travel and travel writing |paşnav=Schulz-Forberg |pêşnav=Hagen |tarîx=2005 |weşanger=P.I.E.-P. Lang |isbn=978-90-5201-235-3 |series=Multiple Europes |cih=Bruxelles }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema serhildanan ===
[[Wêne:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina Polonyayê ku ji aliyê [[Keyaniya Prûsyayê]] (şîn), Împeratoriya Rûsyayê (qehweyî) û Monarşiya Habsburgê ya Awistiryayê (kesk) ku di salên 1772, 1793 û 1795an de hatiye dabeşkirin.]]
Gelên polonî heya niha çend caran li dijî parçeker û artêşên dagirkerên li ser erdên Polonyayê serhildanan pêk anîne. Di [[Serhildana Kościuszko 1794]]an de hewldanek neserkevtî ya parastina serweriya Polonyayê pêk hat ku tê de generalê binavûdeng [[Tadeusz Kościuszko]] ku çend sal berê di [[Şoreşa Amerîkayê|Şerê Şoreşgerî yê Amerîkî]] de di bin serokatiya [[George Washington]] de xizmet kiribû, pêşengî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=wVqnlTbsdXcC |sernav=The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution |paşnav=Storozynski |pêşnav=Alex |tarîx=2009-04-28 |weşanger=Macmillan |isbn=978-1-4299-6607-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tevî biserketina di [[Şerê Racławice]] de têkçûna wî ya dawî hebûna serbixwebûna Polonyayê ji bo 123 salan bi dawî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/27882/27882-h/27882-h.htm |sernav=The Project Gutenberg eBook of Kościuszko: A Biography, by Monika M. Gardner |malper=www.gutenberg.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1806an de serhildaneke ku ji aliyê [[Jan Henryk Dąbrowskî]] ve hatiye organîze kirin, rojavayê Polonyayê berî pêşveçûyina [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] a ber bi [[Prûsya]]yê ya di dema Şerê Hevbendiya Çarem de, azad dike. Li gorî [[Peymana Tilsitê]] ya sala 1807an, Napoleon Duka Warşovayê ku berê dewletek mişterek bû û ji aliyê hevalbendê wî [[Frederick Augustus I]] ê saksonyayî ve dihate birêvebirin, îlan dike. Polonî di Şerên Napoleon de bi awayekî çalak alîkariya leşkerên fransî dikirin, nemaze alîkariya leşkerên di bin desthilatdariya [[Józef Poniyatowskî]] de ku berî mirina wî li Leipzig di sala 1813an de bibû mareşalê Fransayê. Piştî sirgûnkirina Napolyon Duka Warşovayê di Kongreya Viyanayê ya di sala 1815an de hatiye betalkirin û axa dukê di nav Qiraliyeta Kongreya Rûsyayê ya Polonya, Dûkaya Mezin a Prûsya ya Posenê û Galîsiya Awistiryayê ya bajarê azad a [[Krakówê]] de hatiye dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NpMxTvBuWHYC&amp;pg=PA115&amp;q=1807 |sernav=A Concise History of Poland |paşnav=Lukowski |pêşnav=Jerzy |paşnav2=Zawadzki |pêşnav2=Hubert |tarîx=2001-09-20 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-55917-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1830an de efserên nefermî li Dibistana Karmendên Kadet a Warşovayê di [[Serhildana Mijdarê]] de dest bi serhildanê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=A4hJDAAAQBAJ |sernav=Historicising the French Revolution |paşnav=Armenteros |pêşnav=Carolina |paşnav2=Blanning |pêşnav2=Tim |paşnav3=Noronha-DiVanna |pêşnav3=Isabel |tarîx=2009-05-27 |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1157-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî hilweşîna Polonyaya Kongreyî Polonya, xweseriya qanunî, artêş û meclîsa zagonsaz winda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JZ9eBAAAQBAJ&amp;pg=PA249&amp;q=congress+poland+integration+paskevich |sernav=The Russian Empire: A Multi-ethnic History |paşnav=Kappeler |pêşnav=Andreas |tarîx=2014-08-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-56810-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di dema Bihara Miletan a Ewropî de, Polonan di Serhildana Polonyaya Mezin a sala 1848an de çek hilgirtin ku li dijî almanibûnê bisekinin lê ev serhildan têk diçe ku statûya dukayê vedigere rêveberiya parêzgehekê û di sala 1871an de heman parêzgeh entegreyê Împeratoriya Almanan dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=8YUuGSKXsFUC&amp;pg=PA140&amp;q=1848+prussia+uprising+posen |sernav=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880-2004) |paşnav=Lucassen |pêşnav=Leo |paşnav2=Feldman |pêşnav2=David |paşnav3=Oltmer |pêşnav3=Jochen |tarîx=2006 |weşanger=Amsterdam University Press |isbn=978-90-5356-883-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Rûsyayê, hilweşîna Serhildana Çileyê (1863–1864) dibe sedema tolhildanên giran ên siyasî, civakî û çandî ki li piştre jî sirgûn û kuştina (Pogrom) nifûsa polonî û cihûyan destpêdike. Di dawiya sedsala 19an de, Polonyaya Kongreyî bi giranî dibe ciheke pîşesaziyê ku hinardeya (îxracat) wê ya sereke komir, zinc, hesin û tekstîl bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=4_tQEAAAQBAJ&amp;pg=PA613&amp;dq=%22economy+of+Russian+poland+zinc+textiles%22 |sernav=Science, Technology, and Society: An Encyclopedia |paşnav=Restivo |pêşnav=Sal |tarîx=2005-05-19 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977153-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=kKR8DwAAQBAJ&amp;pg=PA181&amp;q=january+uprising+economic |sernav=Poland From Partitions to EU Accession: A Modern Economic History, 1772–2004 |paşnav=Koryś |pêşnav=Piotr |tarîx=2018-11-29 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-97126-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Komara Polonyaya Duyem ===
[[Wêne:Józef Piłsudski (-1930).jpg|thumb|rast|Serokê dewletê mareşal [[Józef Piłsudski]] ku lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê bû û ji sala 1918an heya mirina xwe di 12ê gulana sala 1935an de, dewletparêzê neteweyî ya polonî bû.]]
Di encama [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, hevalbendan li ser ji nû ve avakirina Polonya li hev dikin ku bi [[Peymana Versayê]] ya hezîrana 1919an hatiye pejirandin. Bi tevahî 2 milyon leşkerên polonî bi artêşên sê dewletên dagirker re şer dikin û zêdetirî 450.000 lêşkerên polonî di şer de dimirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Poland: a country study |tarîx=1994 |weşanger=U.S. Government Printing Office |isbn=978-0-8444-0827-9 |paşnavê-edîtor=Curtis |pêşnavê-edîtor=Glenn E. |çap=Research completed October 1992, 3. ed., 1. print |series=Pamphlet / Department of the Army |cih=Washington, DC |paşnavê-edîtor2=Library of Congress }}&lt;/ref&gt; Piştî agirbesta bi Almanyayê re di mijdara sala 1918an de, Polonya serxwebûna xwe wekî Komara Duyem a Polonî bi dest dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wandycz |pêşnav=Piotr S. |tarîx=2009 |sernav=The Second Republic, 1921-1939 |url=https://www.jstor.org/stable/25779809 |kovar=The Polish Review |cild=54 |hejmar=2 |rr=159–171 |issn=0032-2970 }}&lt;/ref&gt;

Komara Polonya ya Duyem piştî çend pevçûnên leşkerî, bi taybetî jî di Şerê Polonî-Sovyetê, dema ku Polonya di Şerê Warşovayê de derbekê giran li Artêşa Sor dide, serweriya xwe dubare dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kukiel |pêşnav=Marjan |tarîx=1929 |sernav=The Polish-Soviet Campaign of 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/4202361 |kovar=The Slavonic and East European Review |cild=8 |hejmar=22 |rr=48–65 |issn=0037-6795 }}&lt;/ref&gt;

Serdemên navbera şer de mizgîniya serdemek nû yê siyaseta polonî desnîşan dike. Digel ku çalakvanên siyasî yên polonî di dehsalan de heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] bi sensûrek giran re rû bi rû mabûn, kevneşopiyek siyasî ya nû li welêt tê destpêkirin. Gelek çalakvanên polonî yên sirgûnkiriyên wekê Ignacy Jan Paderewskî ku paşê dibe serokwezîr, vedigerin welatê xwe. Piştre hejmareke girîng ji sirgûnan di nav pêkhateyên nû yên siyasî û hikûmetê de cih girtine. Di sala 1922an de dema ku Gabriel Narutowicz ku xwediyê desteya serokatiyê ye, li Galeriya Zachęta ya Warşovayê ji hêla wênesaz û neteweperestek rastgir Eligiusz Niewiadomski ve hate kuştin, trajediyek di sala 1922an de rû dide.

Di sala 1926an de, Derbeya Gulanê ku ji aliyê lehengê kampanyaya serxwebûna Polonyayê Mareşal [[Józef Piłsudski]] ve tê rêvebirin, desthilatdariya Komara Polonya ya Duyem radestî tevgera Sanacja (Healing) ya nepartî dike ku rê li rêxistinên siyasî yên radîkal ên li ser çep û rast bigire ku li welat bêîstiqrarî dernekeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Machray |pêşnav=Robert |tarîx=1930-11-01 |sernav=Pilsudski, the Strong Man of Poland |url=https://doi.org/10.1525/curh.1930.33.2.195 |kovar=Current History |cild=33 |hejmar=2 |rr=195–199 |doi=10.1525/curh.1930.33.2.195 |issn=0011-3530 }}&lt;/ref&gt; Di dawiya salên 1930an de ji ber zêdebûna metirsiyên tundrewiya siyasî ya li hindurê welêt, hikûmeta polonî her ku diçe radîkal dibe ku hêjmarek rêxistinên radîkal qedexe dike ku di nav de partiyên siyasî yên komunîst û ultra-neteweperest ku îstîqrara welêt dixistin xetereyê.

=== Dema Şerê Cîhanê yê Duyem ===
[[Wêne:7TP Polish Tank.png|thumb|rast|Demek kurt berî dagirkirina Polonyayê ya 1939an de, tankên Artêşa Polonî 7TP li ser manevrayên leşkerî.]]
[[Şerê Cîhanî yê Duyem]] di 1ê îlona sala 1939an de bi êrîşa [[Almanyaya Nazî|Almanyaya Naziyan]] a li ser Polonyayê dest pê dike û piştre jî di 17ê îlonê de Sovyet dest bi dagirkirina Polonyayê dike û di 28ê îlona 1939an de Warşova dikeve. Di salên 1939 û 1941an de Sovyetê bi sed hezaran polonî ji Polonyayê sirgûn kirin. Sovyetê beriya Operasyona Barbarossa bi hezaran girtiyên şer ên polonî (ji xeynî bûyerên din ên di Komkujiya Katynê de) kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-11845315 |sernav=Russian parliament condemns Stalin for Katyn massacre |tarîx=2010-11-26 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Plansazên alman di mijdara sala 1939an de banga &quot;hilweşandina tevahî polonan&quot; û çarenûsa wan a ku di ''Generalplan Ost'' ya jenosîdê de hatibû destnîşan kirin, kiribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=IcB3oASHnkAC&amp;pg=PA152 |sernav=Beyond Totalitarianism: Stalinism and Nazism Compared |paşnav=Geyer |pêşnav=Michael |paşnav2=Fitzpatrick |pêşnav2=Sheila |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89796-9 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Polonya çaremîn beşdariya herî mezin a leşkerî ya li Ewropayê pêk tîne û leşkerên polonî hem ji bo hikûmeta polonî ya li sirgûnê re, li rojava û hem jî ji serokatiya [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Sovyetê]] re, li rojhilat xizmet dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&amp;pg=PA18 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=64VpSBd7xUcC&amp;pg=PA276 |sernav=The Other Europe: Eastern Europe to 1945 |paşnav=Walters |pêşnav=E. Garrison |tarîx=1988-06-01 |weşanger=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2440-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Leşkerên polonî di Kampanyayên Normandî, Îtalya û Afrîkaya Bakur de rolek girîng dilîzin û bi taybetî ji bo [[Şerê Monte Cassino]] têne bîranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003212140-7 |sernav=Under Siege |paşnav=Hall |pêşnav=Timothy |tarîx=2021-09-27 |weşanger=Routledge |cih=London |rr=123–156 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-017-1550-8_19 |sernav=The Geology of the Battle of Monte Cassino, 1944 |paşnav=Ciciarelli |pêşnav=John A. |tarîx=2002 |weşanger=Springer Netherlands |isbn=978-90-481-5940-6 |cih=Dordrecht |rr=325–343 }}&lt;/ref&gt; Sixurên îstîxbarata polonî ji hevalbendan re agahiyên pir bi qîmet peyda dikirin ku gelek îstîxbaratên ji Ewropa û ji derveyî wê peyda dikirin ku şîfre şikestkarên polonî ji bo şikandina şîfreya Enigma wekî berpirsiyar dihatin dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EJ5vIyDBpLcC&amp;pg=PA234&amp;q=22%252C047+Polish |sernav=The Eagle Unbowed: Poland and the Poles in the Second World War |paşnav=Kochanski |pêşnav=Halik |tarîx=2012-11-13 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06816-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li rojhilat, Artêşa Yekemîn a Polonî ya bi piştgirîya Sovyetê di şerên Warşovayê û Berlînê di warê şerê biserketî de derketine pêş.&lt;ref name=&quot;Lerski1996&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=S6aUBuWPqywC&amp;pg=PA34 |sernav=Historical Dictionary of Poland, 966-1945 |paşnav=Lerski |pêşnav=Jerzy Jan |tarîx=1996 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-313-26007-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tevgera berxwedanê ya dema şer û Armia Krajowa (Artêşa Malê), li dijî dagirkeriya almanan şer kirine. Ev yek ji sê tevgerên berxwedanê yên herî mezinê di tevahiya şer de bû û di nav rêzek çalakiyên nepenî de tevdigeriyan ku wekî dewletek nepenî bi tevahî zanîngehên lîsans û bi pergala dadgehê tevdigeriya. Berxwedan ji hikûmeta li sirgûnê re dilsoz bû û bi gelemperî ji ramana polonyayek komunîstî aciz bû ku ji ber vê sedemê, di havîna sala 1944an de wê [[Operasyona Bahozê]] da destpêkirin ku [[Serhildana Warşovayê]] ku di 1ê tebaxa sala 1944an de dest pê kiriye, operasyona herî naskirî ye.&lt;ref name=&quot;Lerski1996&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.polandinexile.com/rising.htm |sernav=Poland in Exile - The Warsaw Rising |malper=www.polandinexile.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Alman ên Nazî bi fermana [[Adolf Hitler]] şeş kampên qirkirinê yên Alman li Polonyaya dagirkirî ava kirin ku di nav de kampên Treblinka, Majdanek û Auschwitz hebûn. Di dema vê şerê de almanan bi milyonan cihû ji seranserê Ewropaya dagirkirî veguhestin ku di van kampan de bêne kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The origins of the final solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942 |url=https://archive.org/details/originsoffinalso00brow |paşnav=Browning |pêşnav=Christopher R. |paşnav2=Matthäus |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2004 |weşanger=Univ. of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-1327-2 |series=Comprehensive history of the Holocaust |cih=Lincoln }}&lt;/ref&gt; Bi tevayî, 3 milyon cihûyên polonî - nêzîkê %90ê cihûyên berî şer ên Polonyayê û di navbera 1.8 û 2.8 milyon poloniyên etnîkî di dema Dagirkeriya Alman a Polonyayê de hatin kuştin ku di nav de di navbera 50.000 û 100.000 endamên rewşenbîrên polonî ku di nav wan de akademîsyen, doktor, parêzer, esilzade û kahîn hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims |sernav=Polish Victims |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |sernav=Project InPosterum: Poland WWII Casualties |malper=projectinposterum.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |roja-arşîvê=2023-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231001181719/https://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Materski2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Materski |pêşnav=Wojciech |tarîx=2021-05-09 |sernav=Łotewska droga do niepodległości 1917–1921 |url=http://dx.doi.org/10.12775/dn.2021.1.01 |kovar=Dzieje Najnowsze |cild=53 |hejmar=1 |rr=5 |doi=10.12775/dn.2021.1.01 |issn=0419-8824 }}&lt;/ref&gt; Tenê di [[Serhildana Warşovayê]] de zêdetirî 150.000 sivîlên polonî hatin kuştin ku piraniya wan di dema komkujiyên Wola û Ochota de ji aliyê almanan ve hatin qetilkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution |sernav=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution |malper=encyclopedia.ushmm.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-11-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî 150.000 sivîlên polonî di navbera salên 1939 û 1941an de di dema dagirkirina Sovyetê ya rojhilatê Polonya (Kresy) de ji aliyê Sovyetê ve hatin kuştin û tê texmîn kirin ku 100.000 polonî ji aliyê Artêşa Serhildêr a Ûkrayna (UPA) ve di navbera salên 1943 û 1944 de ku wekî Komkujiya Wołyê tê zanîn, hatin kuştin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://volhyniamassacre.eu/ |sernav=Volhynia Massacre |paşnav=Massacre |pêşnav=Volhynia |malper=Volhynia Massacre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Ji hemî welatên di şer de, Polonya xwedî rêjeya herî zêde ya ku hemwelatiyên xwe winda kiriye ku derdora 6 milyon kes mirin. Ji şeşan yek nifûsa Polonyayê ya berî şer ku nîvî ji wan cihûyên polonî ne hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;Materski2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://remember.org/forgotten |sernav=Holocaust Victims: Five Million Forgotten - Non Jewish Victims of the Shoah |malper=The Holocaust History - A People's and Survivor History - Remember.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |sernav=Polish experts lower nation's WWII death toll - Expat Guide to Germany {{!}} Expatica |tarîx=2019-08-18 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2019-08-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî %90 ji qurbaniyan gelên sivîlên polonî bûn.

Di sala 1945an de sinorên Polonya ber bi rojava ve hatin guhertin. Zêdetirî du milyon xwemaliyên polonî yên Kresy ji hêla Stalîn ve li seranserê [[Xeta Kûrzonê]] hatin dersinorkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Poland in the geographical centre of Europe: political, social and economic consequences |tarîx=2006 |weşanger=Nova Science Publ |isbn=978-1-59454-603-7 |paşnavê-edîtor=Czerny |pêşnavê-edîtor=Miroslawa |cih=New York }}&lt;/ref&gt; Sinorê rojava dibe Xeta Oder-Neisse. Di encama şer de, axa Polonya ji sedî 20 yan jî 77.500 kîlomêtre çargoşe kêm dibe. Ev guherîn dibe sedema neçariyê ku bi milyonan mirovan ku piraniya wan [[polonî]], [[alman]]î, [[ûkraynî]] û [[Cihûtî|cihû]] bûn, koçber dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2014-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: European Refugee Movements After World War Two |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Komunîzma piştî şer ===
Li ser xwesteka [[Yosîf Stalîn]], [[Konferansa Yaltayê]] avakirina hikumetek nû ya demkî ya hevpeymaniya prokomûnîst li Moskoyê hate pejirandin ku hikûmeta Polonya ya li sirgûnê ku li Londonê bû vê yekê qebûl nedikirin. Vê kiryarê gelek polonyan hêrs dike ku ev yek ji hêla hevalbendan ve wekî îxanet hate dîtin. Di sala 1944an de Stalîn garantî dabû Churchill û Roosevelt ku ewê serweriya Polonyayê biparêze û destûrê bide hilbijartinên demokratîk. Lêbelê piştî ku di sala 1945an de serketî dibe, di hilbijartinên ku ji hêla desthilatdarên Sovyetê yên dagirker ve hatiye organîze kirin hîlekariyê dikin û ev hilbijartin ji bo meşrûiyeta hegemonyaya Sovyetê ya li ser Polonyayê hate bikar anîn. Yekîtiya Sovyetê ku li piranîya Bloka Rojhilat demazirandibû, li Polonyayê jî hikumetek nû yê komunîst damezrandiye. Mîna li cîhên din ên Ewropaya Komunîst, bandora Sovyetê ya li ser Polonya ji destpêkê ve bi berxwedana çekdarî re rûbirû dimîne ku heya sala 1950an berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ipn.gov.pl/en/news/9332,ARTICLE-by-Karol-Nawrocki-PhD-The-soldiers-of-Polish-freedom.html |sernav=ARTICLE by Karol Nawrocki, Ph.D. &quot;The soldiers of Polish freedom&quot; |paşnav=Remembrance |pêşnav=Institute of National |malper=Institute of National Remembrance |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

Tevî îtîrazên berbelav, hikûmeta nû ya Polonyayê desteserkirina Sovyetê ya herêmên rojhilatê yên beriya şer ên Polonyayê (bi taybetî bajarên Wilno û Lwów) qebûl dike ku yekîneyên Artêşa Sor li ser axa Polonyayê bi cih bike. Hevbendiya leşkerî di nava Pakta Warşovayê de li seranserê Şerê Sar wekî encama rasterast a vê guherîna di çanda siyasî ya Polonyayê de pêk hat. Di qada ewropî de ev yek, yekbûna tamî ya Polonya di nav biratiya neteweyên komunîst de diyar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thoughtco.com/warsaw-pact-4178983 |sernav=What Was the Warsaw Pact During the Cold War? |malper=ThoughtCo |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta nû ya komunîst bi pejirandina Destûra Biçûkê di 19ê sibata sala 1947an de Polonyayê dixe bin kontrola xwe. Komara Gel a Polonya (Polska Rzeczpospolita Ludowa) di sala 1952an de bi fermî hate ragihandin. Di sala 1956an de, piştî mirina Bolesław Bierut, rejîma Wladysław Gomułka demkî lîberaltir dibe ku gelek kes ji zindanê têne berdan û hinek azadîyên kesane têne berfireh kirin. Kolektîfîzasyon li Komara Gel a Polonyayê têk diçe. Di salên 1970an de di dema Edward Gierek de rewşek bi heman rengî dubare dibe lê pir caran çewsandina komên dijberên antî-komunîst berdewam dike. Tevî vê yekê, Polonya di wê demê de wekî yek ji dewletên herî kêm zordar ên Bloka Rojhilat dihat naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |sernav=Encyklopedia PWN |tarîx=2006-10-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2006-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1980an de aloziya karkeran dibe sedema damezrandina sendîkaya serbixwe &quot;Solidarity&quot; (&quot;Solidarność&quot;) ku bi demê re ev sendîka dibe hêzek siyasî. Tevî ku di sala 1981an de ji aliyê general Wojciech Jaruzelski ve çewisandin û ferzkirina qanûna leşkerî ku serdestiya Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê ji holê radike, Partiya Karkerên Yekbûyî ya Polonyayê di hilbijartina sala 1989an de ku yekem hilbijartinên parlamena Polonyayê bu bi qismî azad û demokratîk bû, ji dawiya [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve bi awayekî serketî ji hilbijartinê derdikeve. Lech Wałęsa ku berendamê Tevgera Hevgirtinê bû di dawiyê de di sala 1990an de dibe serokkomarê Polonyayê. Piştre Tevgera Hevgirtinê mizgîniya hilweşîna rejîm û partiyên komunîst li seranserê [[Ewropa]]yê belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |sernav=Solidarity Movement– or the Beginning of the End of Communism |tarîx=2022-03-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 |tarîxa-arşîvê=2022-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220328012855/https://argumentum.al/lajmi/2020/09/solidarity-movement-or-the-beginning-of-the-end-of-communism/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Komara Polonyaya Sêyem ===
[[Wêne:Flowers in front of the Presidential Palace in Warsaw.jpg|thumb|240px|Kulîlkên li ber Qesra Serokomariyê piştî mirina rayedarên payebilind ên hikûmeta Polonyayê di qezaya balafirê ya di 10ê nîsana sala 2010an de.]]
Bernameyek terapiya şokê ku ji hêla Leszek Balcerowicz ve di destpêka salên 1990an de hate destpêkirin, hişt ku welat aboriya xwe ya plansazkirî ya şêwaza sosyalîst veguherîne aboriya bazarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hunter |pêşnav=Richard J. |paşnav2=Ryan |pêşnav2=Leo V. |tarîx=2006 |sernav=A RETROSPECTIVE ANALYSIS AND FUTURE PERSPECTIVE: &quot;Why Was Poland's Transition So Difficult?&quot; |url=https://www.jstor.org/stable/25779611 |kovar=The Polish Review |cild=51 |hejmar=2 |rr=147–171 |issn=0032-2970 }}&lt;/ref&gt; Wekî welatên din ên post-komûnîst, Polonya rastî kêmbûna demkî ya standardên civakî, aborî û jiyanê hat lê Polonya dibe yekem welatê piştî komunîzmê ku di destpêka sala 1995an de gihîşt asta Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ya berî sala 1989an de ku xwedî aboriyek geş bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spieser |pêşnav=Catherine |tarîx=2007-03-01 |sernav=Labour market policies in post-communist Poland : explaining the peaceful institutionalisation of unemployment: |url=https://www.cairn.info/revue-politique-europeenne-2007-1-page-97.htm?ref=doi |kovar=Politique européenne |cild=n° 21 |hejmar=1 |rr=97–132 |doi=10.3917/poeu.021.0097 |issn=1623-6297 }}&lt;/ref&gt; Polonya di sala 1991am de dibe endamê Koma Vîzegradê û di sala 1999 de tevlî [[NATO]]yê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/after-20-years-in-nato-poland-still-eager-to-please/a-47862839 |sernav=Poland: 20 years in NATO – DW – 03/12/2019 |malper=dw.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Polonî paşê di giştpirsiya di hezîrana sala 2003an de deng dan ku beşdarî Yekîtiya Ewropayê bibin û Polonya di 1ê gulana sala 2004an de dibe endamê [[Yekîtiya Ewropayê|Yekitîya Ewropayê]].&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Szczerbiak |pêşnav=Aleks |tarîx=2004-09-01 |sernav=History Trumps Government Unpopularity: The June 2003 Polish EU Accession Referendum |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0140238042000249876 |kovar=West European Politics |ziman=en |cild=27 |hejmar=4 |rr=671–690 |doi=10.1080/0140238042000249876 |issn=0140-2382 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kundera |pêşnav=Jaroslaw |tarîx=2014 |sernav=Poland in the European Union. The economic effects of ten years of membership |url=https://www.jstor.org/stable/43580712 |kovar=Rivista di Studi Politici Internazionali |cild=81 |hejmar=3 (323) |rr=377–396 |issn=0035-6611 }}&lt;/ref&gt;

Polonya di sala 2007an de tevlî Herêma Şengenê dibe ku ji ber vê yekê sinorên welat bi dewletên din ên endamên [[Yekîtiya Ewropayê]] re hatin rakirin ku rê dide azadiya tevgerê ya berfirehê di nav piraniya [[Yekîtiya Ewropayê]] de.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7153490.stm |sernav=Europe's border-free zone expands |tarîx=2007-12-21 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Di 10ê nîsana sala 2010an de serokê Polonyayê [[Lech Kaczyński]], tevî 89 rayedarên din ên payebilind ên polonî di qezayeke balafirê de li nêzîkî [[Smolensk]], [[Rûsya]], mirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/07/smolensk-plane-crash-lech-kaczynski-poland-russia |sernav=Will Poland ever uncover the truth about the plane crash that killed its president? |paşnav=Smith |pêşnav=Alex Duval |tarîx=2016-02-07 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2011an de, Platforma Sivîl a Desthilatdar di hilbijartinên parlamenê de qezenc dike. Di sala 2014an de serokwezîrê Polonyayê [[Donald Tusk]] ji bo Serokê Konseya Ewropayê hat hilbijartin û ji serokwezîrtiyê îstifa dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/politics/donald-tusk-named-next-president-of-european-council-1.1913164 |sernav=Donald Tusk named next president of European Council |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên salên 2015 û 2019an ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê (PiS) ya muhafezekar a bi serokatiya Jarosław Kaczyński, bi ser dikeve ku di encamê de ewrûskeptîsîzm zêde dibe û nakokiyên bi Yekîtiya Ewropayê re zêde bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/home/en |sernav=Press corner |malper=European Commission - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Morijn |pêşnav=John |tarîx=2020 |sernav=Commission v Poland: What Happened, What it Means, What it Will Take |url=https://verfassungsblog.de/commission-v-poland-what-happened-what-it-means-what-it-will-take/ |kovar=Verfassungsblog |ziman=de-DE |doi=10.17176/20200310-215105-0 }}&lt;/ref&gt; Beata Szydlo, ji sala 2015an heya sala 2017an dibe serokwezîrê Polonyayê. Di kanûna pêşîn a sala 2017an de Mateusz Morawiecki wekî serokwezîrê nû sond dixwe. Serok [[Andrzej Duda]] ku ji hêla Partiya Hiqûq û Dadmendiyê ve tê piştgirî kirin, di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2020an de ji nû ve hate hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53385021 |sernav=Poland's Duda narrowly beats Trzaskowski in presidential vote |tarîx=2020-07-12 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2022an de ji ber dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 6.9 milyon penaberên ûkraynî derbasê Polonyayê dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statista.com/statistics/1293564/ukrainian-refugees-in-poland/ |sernav=Ukrainian refugees in Poland 2023 |malper=Statista |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Ji mijdara sala 2022an vir ve zêdetirî 1.5 milyon ji wan penaberên ûkraynî ji destpêka şer ve, bi kêmanî demkî, li Polonyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eib.org/en/stories/ukrainian-poland-infrastructure-refugees |sernav=A solidarity package helps Poland integrate Ukrainian refugees |malper=European Investment Bank |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê di îlona sala 2023an de, Polonya got ku ew ê dayîna çekan ji Ûkraynayê re rawestîne û li şûna wê giraniyê bide ser parastina xwe. Biryara Polonya ya qedexekirina derhanîna genimê [[Ûkrayna]]yê, ji bo parastina cotkarên xwe, di navbera her du welatan de dibe sedema aloziyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20230920-poland-no-longer-arming-ukraine-polish-pm |sernav=Poland no longer arming Ukraine: Polish PM |tarîx=2023-09-20 |malper=France 24 |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-01 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Poland topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Polonyayê]]
Polonya ji herêmek îdarî ya ji 312.722 km² pêk tê û nehem welatê herî mezinê Ewropayê ye. 311.895 km² ji rûbera welat ji axê pêk tê, 2.041 km² ji avên navxweyî pêk tê û 8.783 km² ji rûava deryayê pêk tê. Ji aliyê topografîk ve, erdê Polonyayê bi cûrbecûr erdê û avê ku bi ekosîstemên cihêreng hatiye katakterîze kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |sernav=Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia |paşnav=admin |ziman=pl-PL |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |roja-arşîvê=2020-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Herêma navend û bakur ku sinorê [[Deryaya Baltîk]]ê ye, di nav [[Deşta Ewropaya Navendî]] de ye lê başûrê welat çiyayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Grochowski |pêşnav=Mirosław |tarîx=1997 |sernav=Poland Under Transition and Its New Geography |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.1997.11092140 |kovar=Canadian Slavonic Papers |ziman=en |cild=39 |hejmar=1-2 |rr=1–26 |doi=10.1080/00085006.1997.11092140 |issn=0008-5006 }}&lt;/ref&gt; Bilindahiya navînî bejahiyê ji asta deryayê, 173 mêtre ye.

Welat xwedan xeteke peravê ye ku bi dirêjiya 770 kîlomêtreyan li ser peravên [[Deryaya Baltîk]]ê ye. Dirêjahiya peravê ji [[Kendava Pomeranyayê]] ji rojava despêdike heya [[Kendava Gdańskê]] li rojhilat dirêj dibe. Xeta peravê di nav qadên qûmê an zozanên peravê de pir zêde ye û bi tîx û golan ve dirêj dibe, bi taybetî [[Nîvgirava Hel]] û Lagûna Vistulayê ku bi Rûsyayê re parvekirî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Second assessment of climate change for the Baltic Sea Basin |tarîx=2015 |weşanger=Springer Open [u.a.] |isbn=978-3-319-16005-4 |paşnavê-edîtor=Baltex Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin |series=Regional Climate Studies |cih=Cham }}&lt;/ref&gt; Girava polonî ya herî mezin li ser Deryaya Baltîk Wolin e ku di nav Parka Neteweyî ya Wolin de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals: economic groth, social inclusion and environmental protection |tarîx=2018 |weşanger=Springer |isbn=978-3-319-71788-3 |paşnavê-edîtor=Zielinski |pêşnavê-edîtor=Tymon |series=GeoPlanet: earth and planetary sciences |cih=Cham, Switzerland |paşnavê-edîtor2=Sagan |pêşnavê-edîtor2=Iwona |paşnavê-edîtor3=Surosz |pêşnavê-edîtor3=Waldemar }}&lt;/ref&gt; Di heman demê Polonya [[Gola Szczecinê]] û [[Girava Usedomê]] bi [[Almanya]]yê re parve dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Islandology: geography, rhetoric, politics |paşnav=Shell |pêşnav=Marc |tarîx=2014 |weşanger=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-8926-4 |cih=Stanford, California }}&lt;/ref&gt;

Kembera çiyayî ya li başûrê rojhilata Polonyayê di du rêzên çiyayên mezin de tê dabeş kirin ku li rojava Çiyayên Sûdetê cih digirin û li rojhilat jî Çiyayên Karpatiyê cih digirin. Beşa herî bilind a girseya Karpatan Çiyayên Tatrayê ne ku li ser sinorê başûrê Polonyayê dirêj dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |sernav=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich |tarîx=2021-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Xala herî bilind a Polonyayê [[Çiyayê Rysyê]] ye ku bi bilindahiya 2.501 mêtre bilind e ku yek ji çiyayê Zincîreçiyayê Tatrayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |sernav=GEOFORUM - Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |tarîx=2021-10-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-02 |tarîxa-arşîvê=2021-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Bilindtirîn lûtkeya girseya Zincîreçiyayê Sûdetê Çiyayê Śnieżka ye ku bilindahiya çiyayê 1.603,3 mêtre ye û nîvê çiyayê di erdê Komara Çek de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Czetwertynski-Sytnik |pêşnav=Lesław |paşnav2=Kozioł |pêşnav2=Edward |paşnav3=Mazurski |pêşnav3=Krzysztof R. |tarîx=2000-02-01 |sernav=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes |url=https://doi.org/10.1023/A:1007165901891 |kovar=GeoJournal |ziman=en |cild=50 |hejmar=2 |rr=273–284 |doi=10.1023/A:1007165901891 |issn=1572-9893 }}&lt;/ref&gt; Xala herî nizim a li Polonyayê li Raczki Elbląskie ku li Deltaya Vistulayê de ye û 1.8 mêtre di bin asta deryayê de ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1506-0632 |sernav=n2:1506-0632 - Search Results |malper=www.worldcat.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt;

Çemên herî dirêjên Polonyayê Çemê Vistula, Çemê Oderê, Çemê Wartayê û Çemê Bugê nin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Welat di heman demê de xwedan yek ji hêjmara zêdeyê golên li cîhanê ye ku hejmara wan derdora deh hezarî ye û bi piranî li herêma bakurê rojhilatê Masûriyê, di nav devera Gola Masûriyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&amp;q=%2522a+higher+density+of+lakes+than+Poland%2522 |sernav=Poland |paşnav=Zuchora-Walske |pêşnav=Christine |tarîx=2013-01-01 |weşanger=ABDO Publishing Company |isbn=978-1-61480-877-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Golên herî mezin ku zêdetirî 100 kîlometre çargoşe vedigirin ku golên Śniardwy û Mamry ne û gola herî kûr Gola Hańcza ye bi kûrahiya 108,5 mêtre kûr e.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
=== Avhewa ===
Avhewa Polonya xwedan guhertinek nerm e ku ji okyanûsa li bakurê rojava heta parzemîna li başûrê rojhilat diguhere. Peravên başûr ên çiyayî di nav avhewa alpinî de cih digirin.&lt;ref name=&quot;Korzeniewska2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=KGydDwAAQBAJ&amp;pg=PA4&amp;dq=%22%2522poland%2522+oceanic+continental+temperate+climate%22 |sernav=Polish River Basins and Lakes – Part I: Hydrology and Hydrochemistry |paşnav=Korzeniewska |pêşnav=Ewa |paşnav2=Harnisz |pêşnav2=Monika |tarîx=2019-06-13 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-12123-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Polonya bi havînên germ, bi germahiya navînî di meha tîrmehê de li dora 20&amp;nbsp;°C e û zivistanên bi nermî hewaya sar bi navînî -1&amp;nbsp;°C e ku di meha kanûnê de pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9OgGEAAAQBAJ&amp;pg=PA6&amp;dq=%22annual+seasonal+mean+temperature+poland%22 |sernav=Bioenergy Resources and Technologies |paşnav=Azad |pêşnav=Abul Kalam |paşnav2=Khan |pêşnav2=Mohammad Masud Kamal |tarîx=2021-03-11 |weşanger=Academic Press |isbn=978-0-12-822526-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Deverê herî germ û bi tav a Polonyayê li başûrêrojavayê Sîlesyaya Jêrîn e û devera herî sar jî quncikê bakurêrojhilatê ye ku li derdora Suwałki li parêzgeha Podlaskie ku avhewa ji hêla eniyên sar ên Skandînavya û Sîbîryayê ve bi bandor dibe. Baran di mehên havînê de pirtir e ku barana herî zêde ji hezîranê heya îlonê tê tomar kirin.

Di hewaya rojane de guheztinek berbiçav heye û awayê hatina demsalan dikare her sal cûda bibe. Guherîna avhewa û faktorên din bûne sedema anomaliyên germî yên navsalane û germahiya zêde ku germahiya hewayê ya salane ya navîn di navbera salên 2011 û 2020an de 9,33&amp;nbsp;°C bû ku li gorî serdema 2001-2010 dora 1,11&amp;nbsp;°C bilindtir e. Di demsala zivistan de jî hewa her ku diçe zuwa dibe, şilope û berf kêm dibare.&lt;ref name=&quot;Korzeniewska2019&quot;/&gt;

=== Biyopirrengî ===
Ji aliyê fîtogeografî ve Polonya girêdayî parêzgeha Ewropaya Navendî ya Herêma Circumboreal ku di nav Qiraliyeta Borealê de ye. Li welêt çar ekoherêmên Palearktîk hene ku di nav herêman de Navend, Bakur, Ewropî ya Rojavayî, daristana berbelav û tevlihev û daristana çiyayê Karpatê heye. Qada daristanî %31 ji rûerda Polonyayê digire ku daristana herî mezin Daristana Silesiyaya Jêrîn e.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; Cureya darên herî berbelav ên ku li seranserê welêt têne dîtin darê berû, Darazerî (bi îngilîzî ''Maple'') û Narewan in. Darên pelderzî yên herî berbelav darên çam, çama ladîn û çama fîr in. Tê texmîn kirin ku ji %69 ji hemî daristanan konîfer in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&amp;pg=PA245&amp;dq=%22most+common+trees++oak+beech+pine++%2522poland%2522%22 |sernav=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |paşnav=Frouz |pêşnav=Jan |paşnav2=Frouzová |pêşnav2=Jaroslava |tarîx=2021-12-10 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-83225-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Flora û faunaya li Polonyayê ya Parzemîna Ewropayê ye ku bi ajelên kovî, leyleka spî û eyloyê poçik spî ku wekî heywanên neteweyî têne binav kirin û gulebûka a sor (xecxecok) kulîlka amblem a nefermî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |sernav=That’s Polish: Exploring the History of Poland’s National Emblems |malper=Culture.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; Di nav cureyên herî parastî de bîzonê ewropî ku heywanê herî giran ê bejahiyê ya Ewropayê ye û her weha Darbira Ewrasyayê (Segavî), Werşek, Gurê gewr û Pezkoviya Çiyayê Tatrayê hene. Herêm di heman demê de malavaniya Gakoviyên windabûyî kiriye ku herî dawî di 1627an de li Polonyayê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2013-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ajalên nêçîrî yên wekî pezkoviya sor (''Red deer''), rovî û berazê kovî li piraniya daristanên polonî têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&amp;pg=PA225&amp;dq=%22boar+deer+poland%22 |sernav=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |paşnav=Apollonio |pêşnav=Marco |paşnav2=Andersen |pêşnav2=Reidar |paşnav3=Putman |pêşnav3=Rory |tarîx=2010-02-04 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76061-4 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Polonya di heman demê de ji bo teyrên koçber û ji bo malavaniya çaryeka nifûsa gerdûnî ya leyleka spî jî cihekî girîng e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&amp;q=%252240%252C000+breeding+pairs%2522 |sernav=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues |paşnav=Hillstrom |pêşnav=Kevin |paşnav2=Hillstrom |pêşnav2=Laurie Collier |tarîx=2003-08-13 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-57607-686-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî 315.100 hektar, bi qasî %1 ji axa Polonyayê di nav 23 parkên neteweyî yên polonî de têne parastin ku didu ji wan, Białowieża û Bieszczady cihên mîrateyên cîhanê yên [[UNESCO]]yê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&amp;pg=PA115&amp;dq=%2223+national+parks+poland%22 |sernav=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives |paşnav=Mayer |pêşnav=Marius |paşnav2=Zbaraszewski |pêşnav2=Wojciech |paşnav3=Pieńkowski |pêşnav3=Dariusz |paşnav4=Gach |pêşnav4=Gabriel |paşnav5=Gernert |pêşnav5=Johanna |tarîx=2019-02-06 |weşanger=Springer |isbn=978-3-030-05961-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; 123 dever wekî parkên peyzajê hatine destnîşankirin ku ligel gelek rezervên xwezayê û deverên din ên parastî yên ku di bin tora Natura 2000an de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&amp;pg=PT202&amp;dq=%22%2522123%2522+landscape+parks+poland%22 |sernav=Environmental law in Poland |paşnav=Kowalczyk |pêşnav=Barbara |paşnav2=Mikowski |pêşnav2=Rafał |paşnav3=Mikowski |pêşnav3=Łukasz |tarîx=2019-03-26 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1000-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî ==
[[Wêne:Zgromadzenie posłów i senatorów 22 grudnia 2015 01.JPG|thumb|Wêneyek di dema civîna meclîsa Sejmê de.]]
[[Wêne:I posiedzenie Senatu IX kadencji 01.JPG|thumb|Dîmenek di dema civîna senatoyê.]]
Polonya komareke unîter a parlemanî û demokrasiyeke temsîlî ye ku serokkomar wekê serokê dewletê ye. Desthilata cîbicîkar zêdetir ji aliyê Encumena Wezîran û serokwezîrê ku wek serokê hikûmetê kar dike tê bikaranîn. Endamên takekesî yên encumenê ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin ku ji hêla serokkomar ve têne destnîşankirin û ji hêla parlamenê ve têne pejirandin.&lt;ref name=&quot;Stanisz2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&amp;pg=PT14&amp;q=duda |sernav=Religion and Law in Poland |paşnav=Stanisz |pêşnav=Piotr |tarîx=2020-12-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-2973-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Serokê dewletê ji bo 5 salan di hilbijartinan de ji aliyê gel tê hilbijartin.&lt;ref name=&quot;Stanisz2020&quot;/&gt;

Meclisa qanûndanîn a Polonyayê parlamanek du deme ye ku ji meclîsa jêrîn (Sejm) ji 460 endaman û meclîsa jorîn (Senate) ji 100 endaman pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&amp;pg=PA127&amp;dq=%22sejm+460++senate+100%22 |sernav=Foundations of Law: The Polish Perspective |paşnav=Smolak |pêşnav=Marek |paşnav2=Walasik |pêşnav2=Marcin |paşnav3=Piątek |pêşnav3=Wojciech |paşnav4=Mataczyński |pêşnav4=Maciej |paşnav5=Sójka |pêşnav5=Tomasz |paşnav6=Kępiński |pêşnav6=Marian |paşnav7=Mączyński |pêşnav7=Dominik |paşnav8=Skoczylas |pêşnav8=Andrzej |paşnav9=Sokołowski |pêşnav9=Tomasz |tarîx=2021-06-09 |weşanger=Wolters Kluwer |isbn=978-83-8246-298-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sejm ji bo veguherîn a endam û dengan li gorî rêbaza d'Hondt bi nûnertiya rêjeyî ve tê hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&amp;pg=PA67&amp;dq=%22sejm++d%2527Hondt%22 |sernav=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989 |paşnav=Gwiazda |pêşnav=Anna |tarîx=2015-07-24 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-39621-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Senato li gorî sîstema hilbijartinê ya dawîn tê hilbijartin ku ji bo sed herêmên hilbijartinê, ji bo her herêmek senatorek tê hilbijartin.&lt;ref name=&quot;Granat2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&amp;pg=PA52&amp;dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22 |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna |tarîx=2019-11-28 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mafê Senatoyê heye ku qanûna ji aliyê Sejm ve hatiye pejirandin biguherîne yan red bike lê Sejm dikare bi piraniya dengan biryara Senatoyê betal bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&amp;pg=PT19&amp;dq=%22poland+voting+age+eighteen%22 |sernav=Contract Law in Poland |paşnav=Machnikowski |pêşnav=Piotr |paşnav2=Balcarczyk |pêşnav2=Justyna |paşnav3=Drela |pêşnav3=Monika |tarîx=2017-06-15 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-90-411-8933-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî partiyên hindikayiyên etnîkî, tenê namzedên partiyên siyasî ku herî kêm %5 ji tevahiya dengên neteweyî werdigirin dikarin bikevin Sejmê.&lt;ref name=&quot;Granat2019&quot;/&gt; Li Polonyayê her du meclîsên jêrîn û jorîn ên parlamenê ji bo heyamek çar salan têne hilbijartin û her endamek parlamena Polonyayê bi parêzbendiya parlamenê tê garantî kirin. Li gorî qanûnên heyî, divê kesek ji 21 salî an zêdetir be ku bibe wekîl. Ji bo kesek bibe senator divê ji 30 salî mezintir be û ji bo kesek bibe namzedê serokatiyê divê ji 35 salan mezintir be.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DSysDwAAQBAJ&amp;pg=PT21&amp;dq=%22sejm+poland+four+year%22 |sernav=Criminal Law in Poland |paşnav=Jasiński |pêşnav=Wojciech |paşnav2=Kremens |pêşnav2=Karolina |tarîx=2019-07-10 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-1360-7 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Endamên Sejm û Senatoyê bi hev re Meclîsa Neteweyî ya Komara Polonyayê ava dikin. Meclîsa Neteweyî, bi serokatiya Sejm Mareşal jiber van sê sedeman civîn lidardixe; dema ku serokek nû sond dixwe, dema ku ji aliyê Dadgeha Dewletê ve îdianame li dijî serok tê derxistin û dema ku serokek ji ber rewşa tendirustiya wî nekaribe hertimî karibe erka xwe bike, civîn lidardixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lNstEAAAQBAJ&amp;pg=PT126&amp;dq=%22national+assembly+poland++president+oath%22 |sernav=Constitutional Law in Poland |paşnav=Bień-Kacała |pêşnav=Agnieszka |paşnav2=Młynarska-Sobaczewska |pêşnav2=Anna |tarîx=2021-04-20 |weşanger=Kluwer Law International B.V. |isbn=978-94-035-3301-8 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Herêmên îdarî ===
Polonya di nav 16 parêzgeh an eyaletên ku bi navê ''voivodeships'' têne zanîn hatiye dabeş kirin. Ji sala 2022an ve, ''voivodeship'' li 380 wîlayetan (''powiats'') têne dabeş kirin, ku li 2.477 şaredarî (''gminas'') têne dabeş kirin. Bajarên mezin bi gelemperî hem xwedî statuya ''gmina'' hem jî xwedî statuya ''powiat'' in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eteryt.stat.gov.pl/eteryt/raporty/WebRaportZestawienie.aspx |sernav=Raport: Liczba jednostek podziału terytorialnego |malper=eteryt.stat.gov.pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; Parêzgeh bi giranî li ser tixûbên herêmên dîrokî hatine damezrandin, yan jî bi navê bajarên yekemê li parêzgehê hatine binavkirin. Desthilatdariya îdarî li ser asta voivodetiyê di navbera parêzgarek ku ji hêla hikûmetê ve hatiye tayîn kirin (voivode), meclîsek herêmî ya hilbijartî (sejmik) û marşalek voivodeship ku rêveberek e ku ji hêla meclîsê ve hatiye hilbijartin ve tê parve kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=itM-EAAAQBAJ&amp;pg=PA271&amp;dq=%22voivodeships+cities+based+on+historic+regions+of+Poland%22 |sernav=European Regions, 1870 – 2020: A Geographic and Historical Insight into the Process of European Integration |paşnav=Martí-Henneberg |pêşnav=Jordi |tarîx=2021-08-20 |weşanger=Springer Nature |isbn=978-3-030-61537-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:85%;&quot;
|- style=&quot;font-size:100%; text-align:right;&quot;
!Herêmên îdarî (''Voivodeship)''!! rowspan=&quot;2&quot; | Serbajar|| Qad || Nifûs
|-
! Bi polonî !! km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;Voivodeships&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/18/1/powierzchnia_i_ludnosc_w_przekroju_terytorialnym_w_2021_roku_tablice.xlsx |sernav=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku |nivîskar=Government of Poland |tarîx=2021 |malper=stat.gov.pl |weşanger=Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS) |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2022 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; !! 2021&lt;ref name=&quot;Voivodeships&quot; /&gt;
|-
| ''Wielkopolskie''|| [[Poznań]]|| 29.826||3.496.450
|-
| ''Kujawsko-Pomorskie''|| [[Bydgoszcz]] &amp; [[Toruń]]|| 17.971||2.061.942
|-
| ''Małopolskie''|| [[Kraków]]|| 15.183||3.410.441
|-
| ''Łódzkie''|| [[Łódź]] || 18.219||2.437.970
|-
| ''Dolnośląskie''|| [[Wrocław]]|| 19.947||2.891.321
|-
| ''Lubelskie''|| [[Lublin]]|| 25.123||2.095.258
|-
| ''Lubuskie''|| [[Gorzów Wielkopolski]] &amp;&lt;br /&gt;[[Zielona Góra]]|| 13.988||1.007.145
|-
| ''Mazowieckie''|| [[Warsaw]]|| 35.559||5.425.028
|-
| ''Opolskie''|| [[Opole]]|| 9.412||976.774
|-
| ''Podlaskie''|| [[Białystok]]|| 20.187||1.173.286
|-
| ''Pomorskie''|| [[Gdańsk]]|| 18.323||2.346.671
|-
| ''Śląskie''|| [[Katowice]]|| 12.333||4.492.330
|-
| ''Podkarpackie''|| [[Rzeszów]]|| 17.846||2.121.229
|-
| ''Świętokrzyskie''|| [[Kielce]]|| 11.710||1.224.626
|-
| ''Warmińsko-Mazurskie''|| [[Olsztyn]]|| 24.173||1.416.495
|-
| ''Zachodniopomorskie''|| [[Szczecin]]|| 22.905||1.688.047
|}
=== Qanûn ===
Destûra Polonyayê qanûna herî bilind a pejirandî ye û dadweriya Polonyayê li ser prensîba mafên sivîl ava bûye ku ji aliyê qanûna sivîl ve tê rêvebirin.&lt;ref name=&quot;Lemmens2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medical Law in Canada |paşnav=Lemmens |pêşnav=Trudo |weşanger=Wolters Kluwer Law International |tarîx=2020 |isbn=978-94-035-2961-5 |çap=2 |cih=Alphen aan den Rijn |kesên-din=Jennifer Bergman, Kanksha Mahadevia Ghimire, Maryam Shahid }}&lt;/ref&gt; Destûra demokratîk a heyî di 2ê nîsana 1997an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ya Polonyayê ve hatiye pejirandin ku destûr dewletek pir-partî yên bi azadiyên dînî, axavtina azad û kombûnê mîsoger dike, pratîkên ceribandinên bijîşkî yên bi zorê, îşkence an cezayê laşî qedexe dike û destnedana malê, mafê damezrandina sendîkayan û mafê destjikarbedanê nas dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/angielski/kon1.htm |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |malper=www.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-12 }}&lt;/ref&gt;

Dadwerî li Polonyayê ji dadgeha bilind ku wekê dezgeha dadwerî ya herî bilind a welat e, dadgeha îdarî ya bilind ji bo kontrola dadwerî ya rêveberiya giştî, dadgehên hevpar (Navçe, Herêmî, Îstînaf) û ji dadgeha keşkerî pêk tê.&lt;ref name=&quot;Lemmens2020&quot;/&gt; Dadgehên destûrî û dadgehên dewletê dezgehên dadwerî yên cuda ne ku berpirsiyariya destûrî ya kesên ku xwedî meqamên herî bilind ên dewletê ne biryar didin û çavdêriya pabendbûnên qanûnê dikin ku bi vî awayî destûra bingehîn diparêzin.&lt;ref name=&quot;Jaremba2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=National Judges As EU Law Judges: The Polish Civil Law System |paşnav=Jaremba |pêşnav=Urszula |weşanger=Martinus Nijhoff Publishers |tarîx=2013-10-17 |isbn=978-90-04-26147-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CcXMAQAAQBAJ&amp;dq=%22judges+appointed+by+president+of+poland%22&amp;pg=PA129 }}&lt;/ref&gt; Dadwer ji aliyê konseya neteweyî ya dadweriyê ve têne destnîşankirin û ji aliyê serokkomar ve têne erkdarkirin.&lt;ref name=&quot;Jaremba2013&quot;/&gt; Bi pejirandina Senatoyê ve ''Sejm'' ji bo heyama pênc salan ''ombudsman'' tê erkdarkirin ku çavdêriya pabendbûna edaleta civakî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |paşnav=Granat |pêşnav=Miroslaw |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-11-28 |isbn=978-1-5099-1396-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&amp;dq=%22poland+senate+first-past-the-post+100%22&amp;pg=PA52 |paşnav2=Granat |pêşnav2=Katarzyna }}&lt;/ref&gt;
=== Pêwendiyên derve ===
[[Wêne:Ministerstwo Spraw Zagraniczych al. Szucha 23.JPG|thumb|çep|Navenda wezareta karên derve ku li ser kolana Szuchayê ye]]
Polonya xwedî hêzek bi rêjeya navendî û hêzek herêmî ye li Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Glazebrook |pêşnav=G. Det |tarîx=1947 |sernav=The Middle Powers in the United Nations System |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/middle-powers-in-the-united-nations-system/351A913639969929261F443F7AD778B6 |kovar=International Organization |ziman=en |cild=1 |hejmar=2 |rr=307–318 |doi=10.1017/S0020818300006081 |issn=1531-5088 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Europe and America: the end of the transatlantic relationship? |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2019 |isbn=978-0-8157-3281-5 |cih=Washington, D.C |paşnavê-edîtor=Bindi |pêşnavê-edîtor=Federiga }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de bi tevahî 53 nûnerên Polonyayê di parlamentoya Ewropayê de hebû. Warşova wekê baregeha Frontexê ku ajansa Yekîtiya Ewropayê ya ewlehiya sinorên derve ye û her wiha baregeha ODIHRê ku yek ji saziyên sereke yên OSCEyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The impact, legitimacy and effectiveness of EU counter-terrorism |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-138-09795-7 |çap=First issued in paperback |cih=London |paşnavê-edîtor=De Londras |pêşnavê-edîtor=Fiona |series=Routledge research in terrorism and the law |paşnavê-edîtor2=Doody |pêşnavê-edîtor2=Josephine }}&lt;/ref&gt; Ji xeynî Yekîtiya Ewropayê, Polonya endamê NATO, Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê û hevpeymanên herêmî yên wekê Koma Vîsegrád, Sêgoşeya Weimar û endamê Înîsiyatîfa Sê Deryayan e ku bi serokatiya Polonyayê ava bûye.

Di salên dawî de Polonya pêwendiyên xwe bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi girîngî xurt kiriye ku bûye yek ji hevalbend û hevkarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya stratejîk ên herî nêzîk ê li Ewropayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Coalition of the unWilling and unAble: European Realignment and the Future of American Geopolitics |paşnav=Deni |pêşnav=John R. |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2021-01-12 |isbn=978-0-472-13249-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B6QQEAAAQBAJ&amp;dq=%22decades+closest+allies+us+poland%22&amp;pg=PA148 }}&lt;/ref&gt; Di dîrokê de Polonya pêwendiyên çandî û siyasî yên bi hêz bi Mecaristan û Fransayê re berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism in Contemporary Europe: Concept, Boundaries and Forms |paşnav=Suszycki |pêşnav=Andrzej Marcin |weşanger=LIT Verlag Münster |tarîx=2021 |isbn=978-3-643-91102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DDQxEAAAQBAJ&amp;dq=%22poland+hungary+friendship+march+23%22&amp;pg=PA193 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-and-france-sign-historic-security-and-cooperation-treaty-in-nancy |sernav=Poland and France Sign Historic Security and Cooperation Treaty in Nancy - The Chancellery of the Prime Minister - Gov.pl website |malper=The Chancellery of the Prime Minister |roja-gihiştinê=2026-05-13 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

=== Hêz ===
[[Wêne:F-16 Jastrząb (48).jpg|thumb|Dîmenek ji balafirên F-16 yên hêza hewayî ya Polonyayê]]
[[Wêne:BWP Borsuk - 221114-Z-YU201-1007.jpg|thumb|Wesayîta şer a piyade ya amfîbî ya Borsuk]]
Hêzên çekdar ên Polonya ji pênc hêzan wekê hêzên bejayî, hêzên deryayî, hêzên hewayî, hêzên taybet û hêzên parastina herêmî pêk hatiye ku bi tevahî girêdayî wezareta parastina neteweyî ya komara Polonyayê ye.&lt;ref name=&quot;Mihalčová2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Production Management and Business Development: Proceedings of the 6th Annual International Scientific Conference on Marketing Management, Trade, Financial and Social Aspects of Business (MTS 2018), May 17-19, 2018, Košice, Slovak Republic and Uzhhorod, Ukraine |paşnav=Mihalčová |pêşnav=Bohuslava |weşanger=CRC Press |tarîx=2018-12-07 |isbn=978-0-429-88837-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=goqADwAAQBAJ&amp;dq=%22poland+armed+forces+territorial+defense+navy+land+forces%252C+air+force%22&amp;pg=PA174 |paşnav2=Szaryszová |pêşnav2=Petra |paşnav3=Štofová |pêşnav3=Lenka |paşnav4=Pružinský |pêşnav4=Michal |paşnav5=Gontkovičová |pêşnav5=Barbora }}&lt;/ref&gt; Lêbelê fermandarê giştî artêşê di dema aştiyê de serokkomar e ku efserên artêşê, wezîrê parastina neteweyî û serokê fermandariyê ji aliyê wî ve têne erkdarkirin.&lt;ref name=&quot;Mihalčová2018&quot; /&gt; Kevneşopiya leşkerî ya polonî bi gelemperî bi roja hêzên çekdar tê bîranîn ku her sal di 15ê tebaxê de ji aliyê poloniyan ve tê pîrozkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Wojsko Polskie w przemianach ustrojowych 1989-2001 |paşnav=Zalewski |pêşnav=Jerzy |weşanger=Elipsa |tarîx=2002 |isbn=978-83-7151-494-4 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=ML4hAQAAIAAJ&amp;q=%25C5%259Bwi%25C4%2599to%2520wojska%2520polskiego%252015%2520sierpnia%2520sejm }}&lt;/ref&gt; Di tîrmeha sala 2024an de hêzên çekdar ên Polonyayê bi tevahî xwedî 216.100 şervanên çalak bû ku bi vê awayê artêşa Polonyayê bûye artêşa herî mezin a Yekîtiya Ewropiyayê û sêyem artêşa herî mezin ê NATOyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9547402,raport-polska-armia-trzecia-w-nato-i-najwieksza-w-unii-europejskiej.html |sernav=Polska armia trzecia w NATO i największa w Unii Europejskiej |malper=www.gazetaprawna.pl |tarîx=2024-07-16 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl |paşnav=Celej |pêşnav=Piotr }}&lt;/ref&gt;

Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev lêçûn di sala 2024an de bi qasê 35 milyar dolarê amerîkî bû. Ji sala 2022an vir ve, Polonyayê bernameyeke modernîzasyona girseyî ya hêzên xwe yên çekdar bi hevkariyeke nêzîk ê bi hilberînerên parastinên amerîkî, Koreya Başûr û herêmî yên polonî re ku di koma çekên polonî de ne, daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.msn.com/pl-pl/wiadomosci/other/europa-%C5%9Brodkowa-i-wschodnia-nie-kupuje-niemieckiej-broni/ar-AA11azUo |sernav=MSN |malper=www.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}&lt;/ref&gt; Her wiha tê payîn ku artêşa Polonyayê hewl dide ku hejmara leşkerên xwe bigihîne 250.000 şervan û 50.000 şervanên ji bo erkdarkirina hêzên parastina herêmî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.overtdefense.com/2022/03/29/quick-and-bold-polands-plan-to-modernize-its-army/ |sernav=Quick and Bold: Poland's Plan To Modernize its Army |malper=Overt Defense |tarîx=2022-03-29 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-CA |paşnav=L |pêşnav=Wojciech }}&lt;/ref&gt; Polonya di warê lêçûnên leşkerî de di rêza 14em a cîhanê de ye ku welat ji %4.12ê GDPya xwe ya giştî ji bo lêçûnên leşkerî veqetandiye ku ev rêje di sala 2024an de bi qasî 35 milyar dolarê amerîkî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2020-07/poland_2018.pdf |sernav=Eksport uzbrojenia i sprzętu wojskowego Polski |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî SIPRI, welat di sala 2020an de bi qasê 487 milyon euro çek û teqemenî ji welatên biyanî hinarde kiriye.

Xizmeta leşkerî ya mecbûrî ji bo mêran di sala 2008an de hatiye bidawîkirin. Doktrîna leşkerî ya Polonyayê heman çawaniya xwe parastinê bi hevkarên xwe yên NATOyê re parve dike û welat bi awayekê çalak malavaniya tetbîqatên leşkerî yên NATOyê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Military Balance 2022 |paşnav=Studies (IISS) |pêşnav=The International Institute for Strategic |weşanger=Routledge |tarîx=2022-02-14 |isbn=978-1-000-61972-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ENljEAAAQBAJ&amp;dq=%22The+Military+Balance+2021+poland%22&amp;pg=PA134 }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Plac Narutowicza Warsaw 2023 skyline aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin ê Polonyayê ye û navendeke aborî ya Polonyayê ye]]
Polonya xwedî aboriyeke bazara civakî ye û li Ewropaya Rojhilat û li Ewropaya Navendî hêzeke aborî ya herêmî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kochanski.pl/en/ |sernav=Kochański &amp; Partners |malper=Kochański &amp; Partners |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an vir ve nirxa hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welat li gorî pîvanên nomînal a li Yekîtiya Ewropayê di rêza şeşem de ye, li gorî hêza kirînê di rêza pêncem de ye û li cîhanê jî li gorî hêza kirînê di rêza 20em de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |sernav=Data Explorer |malper=data.imf.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}&lt;/ref&gt; Polonya yek ji wan welatên Yekîtîya Ewropayê ye ku herî zû mezin dibe û di sala 2018an de gihîştiye statuya bazara xwe yê pêşketî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://emerging-europe.com/poland-promoted-to-developed-market-status-by-ftse-russell/ |sernav=Poland promoted to developed market status by FTSE Russell |malper=Emerging Europe |tarîx=2018-09-24 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB |paşnav=Insight |pêşnav=Emerging Europe }}&lt;/ref&gt; Rêjeya bêkariyê ya ku di sala 2023an de ji aliyê Eurostat ve hatiye weşandin, ji sedî 2,8 bû ku ev rêjeya duyemê nizmtirîn ê li Yekîtiya Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/family/lowest-unemployment-in-the-eu-poland-on-the-podium |sernav=Lowest unemployment in the EU. Poland on the podium - Ministry of Family, Labour and Social Policy - Gov.pl website |malper=Ministry of Family, Labour and Social Policy |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an pê ve, nêzîkî ji %62ê nifûsa karmend di sektora xizmetguzariyê de, ni %29 di pîşesaziyê de û ji %8 jî di sektora çandiniyê de dixebitin ku bi vê awayê li welat aboriyeke pir cihêreng derketiye holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |sernav=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach {{!}} RynekPracy.org |malper=rynekpracy.org |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL |roja-arşîvê=2020-04-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Her çiqas Polonya endamek bazara yekgirtî ya Ewropayê be jî, welat Euro wekê pereyê qanûnî qebûl nekiriye û pereyê xwe zlotiya polonî (zł, PLN) diparêze.&lt;ref name=&quot;Monetary2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions 2022 |paşnav=Monetary |pêşnav=International |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2023-07-26 |isbn=979-8-4002-3526-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KQLOEAAAQBAJ |paşnav2=Department |pêşnav2=International Monetary Fund Monetary and Capital Markets }}&lt;/ref&gt;

Polonya di warê veberhênana rasterast a biyanî de pêşengek herêmî ya Ewropayê ye&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}&lt;/ref&gt; û li gorî dahatê nêzîkî ji sedê 40ê ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên herêmê vedigire û di heman demê de rêjeyek bilind a globalîzasyonê û pêşbaziya aboriyeke biçûk a bilind diparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.wbj.pl/article-51029-polish-economy-seen-as-stable-and-competitive.html |sernav=Polish economy seen as stable and competitive - Warsaw Business Journal - Online Portal - wbj.pl |malper=www.wbj.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniyên herî mezin ên welat endeksên wekê WIG20 û WIG30 pêk tînin ku li Borsaya Warşovayê têne bikarvedanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding the Polish Capital Market: From Emerging to Developed |paşnav=Dietl |pêşnav=Marek |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2022-12-30 |isbn=978-1-000-81775-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-GgEAAAQBAJ |paşnav2=Zarzecki |pêşnav2=Dariusz }}&lt;/ref&gt; Ofîsa navendî ya statîstîkê texmîn kiriye ku di sala 2014an de 1.437 pargîdaniyên polonî hebûn ku di nav 3.194 saziyên biyanî de xwedîpar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.financialobserver.eu/poland/hundreds-of-foreign-companies-taken-over-by-polish-firms-over-the-last-decade/ |sernav=Hundreds of foreign companies taken over by Polish firms over the last decade {{!}} {{!}} Central European Financial Observer |malper=www.financialobserver.eu |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Polonya xwediyê sektora bankeya ya herî mezin li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî ye ku ji bo her 100.000 kesên mezin 32,3 banke dikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Polish Banking Sector in Consolidation Mode |url=http://www.thomaswhite.com/global-perspectives/banking-sector-in-poland/ |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Thomas White International |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Siyaseta diravî ji aliyê Banka Neteweyî ya Polonyayê (NBP) ve tê destnîşankirin ku derxandina diravê neteweyî ya welat kontrol dike.&lt;ref name=&quot;Monetary2023&quot;/&gt; Polonya tenê aboriya ewropî bû ku ji krîza aborî ya 2008an bi bandor nebûye. Ji sala 2019an vir ve karkerên di bin 26 salî ji dayîna baca dahatê azad in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/07/30/europe/poland-income-tax-youths-intl |sernav=Brain drain claimed 1.7 million youths. So this country is scrapping its income tax |malper=CNN |tarîx=2019-07-30 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |paşnav=Kottasová |pêşnav=Ivana }}&lt;/ref&gt;

Polonya di cîhanê de di rêza 19em de ye ku herî zêde kelûpel û xizmetguzarî tê firotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |sernav=Exports Comparison - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241111145512/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Nirxa hinardekirina kelûpel û xizmetguzariyan ji sala 2023an vir ve bi qasê ji %58ê GDP ya welat e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Şirîkên bazirganî yên herî mezin ên Polonyayê Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Komara Çek, Fransa, Îtalya, Hollenda û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://oec.world/en/profile/country/pol |sernav=Poland (POL) Exports, Imports, and Trade Partners {{!}} The Observatory of Economic Complexity |malper=The Observatory of Economic Complexity |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di nav berhemên sereke yên hinardekirinê de otomobîl, otobus û aksesûarên wesayîtan, makîne, elektronîk, bataryayên elektrîkê, alavên malê, mobîlya, kozmetîk, alavên leşkerî û titûn û her weha materyalên wekî zîv, sifir, pola, komir, çînko û qatran hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Di sala 2023an de Polonya 1300 ton zîv hilberandiye û bûye 5em hilberînerê herî mezin ê cîhanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024.pdf |sernav=USGS Silver Production Statistics |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-05-14 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2025an Polonya xwediyê 12em rezerva zêr a herî mezin a cîhanê ye ku hatiye texmînkirin ku rezerva zêrê li welat bi qasê 509 ton e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gold.org/goldhub/data/gold-reserves-by-country |sernav=Gold Reserves by Country |malper=World Gold Council |tarîx=2026-05-05 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Veguhêzî ===
[[Wêne:WK15 Wrocław Główny (2) Lichen99.jpg|thumb|Dîmenek ji Pendolino li stasyona trêna Wrocławê]]
[[Wêne:Terminal A Warsaw Chopin Airport.JPG|thumb|Dîmenek ji termînala A Balafirgeha Chopin a Warşovayê]]
Rêwîtiya li Polonyayê bi rêyên rêhesin, asfalt, rêya deryayî û bi rêya hewayî pêk tê. Polonya beşek ji herêma Schengen a [[Yekîtiya Ewropayê]] ye û ji ber cihê xwe ya erdnîgarî ya stratejîk li Ewropaya Navîn navendeke girîng ê veguhastinê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |sernav=Transport |malper=www.paih.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=en-US |paşnav=www.internetart.pl |pêşnav=internet ART; |roja-arşîvê=2022-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220512144011/https://www.paih.gov.pl/poland_in_figures/transport |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Hinek ji rêyên herî dirêj ên Ewropayê ku di nav de E30 û E40 heye di nav Polonyayê re derbas dibin. Welat xwedî toreke baş ê otobanan e ku ji rêyên ekspres û otobanan pêk tê. Ji tebaxa sala 2023an vir ve Polonya xwediyê 21em tora rê ya herî mezin ê Cîhanê ye ku zêdetirî 5.000 km otoban niha di xizmeta welat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gov.pl/web/gddkia |sernav=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad - Portal Gov.pl |malper=Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad |roja-gihiştinê=2026-05-14 |ziman=pl-PL }}&lt;/ref&gt; Li bajarên mezin veguhastina giştî bi giranî tê bikar anîn ku Polonya xwedî yek ji mezintirîn hilberînerên otobus û tramvayên li Ewropayê ye û xwedî yek ji mezintirîn pergalên veguhastina tramvay û trênên sivik e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Transport and Climate Change: New Mitigation and Adaptation Strategies |paşnav=Dulebenets |pêşnav=Maxim A. |weşanger=Springer Nature |tarîx=2025-11-19 |isbn=978-3-032-00563-2 |ziman=en |url=https://www.google.pl/books/edition/Transport_and_Climate_Change/YVaZEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 |paşnav2=Wiśniewski |pêşnav2=Szymon |paşnav3=Borowska-Stefańska |pêşnav3=Marta }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2022an de li Polonyayê 19.393 kîlometre rêya hesinê hebû ku piştî Almanya û Fransayê xwedî sêyem tora herî dirêj ê rêya hesin a li [[Ewropa]]ya bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kolejowego |pêşnav=Urząd Transportu |sernav=Linie kolejowe w Polsce |url=https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |roja-gihiştinê=2026-05-14 |xebat=Urząd Transportu Kolejowego |ziman=pl |roja-arşîvê=2023-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230827100942/https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/20336,Linie-kolejowe-w-Polsce.html?search=6784142599555 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniya rêya hesin a dewleta Polonyayê (PKP) pargîdaniya rêhesina serdest e û hinek wîlodiyên mezin an deverên bajarî xwedî rêhesinên xwe yên rêwiyan û herêmî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sustainable Rail Transport 4: Innovate Rail Research and Education |paşnav=Marinov |pêşnav=Marin |weşanger=Springer Nature |tarîx=2021-12-16 |isbn=978-3-030-82095-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t2ZXEAAAQBAJ&amp;dq=polish+state+railways+largest+railway+regional&amp;pg=PA280 |paşnav2=Piip |pêşnav2=Janene }}&lt;/ref&gt; Polonya xwedî hejmarek balafirgehên navneteweyî ye û balafirgeha herî mezin Balafirgeha Chopin a Warşovayê ye ku ev balafirgeh navenda sereke pargîdaniya LOT Polish Airlinesê ye ku pargîdaniyeke mezin ê veguhastina polonî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Three Decades of Polish Socio-Economic Transformations: Geographical Perspectives |paşnav=Churski |pêşnav=Paweł |weşanger=Springer Nature |tarîx=2022-08-27 |isbn=978-3-031-06108-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZIuFEAAAQBAJ&amp;dq=largest+airport+chopin&amp;pg=PA321 |paşnav2=Kaczmarek |pêşnav2=Tomasz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Air Transport and Regional Development Case Studies |paşnav=Graham |pêşnav=Anne |weşanger=Routledge |tarîx=2020-12-28 |isbn=978-1-000-32654-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XzkLEAAAQBAJ&amp;dq=lot+polish+airlines+flag+carrier&amp;pg=PT118 |paşnav2=Adler |pêşnav2=Nicole |paşnav3=Niemeier |pêşnav3=Hans-Martin |paşnav4=Betancor |pêşnav4=Ofelia |paşnav5=Antunes |pêşnav5=António Pais |paşnav6=Bilotkach |pêşnav6=Volodymyr |paşnav7=Calderón |pêşnav7=Enrique J. |paşnav8=Martini |pêşnav8=Gianmaria }}&lt;/ref&gt;

Bendergehên deryayî li seranserê peravên Baltîk ên Polonyayê hene û piraniya operasyonên barkêşiyê Świnoujście, Police, Szczecin, Kołobrzeg, Gdynia, Gdańsk û Elbląg wekê baregeh bikar tînin. Bendergeha Gdańsk tekane bendergeha li Deryaya Baltîk e ku ji bo wergirtina keştîyên okyanûsî hatiye adaptekirin. Polferries û Unity Line pargîdaniyên herî mezinê ferîbotên polonî ne û pargîdaniya paşîn xizmetên ferîbotên roll-on/roll-off û trênê ji bo Skandînavyayê peyda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Baltic Region—The Region of Cooperation |paşnav=Fedorov |pêşnav=Gennady |weşanger=Springer Nature |tarîx=2019-10-26 |isbn=978-3-030-14519-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VEa5DwAAQBAJ&amp;dq=%22polferries%22+unity+line+poland&amp;pg=PA203 |paşnav2=Druzhinin |pêşnav2=Alexander |paşnav3=Golubeva |pêşnav3=Elena |paşnav4=Subetto |pêşnav4=Dmitry |paşnav5=Palmowski |pêşnav5=Tadeusz }}&lt;/ref&gt;

== Demografî ==
[[Wêne:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Warşovayê ku bajarê herî mezin û paytexta Polonyayê ye]]
Ji sala 2021ê vir ve nifûsa Polonyayê bi qasî 38,2 milyon e û Polonya nehem welatê herî qerebalixê Ewropayê ye û pêncem dewleta endamê herî populer ê [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html |sernav=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Polonyayê bi rêjeya 122kes/km² belav dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html |sernav=Area and population in the territorial profile in 2021 |paşnav=GUS |malper=stat.gov.pl |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya jidayîkbûnê ya giştî di sala 2019an de serê dayikek 1,42 zarok dikeve ku di nav rêjeya herî kêm ê cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison |sernav=Median age |malper=www.cia.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |roja-arşîvê=2021-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî %60 ji nifûsa welêt li deverên bajarî an bajarên mezin dijîn û %40 li deverên gundewarî dijîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li gorî daneyên sala 2020an %50,2 polonî li xaniyên veqetandî û %44,3 di avahiyên pirqatî de jiyan dikin. Parêzgeha îdarî yan jî eyaleta herî qerebalix Voivodeship Masovian e û bajarê herî qerebalix paytexta welat bajarê Warşovayê ye ku 1.8 milyon niştecîh li devera bajarî û 2-3 milyon kes jî li herêma metropolê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2009-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |sernav=Urban Audit - Data that can be accessed |tarîx=2011-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2011-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Qada metropolê ya Katowice bi nifûsa di navbera 2.7 milyon û 5.3 milyon niştecîh ve mezintirîn devera bajarî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 |tarîxa-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924002318/http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |sernav=Major Metropolitan Areas in Europe {{!}} Newgeography.com |malper=www.newgeography.com |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya nifûsê li başûrê Polonya bilindtir e û bi piranî di navbera bajarên Wrocław û Kraków de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jażdżewska |pêşnav=Iwona |tarîx=2017-09-01 |sernav=density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |url=https://sciendo.com/article/10.1515/mgrsd-2017-0017 |kovar=Miscellanea Geographica |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê Polonyaya sala 2011an de, 37.310.341 kesan nasnameya polonî, 846.719 kes sîlesî, 232.547 kaşubî û 147.814 kesan jî nasnameya almanî ragihandine. Nasnameyên din ji hêla 163,363 kesan (%0,41) ve hatine ragihandin û 521,470 kesan (%1,35) ti neteweyek diyar nekirine. Statîstîkên fermî yên nifûsê karkerên koçber ên ku xwediyê destûra rûniştina daîmî an Karta Polaka ne di nav xwe de nagirin. Zêdetirî 1.7 milyon hemwelatiyên Ûkraynayê di sala 2017an de li Polonyayê bi awayekî qanûnî bicih bûne û xebitîne. Hejmara koçberan her ku diçe zêde dibe; welat tenê di sala 2021an de ji bo biyaniyan 504.172 destûrên xebatê pejirandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |sernav=Statystyka {{!}} WORTAL |paşnav=S.A |pêşnav=eo Networks |malper=psz.praca.gov.pl |ziman=pl |tarîxa-gihiştinê=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt;
=== Ziman ===
{{Gotara bingehîn|Zimanê polonî}}
Polonî zimanê fermî û zimanê herî zêde ye ku li Polonyayê tê axavtin û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Observing Eurolects: Corpus analysis of linguistic variation in EU law |paşnav=Mori |pêşnav=Laura |weşanger=John Benjamins Publishing Company |tarîx=2018-12-15 |isbn=978-90-272-6331-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=upF5DwAAQBAJ&amp;dq=%22polish+official+language+poland+and+European+Union%22&amp;pg=PA295 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de zimanê polonî li hinek deverên [[Lîtvanya]] yên cîran zimanekî duyem e ku li wir li dibistanên ku deverên polonî lê dijîn tê hînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Multilingualism in the Baltic States: Societal Discourses and Contact Phenomena |paşnav=Lazdiņa |pêşnav=Sanita |weşanger=Springer |tarîx=2018-11-03 |isbn=978-1-137-56914-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=LQ92DwAAQBAJ&amp;q=polish+taught+in+schools+in+lithuania&amp;pg=PA164 |paşnav2=Marten |pêşnav2=Heiko F. }}&lt;/ref&gt; Polonyaya hemdem ji aliyê zimanî ve neteweyek homojen e ku ji %97ê beşdaran zimanê polonî wekê zimanê xwe yê dayikê ragihandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge International Handbook of Early Literacy Education: A Contemporary Guide to Literacy Teaching and Interventions in a Global Context |paşnav=Kucirkova |pêşnav=Natalia |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2017-03-31 |isbn=978-1-317-65920-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sUAlDwAAQBAJ&amp;dq=%22polish+mother+tongue+97+percent%22&amp;pg=PA139 |paşnav2=Snow |pêşnav2=Catherine E. |paşnav3=Grøver |pêşnav3=Vibeke |paşnav4=McBride |pêşnav4=Catherine }}&lt;/ref&gt; Niha li Polonyayê 15 zimanên kêmneteweyan hene ku di nav de zimanekî herêmî yê naskirî, kaşubî heye ku rojane ji aliyê nêzîkî 100.000 kesan ve li herêmên bakurê Kaşûbyayê û li Pomeranyayê tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Identity Strategies of Stateless Ethnic Minority Groups in Contemporary Poland |paşnav=Michna |pêşnav=Ewa |weşanger=Springer Nature |tarîx=2020-04-29 |isbn=978-3-030-41575-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kIvgDwAAQBAJ&amp;dq=%22kashubian+regional+language+kashubia+pomerania%22&amp;pg=PA16 |paşnav2=Warmińska |pêşnav2=Katarzyna }}&lt;/ref&gt; Di heman de Polonya zimanên îdarî yên duyem an zimanên alîkar di şaredariyên duzimanî de nas dike ku li wir nîşane û navên cihên duzimanî gelemperî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20170000823 |sernav=Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl }}&lt;/ref&gt; Li gorî navenda kêkolînên raya giştî, di sala 2015an de nêzîkî ji %32ê welatiyên polonî diyar kirine ku ew dikarin bi zimanê îngilîzî biaxivin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_005_16.PDF |sernav=O wyjazdach zagranicznych i znajomości języków obcych |malper=cbos.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
[[Wêne:Praga, Warsaw, Poland - panoramio - Roman Eugeniusz (34).jpg|thumb|Dîmenek ji katedrala katolîk a romayî ya Ezîz Florian ku li Warşovayê ye]] Piraniya mezin a poloniyên etnîkî peyrewên şaxa katolîk a xiristiyaniyê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6536/10/1/1/wyniki_ostateczne_nsp2021_nar_jezyk_wyznanie_29_09_202.xlsx |sernav=Final results of the National Population and Housing Census 2021 |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;
Li gorî hêjmara sala 2021ê ji %71,3ê hemî welatiyên polonî girêdayî dêra katolîk in, ji %6,9 xwe bê bawerî nîşan didin û ji %20,6 jî ti bersiveke ne dane.&lt;ref name=&quot;Ojewska2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/europe/in-old-school-catholic-poland-youth-are-leaving-the-church-11645263383 |sernav=In Traditionally Catholic Poland, the Young Are Leaving the Church |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2022-02-19 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-US |paşnav=Ojewska |pêşnav=Francis X. Rocca and Natalia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Communities and Civil Society in Europe: Analyses and Perspectives on a Complex Interplay, Volume II |paşnav=Strachwitz |pêşnav=Rupert Graf |weşanger=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |tarîx=2020-06-08 |isbn=978-3-11-067308-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ykj2DwAAQBAJ&amp;dq=%22poland+one+of+most+religious+Catholic+national+identity%22&amp;pg=PT184}}&lt;/ref&gt; Polonya yek ji welatên herî dîndarên Ewropayê ye ku katolîsîzm beşek ji nasnameya neteweyî dimîne û Papa John Paul II li Polonyayê ji dayik bûye ku li Polonyayê kesayeteke girîng e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://stat.gov.pl/en/infographics-and-widgets/infographics/infographic-religiousness-of-polish-inhabitiants,4,1.html |sernav=Infographic - Religiousness of Polish inhabitiants |malper=stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=GUS}}&lt;/ref&gt; Di sala 2015an de ji %61,6ê beşdaran diyar kirine ku dîn xwedî girîngiyeke mezin an jî pir mezin e.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pillarcatholic.com/p/how-steep-is-polands-drop-in-mass-attendance |sernav=How steep is Poland’s drop in Mass attendance? |malper=www.pillarcatholic.com |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Coppen |pêşnav=Luke}}&lt;/ref&gt; Lêbelê di salên dawî de beşdarbûna dêran pir kêm bûye ku di sala 2021ê de tenê ji %28ê katolîkan heftane beşdarî ayînan bûne ku ji nîvê sala beşdarên sala 2000an kêmtir e.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Li gorî The Wall Street Journal, &quot;Ji zêdetirî 100 welatên ku ji aliyê navenda lêkolînê ya Pew ve di sala 2018an de hatiye lêkolîn kirin, Polonya welatê herî bilez e ku ber bi sekuleriyê ve diçe.&lt;ref name=&quot;Ojewska2022&quot;/&gt;

Azadiya baweriyê li Polonyayê ji aliyê destûra bingehîn ve hatiye misoger kirin û peymana Polonyaya bi Vatîkanê re rê dide ku li dibistanên dewletê perwerdeya dînî were dayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Politics, and Values in Poland: Continuity and Change Since 1989 |paşnav=Ramet |pêşnav=Sabrina P. |weşanger=Springer |tarîx=2016-10-26 |isbn=978-1-137-43751-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hopjDQAAQBAJ&amp;dq=%22religion+in+school+poland+constitution%22&amp;pg=PA147 |paşnav2=Borowik |pêşnav2=Irena}}&lt;/ref&gt; Di dîrokê de, dewleta Polonyayê xweşbînî ya dînî di asteke bilind parastiye û mafê daye penaberên ku ji ber zordestiyên dînî yên li deverên din ên Ewropayê direvin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Persecuting Society: Religious Toleration Before the Enlightenment |paşnav=Laursen |pêşnav=John Christian |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=2011-07-18 |isbn=978-0-8122-0586-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AnYSxFMq48gC&amp;dq=%22poland+safe+haven+religious+persecution+refugees%22&amp;pg=PA103 |paşnav2=Nederman |pêşnav2=Cary J.}}&lt;/ref&gt; Polonya malavaniya dîyasporaya herî mezin ê cihûyên Ewropayê dike û welat heta Holokostê navendeke çand û fêrbûna kevneşopî ya cihûyên aşkenazî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Social and Political History of the Jews in Poland 1919-1939 |paşnav=Marcus |pêşnav=Joseph |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2011-10-18 |isbn=978-3-11-083868-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oEfDKjjX5AEC&amp;dq=%22Poland+centre+of+jewish+culture%22&amp;pg=PR7}}&lt;/ref&gt;

Kêmneteweyên dînî yên hemdem a li Polonyayê dêra ortodoks a rojhilat, protestan ku di nav de lûterîyên dêra evanjelîk-augsburg hebûn, Pentekostalên di Dêra Pentekostal a li Polonyayê û Adventîstên dêra adventist a roja heftem in. Mezhebên din ên biçûktir ên xiristiyan katolîkên rojhilat, mariavît û evanjelîkîzmê ne. Dinê din şahidên yehowa, cihû, misilman (Teter) û neopagan in ku hinek ji wan endamên dêra xwemalî ya polonî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf |sernav=Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008 |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;
=== Tenduristî ===
[[Wêne:Szpitak Inflancka 2015.jpg|thumb|Dîmenek ji Nexweşxaneya kolana Inflancka li Warşovayê]]
Pêşkêşkerên karûbarên bijîşkî û nexweşxaneyên li Polonyayê di bin çavdêriya wezareta tenduristiyê de ne ku wezaret çavdêriya îdarî û lêkolîna pratîka bijîşkî ya giştî peyda dike û dav hewldanekê de ye ku standardek bilind a paqijiyê û lênêrîna nexweşan biparêze. Polonya xwedî sîstemeke tenduristiyê ya gerdûnî ye ku li ser bingeha sîstemeke sîgorteyê ye ku lênêrîna tenduristiya ku ji aliyê dewletê ve tê piştgirîkirin ji bo hemî welatiyên ku di bin bernameya sîgorteya tenduristiyê ya giştî ya fona tenduristiya neteweyî de ne, peyda dibe. Kompleksên bijîşkî yên taybet li seranserê welêt hene ku zêdetirî ji %50 ji nifûsê polonî hem sektorên giştî û hem jî yên taybet bikar tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.termedia.pl/mz/Niecierpliwi,34562.html |sernav=Niecierpliwi |malper=www.termedia.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/prywatnie-leczy-sie-juz-ponad-polowa-polakow,218,0,2416090.html |sernav=Prywatnie leczy się już ponad połowa Polaków |malper=Money.pl - portal finansowy |tarîx=2018-09-16 |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl |paşnav=Polska |pêşnav=Grupa Wirtualna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Polish health care system |url=https://www.justlanded.com/english/Poland/Poland-Guide/Health/The-Polish-health-care-system |roja-gihiştinê=2026-05-15 |xebat=Just Landed |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gorî rapora geşepêdana nirovan a sala 2020an, temenê jiyanê yê navînî di dema jidayikbûnê de 79 sal e û rêjeya mirina dergûşan li welêt kêm e (ji her 1.000 jidayikbûnan 4 e).&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |sernav=Specific country data |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |kovar=undp.org |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil a îskemîk bû ku nexweşiyên pergala gera xwînê ji sedê 45ê hemî mirinan pêk dianîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=OECD |paşnav2=Policies |pêşnav2=European Observatory on Health Systems and |tarîx=2019-11-28 |sernav=Poland: Country Health Profile 2019 |url=https://www.oecd.org/en/publications/poland-country-health-profile-2019_297e4b92-en.html |kovar=State of Health in the EU |ziman=en |doi=10.1787/297e4b92-en}}&lt;/ref&gt; Di heman salê de Polonya 15emîn welatê herî mezin ê derman û berhemên dermanan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldstopexports.com/international-markets-for-imported-drugs-by-country/ |sernav=Imports of Drugs and Medicines by Country 2024 |malper=www.worldstopexports.com |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Jagiellonian University Collegium Maius, courtyard, 15 Jagiellońska Street, Old Town, Kraków, Poland.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Zanîngeha Jagiellon a li Krakówê ku yek ji kevintirîn saziyên xwendina bilind ên cîhanê ye]]
Zanîngeha Jagiellonê di sala 1364an de ji aliyê Casimir III ve li bajarê Krakówê hatiye damezrandin ku yekem saziya xwendina bilind bû ku li Polonyayê hatiye damezrandin û yek ji zanîngehên herî kevin e ku hê jî bi berdewamî xwendevan li zanîngehê perwerdeh werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.uj.edu.pl/en_GB/about-university/history |sernav=History - Jagiellonian University - Jagiellonian University |malper=en.uj.edu.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt; Komîsyona perwerdehiya neteweyî ya Polonyayê (Komisja Edukacji Narodowej) ku di sala 1773an de hatiye damezrandin, yekem wezareta perwerdehiyê ya cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Literary Activities and Attitudes in the Stanislavian Age in Poland (1764-1795): A Social System? |paşnav=Meer |pêşnav=Jan IJ van der |weşanger=Rodopi |tarîx=2002 |isbn=978-90-420-0933-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-98Z_F7SWroC&amp;pg=PA233}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=God's playground: a history of Poland: in two volumes |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-231-12816-2 |çap= |cih=New York}}&lt;/ref&gt; Di sala 2018an de bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê rêxistina hevkariya aborî û geşepêdanê ve tê koordînekirin, perwerdehiyê ya Polonyayê wekê yek ji perwerdehî ya herî bilind ê OECD yê de bi nav kiriye ku di sala 2022an de ji aliyê serketina xwendekaran ve di rêza 5em û ji aliyê performansa xwendekaran ve jî di rêza 6em de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Çarçoveya perwerdehiya seretayî, navîn û perwerdehiya bilind ji aliyê wezareta perwerde û zanistê ve tê destnîşankirin. Ji bo zarokên şeş salî salek perwerdehî ya pêş dibistan a zarokan mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dlaprzedszkolaka.info/s/4146/77362-Informacje/4080018-Zmiany-w-wychowaniu-przedszkolnym.htm |sernav=Zmiany w wychowaniu przedszkolnym - Informacje - Wychowanie przedszkolne w Polsce - wiek, obowiązek, miejsce, opłaty - dlaprzedszkolaka.info |malper=www.dlaprzedszkolaka.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf |sernav=Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 |malper=isap.sejm.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt; Her çiqas zarokên şeş salî jî dikarin li ser daxwaza dêûbav ên xwe dest bi perwerdehiya seretayî bikin jî, perwerdehiya seretayî ya Polonyayê di temenê heft salî de dest pê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Dibistana seretayî heşt polan digire nav xwe û dibistana navîn jî li gorî daxwaza xwendekaran e ku xwendekar dikarin dibistaneke lîse ya çar salî (liceum), dibistanek teknîkî ya pênc salî (technikum) an jî gelek xwendinên pîşeyî (szkoła branżowa) bixwînin.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Lîse an jî dibistana teknîkî bi ezmûneke mezûniyetê (matura) bi dawî dibe ku ji bo serlêdana zanîngehê an jî saziyên din ên xwendina bilind divê xwendekar pêşî ji vê ezmûnê derbas bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.otouczelnie.pl/matura |sernav=MATURA 2026 {{!}} harmonogram, arkusze, przedmioty, wyniki oraz zmiany |malper=otouczelnie.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}&lt;/ref&gt;

Li Polonyayê zêdetirî 500 saziyên ku di asta zanîngehê de ne hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_E_szkoly_wyzsze_2008.pdf |sernav=GUS - Główny Urząd Statystyczny - Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje |malper=www.stat.gov.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://studies.info/en/country/poland |sernav=Study in Poland |malper=studies.info |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en-gb}}&lt;/ref&gt; Zanîngeha Warşovayê û Polîteknolojiya Warşovayê, Zanîngeha Wrocławê, Zanîngeha Adam Mickiewiczê li Poznań û Zanîngeha Teknolojiyê li Gdańskê di nav saziyan de zanîngehên herî berbiçav in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ranking.perspektywy.pl/2019/ranking-uczelni-akademickich |sernav=Ranking Uczelni Akademickich - Ranking Szkół Wyższych PERSPEKTYWY 2019 |malper=ranking.perspektywy.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=pl-pl}}&lt;/ref&gt; Li Polonyayê sê pileya akademîk a kevneşopî hene ku ev pile licencjat an inżynier (radeya yekem), magister (radeya duyem) û doktor (kalîfîkasyona radeya sêyem) in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa.html |sernav=PISA: Programme for International Student Assessment |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
== Çand ==
Çanda Polonyayê bi dîroka wê ya 1000 salî ya aloz ve girêdayî ye û pêkhateyeke girîng a şaristaniya rojavayî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Polish way: a thousand-year history of the Poles and their culture |paşnav=Zamoyski |pêşnav=Adam |weşanger=Hippocrene Books |tarîx=2010 |isbn=978-0-7818-0200-0 |çap=12. pr |cih=New York}}&lt;/ref&gt; Polonî bi nasnameya xwe ya neteweyî serbilind in ku pir caran bi rengên spî û sor ve hatiye girêdan û bi peyva biało-czerwoni (&quot;sorên spî&quot;) hatiye girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sjp.pwn.pl/slowniki/Bia%C5%82o-Czerwoni.html |sernav=Biało-Czerwoni - co znaczy? {{!}} definicja słowa {{!}} Słownik PWN |malper=sjp.pwn.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt; Sembolên neteweyî, bi taybetî eyloyê poçikspî yê bi tac e ku pir caran li ser cil û berg, nîşan û sembolan têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jakubowska |pêşnav=Longina |tarîx=1990 |sernav=Political Drama in Poland: The Use of National Symbols |url=https://www.jstor.org/stable/3032734 |kovar=Anthropology Today |cild=6 |hejmar=4 |rr=10–13 |doi=10.2307/3032734 |issn=0268-540X}}&lt;/ref&gt; Abîdeyên mîmarî yên girîng ji aliyê lijneya mîrata neteweyî ya Polonyayê ve têne parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_specjalistow/Badania_i_dokumentacja/zabytki-nieruchome/ |sernav=Zabytki nieruchome |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt; Zêdetirî 100 ji abîdeyên berbiçav ên herî girîng ên welat di lîsteya abîdeyên dîrokî de hatine tomar kirin û 17 abîdeyên din ji aliyê [[UNESCO]] yê ve wekê cihên mîrata cîhanê hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nid.pl/pl/Dla_wlascicieli_i_zarzadcow/Aktualnosci/news.php?ID=4114 |sernav=Album &quot;100 pomników historii&quot; |malper=www.nid.pl |roja-gihiştinê=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pl |sernav=Poland - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-05-15 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Polonya}}

{{YE}}
{{Dewletên Ewropayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1918an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên komarî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1918an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
[[Kategorî:Polonya| ]]</text>
      <sha1>a3dqqf9tr2rzhuif8ot04ihlzzms9sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dîroka Rojhilatê Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13187</id>
    <revision>
      <id>2012694</id>
      <parentid>1945527</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T03:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2012694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14630" sha1="qme7utprrko5wxn9apmrm4gypl5v37q" xml:space="preserve">'''Dîroka Rojhilatê Kurdistanê'''&lt;ref&gt;Türki Korkunun Anatomisi Irak Kürdistanı ve Etkilerî, Zeynel Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r: 54&lt;/ref&gt; dîroka beşa Kurdistanê ya li Îranê de mayî dihundirîne. Qedera miletê kurd heta sala 1639ê di bin hikûmraniya mîrektiyên kurdan de bû. Mîrektiyên kurd bi dûçûna menfeetên xwe car bi dewleta Osmaniyan carna jî bi dewleta Sefewiyan tevdigeriyan. Lê di sala 1639ê de Sefewiyan û Osmaniyan sinorên xwe aşkera kirin ku cografyaya Kurdistanê nîvenîv ma li her du dewletan.  Yanî piştî vê tarîxê mihatabên mîrekên rojhilatê Kurdistanê, Îran bû û mihatabên mîrekên din jî Osmanî bûn. 

[[Rojhilatê Kurdistanê|Rojhilata Kurdistanê]] perçeke ji [[Kurdistan]] e ku di nav sînorê welatê [[Îran]] cih digre. Parêzgehên Kurdistan, [[Kirmanşah]], [[Azerbaycana Rojava]] û [[Îlam]] dikevin nav wê deverê. Piraniya xelkê wê herêmê [[kurd]] in.

== Destpêk ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}

=== Dema Sasaniyan ===
Pirtûka ''Serbihûriya Edreşîr Papekan'', behsa jiyana damezrînera dewleta Sasanî dike. Pişka 5 a wê pirtûkê, li ser şerê di nav Erdeşêrê Sasanî û şaha kurdan bi navê ''Madîg'' dipeyve. Li despêka şerê, leşkera sasanî biserneket û kurdan hizirîn ku Erdeşêr dê vebigera welatê xwe. Lê Erdeşîr leşkerek nû çêkir ku li çar hezar kes pêk hatibû û dîsa hêrişa serê kurdan kir. Di akamê de, hezar kurd hatine kuştin û leşkera kurdan têkçû. Ev bûyer di sedsala 2 ya zayinî de qewimiye.

=== Dema Îslamê ===
{{Gotara bingehîn|Raperîna Babek}}

=== Dema Selcûkiyan ===
Di sedsala 12ê de, [[Siltan Sencer]] parêzgehek çêkir bi navê ''Kurdistan'' ku navenda wê bajaroka ''Behar'' li bakûra rojhilatê bajara [[Hemedan]] bû. Ew parêzgeh pêkhatibû li deverên Hemedan, [[Kirmaşan]], [[Sine]] û Şarezûr. Parêzgeha Kurdistan ji aliyê Suleyman kurê sultan sencer ve dihate birêvebirin.

== Serdema mîrektiyan ==
[[Wêne:Hasanwayhids map.png|thumb|Dewleta Hesnewiyan]]
[[Wêne:Rawadids map.png|thumb|Rewadî]]
Di nav bera sedsala 10 û 12 yê zayînî de, wê deverê di bin desthilata dewletên ''Hesenweyhî'' (959-1015) û [[Dewleta Enazî]] (990-1117) bû. Emareta [[Erdelan]] di sedsala 14 yê li deverên Qeredax, [[Xaneqîn]], [[Kerkûk]], Kifrî û [[Hewraman]] hate demzrandin. Paytexta dewleta Erdelan li sereta de li bajarê ''Şarezûr'' bû, lê paştir hate raguhastin ji bo bajarê [[Sine]] yê. Di sala 1867 ê de, dewleta Edrelan ji aliyê paşatiya ''Qacar'' ve hate hilweşandin.

=== Mîrektiya Erdelan (1169–1867) ===
{{Gotara bingehîn|Mîrektiya Erdelan}}

=== Mîrektiya Mukriyan(1400-1850) ===
{{Gotara bingehîn|Mîrektiya Mukriyan}}

=== Peymana Zehabê ===
{{Gotara bingehîn|Peymana Zehabê}}
{{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistana Osmaniyan}}
Bi vê hevpeymana di navbera Sefewî û Osmaniyan de Kurdistan heta niha bû du parçe. Bi vê hevpeymanê Rojhilatê Kurdistanê di nav axa Îranê û desthilatên Îranê de ma. wek Rojhilatê Kurdistanê û [[Dîroka Kurdistana Osmaniyan|Kurdistana Osmaniyan]] bû du parçe

=== Piştî Peymana Zehabê ===

=== Emîrxanê Lepzêrîn ===
{{Gotara bingehîn|Emîrxan Lepzêrîn}}

=== Xanedana Zendan (1747-1779) ===
{{Gotara bingehîn|Dûgela Zend}}

== Serdema Serhildanan ==

=== Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî}}
Qacariyan li sala 1868ê de mîrektiya Erdelanê ji holê rakir. Pêkhateya siyasî ya kurdan ya dawî hate vemirandin.

=== Hikûmeta Kirmaşanê (1914} ===
Li sala 1914ê de eşîren Kirmaşanê [[Hikumeta Neteweyî-1914]] ava kirin.

=== Peymana li gel rûsan ===
17ê xizîrana 1917ê kurdên li derdora Kirmaşanê û rûsan peymana hevgirtinê destnîşan kirin. 4ê îlona 1917ê jî rûsan li gel serokeşîrên herêma Sîneyê peymana hevgirtinê destnîşan kirin &lt;ref&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:193&lt;/ref&gt;

=== Serhildana Yekem ya Simkoyê Şikak (1922) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Simkoyê Şikak}}

=== Serhildana Serdar Reşîdê Kelhûr (1923) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Serdar Reşîdê Kelhûr}}
Di sala 1923yê de serokê kurdên [[kelhûr]] Serdar Reşîd dijî navendkirina dewleta Îranê serhildan da destpê kirin. Serdar Reşîd dixwast ku herêma Kirmaşan bindestê wî de be, ne di bin destê parêzgarê Îranê &lt;ref&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:234&lt;/ref&gt;

=== Serhildana Cafer Siltanê Hewramanî (1924) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Cafer Siltanê Hewramanî}}

=== Serhildana Duyem ya Simkoyê Şikak (1924) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Simkoyê Şikak}}

=== Serhildana kurdên Xorasanê (1926) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana kurdên Xorasanê}}

=== Serhildana Sêyem ya Simkoyê Şikak (1929) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Simkoyê Şikak}}

=== Sirgûna Celaliyan (1936) ===
{{Gotara bingehîn|Sirgûna Celaliyan}}
Li sala 1936ê de kurdên celalî yên li devera Çiyayê Agirîyê ji aliyê dewleta Îranê ji ber givaşa tirkan hatin sirgûnkirin bo parêzgeha Îsfehanê. %40 kurd di rê de mirîn. Li sala 1941ê Reza Şah ji textê xwe dikeve û ev kurdên celalî yên mayî vedigerin welat &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:237&lt;/ref&gt;

=== Serhildana Serdeştê (1939) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Serdeştê}}
Li sala 1930ê kurdên devera Serdeşta li dijî polîtkayên Reza Şah serî hildan &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Komara Kurdistanê (1945-1946) ==
{{Gotara bingehîn|Komara Kurdistanê}}
[[Wêne:J-Kaf komalla.jpg|thumb|Qazî Mihemed axiftinekê dike, 1945]]
=== Xebatên PDKÎ ===
{{Gotara bingehîn|Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê}}
Kêmtir ji du salan piştî rûxana komarê, PDK-Î xebata xwe bi veşartî kir. Endamên PDKî li derdora kovara [[Rêga (kovar)|Rêga]] kom bûn û xebatên xwe bi rêya vê kovarê baştir dikirin.

4ê reşemeha 1949ê li dijî [[Muhemmed Reza Pehlewî]] sûîkastek hate kirin. Ji ber vê sûîkastê li dijî mixalifên şahê Îranê operasyonên dijwar destpê kirin. Di encamê de PDKÎ hate qedexekirin. Lê tesîra PDKÎ li nav kurdan de her geş ma. Li sala 1952yê li Îranê hilbijartin çêbûn. Di van hibijartinan de namzedên ku ji aliyê PDKÎ ve dihatin piştevanîkirin li Azerbaycana Rojava %80 deng wergirtin. Lê hilbijartin hatin betalkirin û namzedên şahê Îranê hatin hilbijartin &lt;ref&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:281&lt;/ref&gt;

=== Serhildan (1967) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildan 1967ê}}
Ji ber zextên Şahê Îranê kurdan bi rêberiya PDKÎ dest bi serhildanê kirin û 18 mehan ev pêvçûn dewam kirin.

=== Kuştina Silêman Muînî ===
Endamê PDKÎ û serkirdeyekê serhildanê bi navê Silêman Muînî ji aliyê rêjimê ve tê kuştin û li dehan bajaran cesedê wî teşhîr dikin, xelkê pê ditirsînin.

=== Avabûna Komeleyê (1969) ===
{{Gotara bingehîn|Komeleya Şoreşger û Zehmetkêşên Kurdistana Îranê}}

=== Avabûna Komara Îslamî ya Îranê (1979) ===
{{Gotara bingehîn|Dîroka Îranê}}

=== Serhildana 1979an ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana 1979an}}
Îran di sala 1979an de di kaoseke mezin de bû. Li dijî [[Muhemmed Reza Pehlewî|Şahê Îranê]] li her derê nerazîbûn peyda bûn. Herwisa li Kurdistanê jî serhildanên gel rûdan. Di adara 1979an de ji aliyê rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê li dijî rêvebiriya Îranê serhildan hate destpêkirin. Kontrola gelek bajarên kurdî di destê kurdan de bû. Şah ji welat derketibû û desthilata Îranê ketibû destê [[Xumênî]] de. Di rewşeke wiha de di navbera kurdan de û rêvebiriya Îranê de hevdîtin hatin kirin. Kurdan planeke otonomiyê pêşwazî rêvebiriya Îranê kir, madeyên planê ev bûn &lt;ref&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:344&lt;/ref&gt;;
# Di makezagona Îranê de mafên gelê kurd bi otonomiyê dê were parastin
# Divê cihên kurdnişîn werin tesbîtkirin û merzên Kurdistanê werin belîkirin
# Xelkê Kurdistana Otonom ji bo kar û xebatên herêmê dê bi rêya hilbijartinê Meclîse Giştî hilbijêre
# Meclîsa Giştî, ji bo karên aborî, çandî û edarî dê komîsyona rêvebirinê ava bike
# Zimanê kurdî, li gel farisî dê bibe zimanê fermî yê Kurdistanê
# Ewlehiya di nav de hemû karên navxweyî dê ji aliyê organên otonom were rêvebirin

Lê rêvebiriya Îranê ev şert nepejirandin di encamê de li dijî kurdan êrîş hatin destpêkirin û gelek kurd hatin girtin. Di tîrmeha 1979ê de serkirdeyên Artêşa Pasdaran hatin [[Merîwan]]ê û li gel kurdan hevdîtin kirin lê çi encam derneket. Kurdan bi rêberiya [[Şêx Îzedîn Huseynî]] û [[Ebdurehman Qasimlo]] serhildana xwe dewam kir lê hêza kurdan ewqas mezin nebû ku karibe bi ser bikeve. Hêjayî gotinê ye ku Şêx Îzedîn Huseynî li dijî dewleta Îranê cîhad îlan kiribû &lt;ref&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:346&lt;/ref&gt;. Her wisa Xûmênî jî li dijî kurdan cîhad îlan kiribû lê kîjan pêşiyê hatibû îlankirin, nediyar e.

=== Hevdîtin ===
Piştî şerên giran qewimîn di navbera herdu hêzan de, hevdîtin hatin destpêkirin ji bo daxwazên kurdan. Di navbera hikûmeta Bazargan û Şêx Îzedîn de hevdîtin bi du tûran destpêkirin&lt;ref&gt;Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:347&lt;/ref&gt;

=== Brakujî ===
{{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}}
{{Gotara bingehîn|Şerê PDKÎ û Komala}}

=== Serhildana PDKÎyê(1989-1996) ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana PDKÎyê (1989-1996)}}

=== Sûîkastên li dijî PDKÎyan ===
{{Gotara bingehîn|Ebdurehman Qasimlo}}
{{Gotara bingehîn|Suîqesta li Restorana Mykonos a Berlînê, 1992}}

=== Şerê PJAK û Îranê ===
{{Gotara bingehîn|Şerê PJAK û Îranê}}
[[PJAK]]ê biryar da ku şer li dijî rêjima Îranê bike. Di nîsana 2004an de şer destpêkir û heta 2011an berdewam kir.

=== Rewşa niha ===
{{Gotara bingehîn|Şoreşa Rojhilata Kurdistanê}}
{{Gotara bingehîn|Kurdên Xorasanê}}

== Sinorên Rojhilatê Kurdistanê ==
[[Wêne:ڕۆژھەڵاتی کوردستان2.jpg|250px|thumb|Sinorên Rojhilata Kurdistanê]]

== Paşeroja Rojhilatê Kurdistanê ==
{{Gotara bingehîn|Dadgeha Kurdistanê}}

== Kronolojî ==
* Li sala 1908ê Simko li dijî Şîeyan aligiriya Osmaniyan dikir heta ku Osmaniyan Urmiye dagir kir. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:199&lt;/ref&gt;
* Li sala 1908ê li Îranê Şoreşa Makezagonî çêbû. Di vê şoreşê de Simko aligirê dewleta Îranê bû heta ku piştî şoreşê Îranê bi fermî rêvebirina Kotolê da Simko &lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* Li sala 1913ê li gel [[Ebdulrezaq Bedirxanî]] dibistaneke kurdî vekir.
* Li sala 1913ê Komala Kurdistanê dest bi xebatan dike.
* Bi destpêka [[şerê cîhanî yê yekem]] Îranê ev dibistanên kurdî girtin. Li ser vê dest bi serhildanê kir.
* Li sala 1918ê artêşa tirkan kete devera Urmiyeyê, piştî leşkerên tirkan vegerî Îranê êrîş bir ser Simko, di encamê de brayê Simko hate kuştin.
* Li reşemeha 1918ê Nestoriyan herêma Urmiye xist bin destê xwe, gelek kurd û azerî di vî şerî de mirin. Heta dagirkirina Nestoriyan bajar ji aliyê kurdan ve bi rêya rêvebirinên şûra dihate rêvebirin &lt;ref&gt;Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:214&lt;/ref&gt;
* Li adara 1918ê Simko, Mar Şîmon dikuje
* Heta tîrmeha 1918ê şerê li gel Nestoriyan dewam dike. Di vî şerî de Simko û aligirên wî alikariya tirkan dke
* Piştî kuştina Mar Şîmon, Simko ji aliyê Rûsan sirgûnî Gurcistanê dibe
* Li sala 1922yê bi alîkariya [[Şêx Seyîd Tahayê Hekarî]] li gundê [[Çehriq]]ê rêvebirina Kurdistanê ava kir. Li gorî lêkolîneran, xelkê [[Lor]] ji bo destekê bidin Simko dest bi serhildanan kiribûn &lt;ref&gt;Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:202&lt;/ref&gt;
* Piştî Îranê êrîşî Simko kir,li tebaxa 1922yê hereketa Simko binket, li zivistana 1922yê çû Silêmanî li cem Şêx Mehmûdê Berzencî
* Li sala 1924ê li dijî Nasturiyan alîkariya tirkan dike
* Li sala 1924ê Îranê Simko efû kir û vegerî welat
* Li sala 1926ê Simko dîsa serhildan da destpê kirin û bajarê Selmasê stand.
* Dîsa bi serneket û revî gundê Kaşkolê li devera [[Elbak]]ê. Ji vir jî ji ber êrîşên tirkan revî û dîsa çû Silêmanî
* Li sala 1928ê Îranê dîsa Simko efû kir .
* Simko li sala 1930ê vegerî welat û li gel kurê xwe Xosro bi xiyaneta Îranê hate kuştin li Şİnoyê hate kuştin. Lê kuştina Xosro bişik e.
==Polîsên Swêdê avêtin ser studyoyên Aryen TV yên li Stockholmê==
Polîsên Swêdê avêtin ser studyoyên Aryen TV ku naveroka wê li Rojhilatê Kurdistanê weşanê dike. Lêgerînên li buroyên şebekeyê dewam dikin.

Aryen TV ku ji paytexta Swêd Stockholmê weşanê dike, ji aliyê polîsan ve hat serdegirtin. Serdegirtin danê sibehê dest pê kir û hê jî dewam dike.

Polîs nahêle kes bikeve avahiyê û der barê serdegirtinê de jî ti agahî nedan.

Aryen TV bi nûçe û bernameyên bi Kurdî, Farisî û Îngîlîzî naveroka ku ji bo Rojhilatê Kurdistanê û Îranê ye diweşîne.
*https://anfenglish.com/rojava/swedish-police-raid-on-aryen-tv-studios-in-stockholm-23096
*https://www.aryen.tv/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219221911/https://www.aryen.tv/ |date=2024-12-19 }}
*https://www.parsatv.com/m/name=Aryen-TV

== Mijarên têkildar ==
* [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
* [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
* [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]]

== Pirtûk û Lêkolîn ==
* Safevi Kroniklerinde Dımdım Kalesi Kuşatması ve Emir Han Bradostî, Cafer Açar, [[Weşanên Avestayê]]
* Sovyetlerin Oyunları Karşısında Kürdistan Hükümeti, Newşîrwan Mistefa Emîn, [[Weşanên Darayê]]
* Emîrxanê Lepzêrîn û Kela Dimdim Di Navbera Mêjû û Efsaneyê da, Elî Teter Nêrweyî, Weşanên Avesta

== Girêdanên derve ==
* [http://www.pen-kurd.org/kurdi/Abdusamet-Yigit/rojhilate-kurdistane.html Dîroka Rojhilatê Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629112650/http://www.pen-kurd.org/kurdi/Abdusamet-Yigit/rojhilate-kurdistane.html |date=2011-06-29 }}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [http://www.avesta.org/pahlavi/karname.htm Serbihûriya Erdeşîr Papekan].

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê| ]]</text>
      <sha1>qme7utprrko5wxn9apmrm4gypl5v37q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gola Huron</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17015</id>
    <revision>
      <id>2012743</id>
      <parentid>1705864</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="dgnhhp3x0a2k7o4x9xagb4i26fwefnj" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

[[Wêne:Lake_Huron.jpg|thumb|rights|175px|Wêneyî gola Huronê]]

'''Gola Huron''' yek ji pênc golên mezin ên [[Amerîkaya Bakur|Amerîkaya bakur]] ye. Di tixûbê [[DYA]] û [[Keneda]]yê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/great-lakes-bathymetry |sernav=Great Lakes Bathymetry |tarîx=2020-08-24 |malper=National Centers for Environmental Information (NCEI) |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-25 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Gola Huron| ]]
[[Kategorî:Golên DYAyê]]
[[Kategorî:Golên Mezin|Huron]]
[[Kategorî:Ontario]]</text>
      <sha1>dgnhhp3x0a2k7o4x9xagb4i26fwefnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012744</id>
      <parentid>2012743</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="2jsl6k3j0gyq6zse1qiio5e3b8zvz3r" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Gola Huron''' yek ji pênc golên mezin ên [[Amerîkaya Bakur|Amerîkaya bakur]] ye. Di tixûbê [[DYA]] û [[Keneda]]yê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/great-lakes-bathymetry |sernav=Great Lakes Bathymetry |tarîx=2020-08-24 |malper=National Centers for Environmental Information (NCEI) |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-25 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Gola Huron| ]]
[[Kategorî:Golên DYAyê]]
[[Kategorî:Golên Mezin|Huron]]
[[Kategorî:Ontario]]</text>
      <sha1>2jsl6k3j0gyq6zse1qiio5e3b8zvz3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012745</id>
      <parentid>2012744</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="90t3h754u7dlkwiw5rgy59l98q1zi2n" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}

'''Gola Huron''' yek ji pênc golên mezin ên [[Amerîkaya Bakur|Amerîkaya bakur]] ye. Di tixûbê [[DYA]] û [[Keneda]]yê de ye. Ji rûyê avê bilindahiya golê 176 m ye. Rûbera golê 59.600 km² ye. Cihê herî kûr ê golê 229 m ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/great-lakes-bathymetry |sernav=Great Lakes Bathymetry |tarîx=2020-08-24 |malper=National Centers for Environmental Information (NCEI) |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-25 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Gola Huron| ]]
[[Kategorî:Golên DYAyê]]
[[Kategorî:Golên Mezin|Huron]]
[[Kategorî:Ontario]]</text>
      <sha1>90t3h754u7dlkwiw5rgy59l98q1zi2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alayên tevgerên Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17120</id>
    <revision>
      <id>2012655</id>
      <parentid>1833098</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1774" sha1="mxmh42xsatasojo9rv0gn7exa1rajsx" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
Ev lîsteya alayên tevgerên Kurdistanê ne.

== Lîste ==
&lt;gallery&gt;
Flag of Kurdistan.svg|thumb|Ala Netewî ya [[Kurdistan]]ê
Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|[[PKK]] – [1978-1995] – Partiya Karkerên Kurdistan
|[[PKK]] – [1995-2000] – [[Partiya Karkerên Kurdistan]]
Wêne:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|[[ERNK]] – [[YDK]] – [[CDK]] – [[PKK]] – [1985-2000-2004-2005] – Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan – Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd – Civata Demokratîk a Kurdistan – Partiya Karkerên Kurdistan
Wêne:Flag of Hêzên Rizgariya Kurdistanê.svg|[[HRK]] – [[ARGK]] – [[HPG]] – [1982-1986-2000] – Hêzên Rizgariya Kurdistan – Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan – Hêzên Parastina Gel
Flag of Kongreya Gelê Kurdistanê.svg| [[KONGRA-GEL]] – [2003] – Kongra Gelê Kurdistan
Alaya Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê.png|[[PAJK]] – [2003] – Partiya Azadiya Jin a Kurdistan
Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.svg|[[PJAK]] – [2004] – Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Alaya Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê.png|[[YCK]] – [1987-2003] – Yekîtiya Ciwanên Kurdistan
Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg|[[KKK]] – [2005] – Koma Komalên Kurdistan
Alaya Komalên Ciwanan.png|[[Komalên Ciwanan]] – [2005] – Komalên Ciwanan
Flag of the KDP.svg|[[PDK]] – Partiya Demokrata Kurdistanê
Flag of PUK.png|[[YNK]] – Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan
Flag of Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê.svg|[[PKK]] [2000-2002] – [[KADEK]] – [2002-2003] – Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê
&lt;/gallery&gt;

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ala|Kurdistan]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>mxmh42xsatasojo9rv0gn7exa1rajsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012656</id>
      <parentid>2012655</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1791" sha1="3ahxrxgoa9r2kpzus54qwxct54gn5qv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
Ev lîsteya alayên tevgerên Kurdistanê ne.

== Lîste ==
&lt;gallery&gt;
Flag of Kurdistan.svg|thumb|Ala Netewî ya [[Kurdistan]]ê
Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|[[PKK]] – [1978-1995] – Partiya Karkerên Kurdistan
|[[PKK]] – [1995-2000] – [[Partiya Karkerên Kurdistan]]
Wêne:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|[[ERNK]] – [[YDK]] – [[CDK]] – [[PKK]] – [1985-2000-2004-2005] – Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan – Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd – Civata Demokratîk a Kurdistan – Partiya Karkerên Kurdistan
Wêne:Flag of Hêzên Rizgariya Kurdistanê.svg|[[HRK]] – [[ARGK]] – [[HPG]] – [1982-1986-2000] – Hêzên Rizgariya Kurdistan – Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan – Hêzên Parastina Gel
Flag of Kongreya Gelê Kurdistanê.svg| [[KONGRA-GEL]] – [2003] – Kongra Gelê Kurdistan
Alaya Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê.png|[[PAJK]] – [2003] – Partiya Azadiya Jin a Kurdistan
Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.svg|[[PJAK]] – [2004] – Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Alaya Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê.png|[[YCK]] – [1987-2003] – Yekîtiya Ciwanên Kurdistan
Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg|[[KKK]] – [2005] – Koma Komalên Kurdistan
Alaya Komalên Ciwanan.png|[[Komalên Ciwanan]] – [2005] – Komalên Ciwanan
Flag of the KDP.svg|[[PDK]] – Partiya Demokrata Kurdistanê
Flag of PUK.png|[[YNK]] – Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan
Flag of Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê.svg|[[PKK]] [2000-2002] – [[KADEK]] – [2002-2003] – Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ala|Kurdistan]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>3ahxrxgoa9r2kpzus54qwxct54gn5qv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012657</id>
      <parentid>2012656</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1805" sha1="hpmq26ta8utrkvltwzg2vgokhpkjdg9" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
Ev lîsteya alayên tevgerên Kurdistanê ne.

== Lîste ==
&lt;gallery&gt;
Flag of Kurdistan.svg|thumb|Ala Netewî ya [[Kurdistan]]ê
Flag of the Kurdistan Workers' Party (1978-1995).svg|[[PKK]] – [1978-1995] – Partiya Karkerên Kurdistan
|[[PKK]] – [1995-2000] – [[Partiya Karkerên Kurdistan]]
Wêne:Flag of Kurdistan Workers' Party.svg|[[ERNK]] – [[YDK]] – [[CDK]] – [[PKK]] – [1985-2000-2004-2005] – Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan – Yekîtiya Demokratîk a Gelê Kurd – Civata Demokratîk a Kurdistan – Partiya Karkerên Kurdistan
Wêne:Flag of Hêzên Rizgariya Kurdistanê.svg|[[HRK]] – [[ARGK]] – [[HPG]] – [1982-1986-2000] – Hêzên Rizgariya Kurdistan – Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan – Hêzên Parastina Gel
Flag of Kongreya Gelê Kurdistanê.svg| [[KONGRA-GEL]] – [2003] – Kongra Gelê Kurdistan
Alaya Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê.png|[[PAJK]] – [2003] – Partiya Azadiya Jin a Kurdistan
Flag of Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê.svg|[[PJAK]] – [2004] – Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Alaya Yekîtiya Ciwanên Kurdistanê.png|[[YCK]] – [1987-2003] – Yekîtiya Ciwanên Kurdistan
Flag of Koma Civakên Kurdistanê.svg|[[KKK]] – [2005] – Koma Komalên Kurdistan
Alaya Komalên Ciwanan.png|[[Komalên Ciwanan]] – [2005] – Komalên Ciwanan
Flag of the KDP.svg|[[PDK]] – Partiya Demokrata Kurdistanê
Flag of PUK.png|[[YNK]] – Yekîtiya Nîştimaniya Kurdistan
Flag of Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê.svg|[[PKK]] [2000-2002] – [[KADEK]] – [2002-2003] – Kongreya Azadî û Demokrasiya Kurdistanê
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ala|Kurdistan]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>hpmq26ta8utrkvltwzg2vgokhpkjdg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serdema Navîn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17533</id>
    <revision>
      <id>2012690</id>
      <parentid>1763325</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="jvoa3gyu72k0dip9ppja50a73f38ikn" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]'''Serdema Navîn''' [[serdem]]eke di dîroka [[Ewropa]]yê de ye. [[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>jvoa3gyu72k0dip9ppja50a73f38ikn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012695</id>
      <parentid>2012690</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3486" sha1="ewb2tws7ljcc3mlvqgkr348dlvka3ax" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka Ewropayê ye ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, serdema navîn a sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk hatiye. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>ewb2tws7ljcc3mlvqgkr348dlvka3ax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012696</id>
      <parentid>2012695</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2012696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3522" sha1="fcinrbomy5ux2kmkvogqfn6ml48vq9r" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka Ewropayê ye ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, serdema navîn a sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk hatiye. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>fcinrbomy5ux2kmkvogqfn6ml48vq9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012697</id>
      <parentid>2012696</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2012697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="06vm4onfl5nodi73lq2j64zy9biux9q" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}}
[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka Ewropayê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |roja-gihiştinê=2026-05-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, serdema navîn a sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk hatiye. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>06vm4onfl5nodi73lq2j64zy9biux9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012698</id>
      <parentid>2012697</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3719" sha1="01h6lfby7jx86hg5n86ybyjqwj1vlgh" xml:space="preserve">[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka Ewropayê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |roja-gihiştinê=2026-05-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, serdema navîn a sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk hatiye. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>01h6lfby7jx86hg5n86ybyjqwj1vlgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012699</id>
      <parentid>2012698</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="a2lg65mton1ws56m7birqxye9ge1pss" xml:space="preserve">[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka [[Ewropa|Ewropayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |roja-gihiştinê=2026-05-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, serdema navîn a sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk hatiye. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>a2lg65mton1ws56m7birqxye9ge1pss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012700</id>
      <parentid>2012699</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T06:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="nmxd3cj62qblr83stuz6srqd924bz4q" xml:space="preserve">[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka [[Ewropa|Ewropayê]] ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |roja-gihiştinê=2026-05-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, ji sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ya serdema navîn pêk hatiye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk tê. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>nmxd3cj62qblr83stuz6srqd924bz4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012701</id>
      <parentid>2012700</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3733" sha1="3vue0ckce5v87f96tt1vjp8fdz53x7p" xml:space="preserve">[[Wêne:Europe map 450.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[450]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe map 998.PNG|thumb|rast|200px|Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala [[998]]'an de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
[[Wêne:Europe in 1470.PNG|thumb|rast|200px|Ewropa di [[1470]]'î de (nexşe bi îngilîzî ye)]]
'''Serdema Navîn''' serdemeke dîroka [[Ewropa]]yê ye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Middle Ages {{!}} Definition, Dates, Characteristics, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Middle-Ages |roja-gihiştinê=2026-05-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt; ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, ji sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ya serdema navîn pêk hatiye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk tê. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

[[Dîroknas]]ên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
[[Serdema kevnare]], ji destpêka mirovahiyê de heta [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] [[476]]an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina [[Krîstofor Kolumbus]] a [[Amerîka]]yê di [[1492]]an re jî dawî dibe. [[Serdema Nû]] an jî [[Serdema Nû]] jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek [[Serdema Tarî]] ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek [[Brîtanya]], [[Fransa]] (ya frankan), [[Almanya]] (ya germanan) û [[Mecaristan]].
 
[[Împeratoriya Romê ya Rojhilat]] bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek [[Împeratoriya Bîzansê]] tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo [[Konstantînopolîs]], paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di [[1453]]an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di [[sedsala 13'an]] de wek [[katolîk]]ên romî û [[ortodoks]]ên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. [[Afrîka]], [[Asya]], [[Anatoliya]], [[Endulus]] ([[nîvgirava Îberî]]) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga [[dêra katolîk]] ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji [[xakên pîroz]] derxin [[Seferên xaçperestan]] derxistin. Ya pêşin di [[1095]]an de, ya paşin jî di [[1291]]an de ji bo [[Orşelîm]]ê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]]
[[Kategorî:Sedsala 5an]]
[[Kategorî:Sedsala 6an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 7an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 8an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 9an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 10an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 11an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 12an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Sedsala 15an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Serdema navîn| ]]</text>
      <sha1>3vue0ckce5v87f96tt1vjp8fdz53x7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25214</id>
    <revision>
      <id>2012638</id>
      <parentid>1977622</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86180" sha1="94d0vofm0q249l2twwg78oul6i29839" xml:space="preserve">'''Karok''' an jî '''kerû''' (bi înglîzî: yekjimar; ''fungus'', pirjimar; ''fungi'') yek ji cîhana zîndewerên tekxaneyî an jî firexaneyî yên endamên koma zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) in.

Ji bo karokên xwarinê bi gelemperî peyava [[kuvark]] tê bikaranîn, lê karok û kuvark ne haman tişt in, kuvark beşek ji cîhana karokan e.

Beşa zaniste ya li ser karokan xebat dike, wekî karokzanî (bi înglîzî: ''mycology'') tê navkirin. Karokzanî liqek [[Biyolojî|biyolojiyê]] ye. Di warê karokzaniyê de, karokzan li ser pêkhateya biyokîmyayî ya karokan, polenkirina karokan, diyarkirina bomaweya karokan, û ji aliyê mirov ve bikaranîna karokan de xebat dikin.

Kuvark, karokên havênê, kufik û ''Penicillium notatum'' a ko jê dijezîndeyî ya penîsîlîn tê çêkirin, hemû endamên cîhana karokan in. Karok di jorecîhana Êkarya (bi înglîzî: ''Eukarya'') da cih digirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;
== Taybetmendî ==
[[Wêne:Karok ku.png|thumb|398x398px|Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol. 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.]]
Karok jî wekî mîna [[ajal]]an, xwenejîn (heterotrof) in. Nikarin mîna [[riwek]], [[kevz]] û hin [[Bakterî|bakteriyan]] xurekên xwe bi [[fotosentez]] an jî kîmosentezê berhem bikin. Ajal xurekan dixwin û di [[coga herisê]] de bi alîkariya [[enzîm]]an, xurekan hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar ên wekî [[glukoz]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û asîdên çewrî ji coga herisê tevlê [[xwîn]]ê dibin û tên guhaztin bo [[xane]]yan. Berevajiyê ajalan, hemû karok xurekan li derveyê laşê xwe [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û dimijînin nav xaneyên xwe. Ji bo vê karê, karok enzîmên xwe derdidin ser xurekên hawirdora xwe. Enzîm xurekên endamî yên aloz hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Xurekên sakar jî ji aliyê karok ve tê mijandin û di xaneyan de tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Karok xurekên xwe ji madeyên endamî yên laşê organîzmayên mirî an jî zindî bi dest dixin. Madeyên endamî yên wekî dar û riwekên rizî, laşê ajalên mirî û paşmayîyên organaîzmayên zindî ji bo dabînkirina xurek çavkaniyên sereke ne.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Hemû karok navikrasteqîn in (êkaryot).

Hemû karok xwenejîn in (heteretof).

Piraniya karokan firexaneyî ne, lê hindek corên tekxaneyî jî hene. Mînak, karoka havên tekxaneyî ye, lê karokên havênê bi şeweyî molge (kolonî) bi hevre dijîn.

Hin karok firenavikî ne, ango di xaneya wan de ne yek, lê zêdetir [[navik]] cih digirin.

Dîwarê xaneyên karokan kîtîn lixwe digire.

Piraniya endamên cîhana karokan neliv in. Tenê di liqê Çîtrîdîomîkota (''Chytridiomycota'') de gamet, qamçî lixwe digirin û dilivin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Ji ber ko karok cih naguherin, xwediyê pêkhateyên mîna reg in û xaneyên wan bi dîwarê xaneyê pêçayî ne, di salên berê de karok wekî riwek dihatin hesîbandin. Zanyar bi xebatên li ser [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ya biçûk, ARN-rîbozomî ya karokan û ya zîndewerên ji cihanên êkarya dan ber hev û diyar kirin ko karok ji riwekan pirtir, dişibin ajalan.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;

Li cem karokan kiryara [[mîtoz]]ê ji xaneyên zîndewerên din cudatir rû dide. Ji ber ko di hin karokan de xane bi berbestan ji hev nahitine cihêkirin, yekeya pirbûnê ya karokan, ne xane lê navik e. Dema mîtozê de parzûna navikê hilnaweşe, rîsên teşiyê ji parzûna navikê derbas dibin û xwe bi [[kromozom]]an ve girê didin. Ji bilî karokên liqê Çîtrîdiyomîkota, xaneyên karokan [[Sentrîol|sentriyol]] lixwe nagirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== Pêkhate ==

Laşê karokên firexaneyî ji tora dezîyên piçûk pêk tê. Tora deziyên karokê wekî hîf ( bi latînî: yekjimar; ''hypha'', pirjimar; ''hyphae'') tê navkirin. Hîf (dezîyekarok) bi şeweyê deziyê lûlelyî ne.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Ango hîf bi eslê xwe xaneyek lûlelyî ya liqdar e û bi sîtoplazmayê tijî ye. Dibe ko hîf bêberbest be (bi înglîzî: ''aseptate hypha'') û firenavik be an jî bi berdestan hatibe dabeşkirin (bi înglîzî: ''septate hypha'').&lt;ref name=&quot; Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; Bi gelemperî karokên seretayî (pîrîmîtîv) hifên biberbest an jî hîfên berbestên netemamî lixwe digirin. Di berbestên netemamî de berbest kunkirî ne, [[sîtoplazma]] ji xaneyek dikare biherike xaneya din. Herwisa ne [[endamok]] lê, hin molekul jî di nav sîtoplazmayê de ji xaneyek ber bi xaneya din ve cih diguherin. Hîfên piraniya corên karokan, hîfên biberbest in. Di hîfên bi berdestan hatine cihêkirin de, li gor cora karokê an jî li gor qonaxa geşebûn û peresîna karokê dibe ko her xane yek an jî pirtir navik lixwe bigire.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;/&gt;

Hîfên karoka kufika nanê bi berbestan nehatinê cihêkirin, loma hîfên kufika nanê ji xaneyên firenavikî pêk tên.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;Girseya hîfên bi hev re girêdayî wekî rîsê karokê an jî mîselyum (bi înglîzî: ''mycelium'') tê navkirin. Dibe ko mîselyuma karokek di nav axê de, ji torek çendan mêtreyan pêk were. Mîselyum ne tenê di nav axê de, lê li ser an jî di nav riwekan de, li ser madeyên endamî yên wekî nan, penêr û hwd jî geşe dibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Hin karok, wekî mînak, karoka havênê, tekxaneyî ye û mîselyum pêk naîne.Gava di hawirdorê de bi têra xwe xurekên endamî hebin, hîfên nû tê çêkirin û mîselyuma karokê bi lez geşe dibe. Serê hîfên karokê ber bi xurekê ve dirêj dibin. Ji ber ko hîf gelek zirav û liqdar in, ji bo mijîna xurekan, rûyek fireh dabîn dikin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;Ango di karokên firexaneyî de, her deziyek mîselyumê, hîfek e. Hîf zincîreke xaneyan e ko ji serî heta dawî bi hev ve girêdayî ne. Di hin karokên firexaneyî de gelek hîf bi hev re tên girêdan û pêkhateyên çêkerê [[Spordan|sporan]] peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Di pêkhateya dîwarê xaneyê karokan de kîtîn heye. Kîtîn pêkhateyak qayişokî û qayim e û ji polîsakkarîdên nîtrojenî ava bûye.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Karok ji xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) pêk tên lê berevajiyê zîndewerên din ên êkaryotî, xaneyên karok haploîdî ne. Tenê di qonaxa pirbûna zayendî de ji bo demek kurt, dîploîdî ne.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt;

Karok mijer in. Xurekê xwe bi rêya mijînî werdigirin.Enzîmên herisê berhem dikin û der didin ser xurekê, xurekê li derveyê xaneyê diherisînin, paşê dimijînin nav xaneyê.

Hin corên karokan bi genîxweriyê, xwarinên xwe ji organîzmayên mirî bi dest dixin. Karok bi nîvçeregan ''(rhizoids'') xwe bi hawirdora xwe ve girê didin.

Karok ji bo hilweşandina xurekên endamî yên li hawirdora xwe, enzîm bi kar tînin. Selulaz (''cellulase''), fîtaz (''phytase''), lîpaz (''lipase''), û zîlenaz (''xylanase'') mînakên serekî ne bo enzîmên karokan. Karok xurekên endamî yên aloz, bi alîkariya enzîman hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Deziyekarok (hîf), madeyan ji hawirdorê dimijînin. Deziyekarok di nav axê de an jî di nav qedê riwekên de dirêj dibin.

== Çerxa jiyana karokan ==
Di çerxa jiyana karokên bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin de, qonaxa haploîdî û qonaxa dîploîdî li dû hev dubare dibin.Karokên firexaneyî bi zîldana sporê geşe dibin û hîf û mîselyum çêdikin. Qonaxa haploîdî bi yekbûna navikên haploîdî, ango bi karyogamiyê dawî dibe. Bi yekbûna navikên haploîdî, [[zîgot]]a dîploîdî peyda dibe û qonaxa dîploîdî ya karokê dest pê dike. [[Miyoz|Dabeşbûna miyozî]] kromozomên zîgote dabeşê du paran dike û qonaxa haploîdî ji nû ve dest pê dike. Gamet bi mîtozê, ji pêkhateya haploîdî peyda dibin. Di piraniya corên karokan de ji bilî zîgote, hemû pêkhateyên karokê haploîdî ne.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot; /&gt;
=== Spor ===
Pitiriya karokan bi navbeynkariya [[Spor (biyolojî)|sporan]], bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin. Dibe ko spor bi kiryara zayendî bi dabeşbûna miyozê, an jî bi kiryara nezayendî, bi dabeşbûna mîtoze werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

Sporên bi kiryara nezayendî tên çêkirin, di xaneyên tûrikî yên bi navê spordank (sporangiyum) de tên berhemkirin û wekî sporên spordankê an jî sporangiyaspor tên navkirin. Sporên bi kiryara zayendî tên çêkirin jî li gor cora liqê karokan, wekî askospor, bazîdiyospor û zîgospor tên navkirin. Herwisa sporên hin karok û kevzan jî wekî oospor tên navkirin.&lt;ref&gt;McGinnis MR, Tyring SK. Introduction to Mycology. In: Baron S, editor. Medical Microbiology. 4th edition. Galveston (TX): University of Texas Medical Branch at Galveston; 1996. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8125/&lt;/ref&gt;

Spor xaneyên haploîdî ne bi dabeşbûna mîtozî karoka firexaneyî ya haploîdî çêdikin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt; Bi gelemperî spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û mîselyuma karokê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt; Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Sporên karokên ko nexweşî tûşî mirov û zîndewerên din dikin, bi gelemperî bi rêka hewayê belav dibin. Sporên hin karokan jî ji aliye mêş û mûran ve tên guhaztin. Di hin karokan de spor kilik lixwe digin û bi alikariya wê cih diguharînin. Sporên bikilik wekî zoospor tên navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

=== Geşebûn ===

Karok bi gelemperî zîndewerên firexaneyî ne. Karokek firexaneyî di çerxa jiyana xwe de, bi du şêweyên cuda xuya dibin. Karok an di qonaxa pirbûnê de ye, an jî di qonaxa vejetayî de ye. Dema karok spor berhem dike, di qonaxa pirbûnê (bi înglîzî: ''reproductive stage'') de tê hesîbandin. Heke karok ne di qonaxa pirbûnê de be, di qonaxa vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative stage'') de ye.

Di qonaxa vejetayî de karok ji hîfan pêk tê. Girseya hîfan wekî mîselyum tê navkirin. Mîselyum dikare di bin axê de, li ser axê de an jî li ser tiştên rizî de geşe bibe. Herwisa dibe ko mîselyum di nav şileyê de an jî di nav şaneyên zindî de jî geşe bibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Hîf bi tena serê xwe pir hûrik e û bi [[Çavê mirov|çavên]] tazî nayê dîtin. Lê mîselyuma karokê dibe ko gelek mezin be.Geşe û peresîna karokan di jîngehên şil (hêmî) û piçek asîdî de hê baştir rû dide. Karok dikarin hem di hebûn hem jî di nebûna ronahiyê de geşe bibin. Li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê, sê cor karok heye. Piraniya karokan, hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate'' ''aerobe'') ne, divê di hawirdora wan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. 

Hinek corên karokan jî nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe'') ne, divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Wekî mînak, hinek karokên ji liqê Çîtrîdîomîkota di nav ûrê çêlekan de dijîn û tenê dikarin bi henaseya nehewayî enerjî bi dest bixin. Di hebûna oksîjenê de nikarin bijîn. Herwisa hin karok jî, bi taybetî karokên hawênê, nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe'') in, di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn, xurekên endamî bi rêçeya karlêkên [[Henaseya xaneyê|bahenaseyî]] an jî nebahesaneyî hildiweşînin û enerjî bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;
== Pirbûn ==

Gelek karok dikarin hem sporên bo pirbûna zayendî û hem jî sporên bo pirbûna nezayendî çêbikin. Gava karok bi pirbûna zayendî zêde dibin, du hîfên haploîdî yên guncavê hev tên ba hev û yek dibin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

=== Pirbûna nezayendî ===

Pirbûna nezayendî kiryara klonkirinê ye, bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopiyên hev tên çêkirin.

Gelek karok dikarin hem bi [[pirbûna zayendî]] hem jî bi pirbûna nezayendî pir bibin. Bi qasî 20,000 corên karokan tenê bi pirbûna nezayendî pir dibin. Kiryara pirbûna nezayendî li cem hemû corên karokan ne yek e.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Sporên nezayenî yên karokan hin caran wekî mîtospor (bi înglîzî: ''mitospores'') jî tên navkirin. Bi çêkirina sporên bo pirbûna nezayendî, karokên ko ji bo hawirdorek taybet hatine guncandin, dikarin belavê hawirorên mîna hawirdora wan bibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             
Karok bi çar rêyên sereke bi pirbûna nezayendî zêde didibin

1. Konîdiyum

2. Spordan

3. Gopikkirin (bi înglîzî: ''budding'')

4. Parçebûn (parçebûnî) (bi înglîzî:''fragmentation'')

Gelek corên karokan di kotahiya hîfê de, di serê hîfên xwe de sporên bo pirbûna nezayendî berhem dikin, ji van sporan re tê gotin konîdiyum (bi latînî: yekjimar: ''conidium'', pirjimar: ''conidia''). Gava konîdiyum belavê hawirdorê dibin û rastê substrada (madeya endamî) guncav tên, zîl didin bo hîf û mîselyumê. Mîselyum jî hê pirtir konîdiyum çêdikin. Kufika kesk a li ser porteqalê çêdibe, mînak e bo karokên konîdiyayî.

Tek karokek dikare di dirêjiya du rojan de, di her saetek de 40 mîlyon konîdiyum berhem bike.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt; Ji ber ko pirbûn û belavbûna karokan gelekî bi lez rû dide, karok dikarin xurekan genî bikin, tûşê laşê riwek û ajalan bibin û wan nexweş bixin.

Di karokên havênê de, wekî mînak, havêna hevîrtirş de, pirbûna nezayendî bi gopikkirinê rû dide.

Hin karok di pêkhateya kîsikî ya bi navê spordank (bi înglîzî: ''sporangium'') de sporên nezayendî berhem dikin ji van sporan re tê gotin sporên spordankê (sporangiyospor).Wekî mînak, kufika reş a nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' sporên nezayendî di spordankên xwe de bi mîtozê berhem dike.

=== Pirbûna zayendî li cem karokan ===

Di pirbûna zayendî de du corên hîfên cotbûnê (deziyê bexşîner (+) û deziyê wergir(-) yek dibin û diperisin bo çêbûna zîndewerek nû. Zîndewra nû sporên zayendî berhem dike, spor ji herdu bavan jî zanyariyên bomaweyî werdigirin. Çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;/&gt;

Bi pirbûna zayendî, bomaweya karokên nû piçek diguhere. Di karokên nû de çêbûna çeşîddarî, rê dide ko karok di jîngehên cuda de cih bibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;Bi gelemperî gava ji hîfên du mîselyumên cuda feremon (bi înglîzî: ''pheromone'') tê derdan, kiryara pirbûna zayendî jî dest pê dike. Feremonên mîselyumê molekulên taybet in û ji bo pirbûna zayendî sînyal diguhazînin. Feremonên ji mîselyumê bi wergirên miselyuma din ve tên girêdan û hîf ber bi çavkaniya feremonê dirêj dibin. Gava hîfên herdu mîselyumê rastê hev tên, tevlê hev dibin û yek dibin, ji vê bûyerê re tê gotin plazmogamî.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;

Di kiryara pirbûnê de di ajal, riwek û hin karokan de, bi yekbûna du xaneyên haploîdî (gamet) xaneyek dîploîdî (zîgot) peyda dibe. Lê di karokên bazîdiyomîkota û askomîkota de, berê ko navika bavanan yek bibin û navikek diploîdî çêbibe, qonaxa dîkaryonî (bi înglîzî: ''dikaryotic stage'' ) rû dide. Ango di xaneya dîkaryon de, du navikên haploîdî yên ji hev cuda cih digirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt;Qonaxa dîkaryonî beşek ji qonaxa heterokaryonî ye. Heke sîtoplazmayên xaneyan yek bibin û xaneyek bi du an jî zêdetir navikên ji hev cuda peyda bibe, ev rewş wekî heterokaryotî (bi înglîzî: ''heterokaryotic'') tê navkirin. Dibe ko qonaxa dabeşbûnê ya navikên di xaneya heterokaryon de, ji hev cuda be, an jî dibe ko çavkaniyên navikan ji hev cuda bin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Piştî plazmogamî, qonaxa karyogamî dest pê dike. Bi karyogamî, ango yekbûna navikan, zîgota dîploîdî peyda dibe. Maweya navbera qonaxa plazmogamî û karyogamî di hemû karokan de ne yek e. Di karokên askomîkota de qonaxa dîkaryonî (1n + 1n) kurt e, tenê di çendan xaneyên pirbûna zayendî de rû dide. Di karokên bazîdiyomîkota de qonaxa dîkaryonî, piraniya jiyana karokê de didome. Hem di xaneyên pêkhateyên çêkerê sporan de, hem jî di xaneyên pêkhateyên din ên karokê de qonaxa dîkaryonî rû dide.

Ji zîgota dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, sporên haploîdî tên çêkirin. Spor belavê jîngehê dibin.Bi zîldana sporan hîf û mîselyumên nû çêdibin. Di pirbûna zayendî de bi karyogamî û miyozê çeşîddariya bomaweyî rû dide.
== Polenkirin ==

Cîhana karokan gelek [[cor]]an lixwe digire. Heta niha bi qasî 100 000 karok ji aliyê zanyaran ve hatine nasandin, lê li ser rûyê erdê hejmara corên karokan dibe ko ji 1.5 mîlyonê zêdetir bin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol, 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;&gt;Moore, David, Ahmadjian, Vernon, Alexopoulos, Constantine John. &quot;fungus&quot;. Encyclopedia Britannica, 15 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/fungus. Accessed 4 May 2025. &lt;/ref&gt;

Lê xebatên ser polenkirina karokan hê jî neqediyaye. Her ko di warê pêkhateya molekulên karokan de zanyariyên nû tên bi destxistin, pêdivî bi polenkirina nû dibe. Wekî minak, heta salên 1990an jî zîgomîkota di nav cîhana karokan de wekî liqek serbixwe dihat destnîşankirin. Lê zîgomîkota êdî wekî liqek (bi înglîzî: ''phylum'') karokan nayê hesîbandin. Niha endamên zîgomîkoteyan di nav liqên mukoromîkota (''mucoromycota'') û zupagomîkota (''zoopagomycota'') de tên polenkirin.

Ji bilî polenkirina zanistî, karok li gor şêweyê çêkirina sporan jî tên polenkirin. Li gor cihê çêkirina sporan, cîhana karokan di çar beşan de tê dabeşkirin.

=== Zîgomîkota (''zygomycota'') ===
[[Wêne:Zygomycota life cycle ku.png|thumb]]
Wekî karokên konjugasyonê (bi înglîzî: ''conjugated fungi'') jî tên navkirin. Karokên endama liqê zîgomîkotayê, wekî zîgomîset tên navkirin. Wekî mînak, kufika nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' di vê liqê de cih digire. Kufika nan, li gel nan, li ser mêwe û sebzeyan de jî geşe dibe. Piraniya endamên zîgomîkota genîxwer in, li ser madeyên endamî yên rizî an jî genîbûyî de dijîn. Hinek corên zîgomîkotayan mişexwer in, bi taybetî mişexwerên kêzan in.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt; Hîfên zîgomîsetan bi gelemperî dîwarê xaneyê lixwe nagirin.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;

Zîgomîkota bi gelemperî bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Sporên nezayendî di spordankê (sporangiyum) de tên çêkirin û wekî sporên spordanê (sporangiyospor) tên navkirin. Lê gava deziyên cotbûnê yek dibin, bi pirbûna zayendî sporên zayendî yên bi navê zîgospor çêdibin. Zîgospor sporên gir û bi dîwarê stûr in. Zîgospor di jîngeha guncav de bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdikin. Bi zîldana sporan mîselyum peyda dibe.
[[Wêne:Ascomycete life cycle ku.png|thumb]]

=== Askomîkota (''ascomycota'') ===
Wekî karokên tûrekî (bi înglîzî: ''sac fungi'') jî tên zanîn. Di cîhana karokan de hinek corên askomîkotayan bi xaneyek fotesentezî (kevz an jî bakterî) ve têkiliya sûdgorke (mutualîzîm) ava dikin, bi vî awayî lîken peyda dibin. Hin corên askomîkoteyan jî mişexwer an jî genîxwerên riwek û ajalan in. Hinek tekxaneyî ne lê hinek karokên liqê askomîkota jî firexaneyî ne. Karoka havênê, kuvarka goştberxik, dobelan û penîsîlyum (''penicillium'') hin mînakên serekî ne bo karokên liqê askomîkota.

Di askomîkotayan de pirbûna nezayendî, bi gopikkirinê, bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''fission''), parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') an jî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak, pirbûna nezayendî di karoka havênê de bi gopikkirinê, di karoka penîsîlyumê de bi konîdyumê rû dide.

Ji bo pirbûna zayendî, askomîkota di pêkhateyên tûrekî yên bi navê askus de bi dabeşbûna miyozî, sporên bi navê askospor berhem dikin. Di askusek de 4 heta 8 spor tên berhemkirin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Ascomycota&quot;. Encyclopedia Britannica, 10 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/Ascomycota. Accessed 14 July 2025.&lt;/ref&gt;

Du cor mîselyum, mîselyuma cotbûnê ya nêr û ya mê di pirbûna zayendî de kar dikin. Di mîselyuma nêr de di beşa anterîdiyum de [[sperm]] tên çêkirin. Di mîselyuma mê de [[Hêk (toxim)|hêk]] di beşa askogoniyumê de tên çêkirin. Bi yekbûna anterîdiyum û askogoniyumê plazmogamî rû dide. Ji yekbûna sîtoplazmayên van pêkhateyan, askokarp (tenê ber) peyda dibe. Di nav askokarpê de xaneyên tûrîkî yên bi navê askus geşe dibin. Di askusan de bi kiryara karyogamî, zanyariyên bomaweyî yên mîselyumên nêr û mê tevlê hev dibin û zîgota dîploîdî çêdibe. Zîgota dîploîdî dest bi dabeşbûna miyozê dike, bi vî awayî di askusê de çar navikên haploîdî yên ne wekhev peyda dibin. Xaneyên navikên haploîdî bi dabeşbûna mîtozî dibin 8, parzûna xaneyê û dîwarên xaneyê li dora her navikek de çêdibe, êdî ev pêkhateyan wekî askospor tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Askospor (sporên tûrekî) belavê hawirdorê dibin, di jîngehek guncav de zîl didin bo çêkirina hîfên nû. Ji ber ko askospor bi miyozê hatibûn çêkirin, dibe ko hîfên nû, ji aliyê bomaweyê ve ji hev cuda bin.
[[Wêne:Basidiomycete life cycle ku.png|thumb]]

=== Bazîdiyomîkota (''basidiomycota'') ===

Wekî karokên kolekî (stûnî) jî tên navkirin.Bazîdiyomîkota liqek ji cîhana karokan e û bi qasî 30 000 coran lixwe digire. Kuvark (bi înglîzî: ''mushroom''), karoka pîşo (bi înglîzî: ''shelf fungi'' ), kuvarka fisegur (bi înglîzî: ''puffball'' ''mushroom'') û karokên jenga riwekan (bi înglîzî: ''rust'') hinek mînak in bo endamên liqê bazîdiyomîkotayê.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Basidiomycota&quot;. Encyclopedia Britannica, 18 Aug. 2023, https://www.britannica.com/science/Basidiomycota. Accessed 23 July 2025.&lt;/ref&gt;

Karokên endamê liqê bazîdîyomîkota, wekî bazîdiyomîset (bi înglîzî: ''basidiomycete'') tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt; Di bazîdiyomîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdyumê, bi gopikkirin an jî bi perçebûnê rû dide.

Piraniya bazîdiyomîsetan bi pirbûna zayendî zêde dibin. Sporên zayendî yên ji bazîdiyomîsetê hatine berdan, di rewşa guncav de zîl didin û hîfên haploîdî çêdibin. Pêvajoya pirbûna zayendî bi yekbûna hîfên cotbûnê dest pê dike. Du corên hîfên cotbûnê hene, deziyê cotbûnê yê negatîv û dezîyê cotbûnê yê pozîtîv. Bi yekbûna xaneyên herdu hîfan (deziyê cotbûnê yê (+) û yê (-)) mîselyuma dîkaryotî peyda dibe, ji vî bûyerê re tê gotin plazmogamy. Di hawirdora guncav de (baran, germahî) mîselyuma dîkaryotî geşe dibe û ber bi rûyê erdê ve dirêj dibe. Bi dabeşbûna mîtozî, ji mîselyuma ser erdê de pêkhateya tenê ber (bi înglîzî: ''fruiting body'') peyda dibe. Wekî mînak, kuvarka kinkorê bi eslê xwe beşa tenê ber a karokê ye. Hîf û mîselyum di bin axê de ne. Ango gava kuvarka kinkorê ji bo xwarinê tê berhevkirin, beşek mîselyumê di bin axê de dimîne, salek din, ji mîselyumê, tenê ber ên nû (kuvarkên nû) çêdibin. Di kuvarkan de tenê ber, ji kumik û qedokeyê pêk tê. Herwisa tenê ber ê bazîdiyomîkotayan, wekî bazîdiyokarp (bi înglîzî: ''basidiocarp'') jî tê navkirin. Di gelemperiya kuvarkan de, binê kumikê de rîşû (bi înglîzî: ''gills'') hene. Rîşûyên kumikê bi xaneyên dîkaryotî yên bi navê bazîdiyuman (bi înglîzî: yek jimar; ''basidium'', pirjimar; ''basidia'') dapoşrav in. Bazîdiyum çêkerê bazîdiyosporan in. Bazîdyuma dîkaryotî bi karyogamiyê, navikên xwe yek dike û navika dîploîdî peyda dibe. Bi dabeşbûna mîyozî navika dîploîdî dabeşê 4 navikên haploîdî dibin, her yek ji van navikan diperisin bo bazîdiyosporek. Ji rişûyên kuvarkê, bi mîlyaran bazîdiyospor belavê hawirdorê dibin, di bin şert û mercên guncav de, zîl didin bo hîf û mîselyumên nû.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== Dîtromîkota (deuteromycota) ===
Bi eslê xwe liqek destkarî (bi înglîzî: ''artificial phylum'') ye. Endamên vê liqê, wekî karokên netemamker (bi înglîzî: ''imperfect fungi'') jî tên navkirin. Ji ber ko di çerxa jiyana hin karokan de qonaxa pirbûna zayendî rû nade, ev karok nayên polenkirin û di liqek destkarî de, di liqê dîtrîmîkota de tên cihkirin. Ango endamên vê liqê bi pirbûna zayendî ya asayî zêde nabin. Di dîtromîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak karokên kufikê yên bi navê ''Aspergillus niger'', di liqê dîtromîkota de tê polenkirin.
== Têkiliya karokan di jîngehê de ==
[[Wêne:DecayingPeachSmall.gif|thumb|&lt;small&gt;Karoka kufikê li ser xoxa rizî de geşe dibe.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Di dirêjiya şeş rojan de, her 12 saetan carek, wêneyek hatiye girtin.&lt;/small&gt;

]]
Pirtiriya karok genîxwer in, di jîngehê de madeyên endamî yên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nezindî hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar jî ji bo çêkirina xurek, ji aliyê zîndewerên xwejîn ve tên bikaranîn. Bi vî awayî di jîngehê de çerxa xurekê ava dibe.

Karok hin caran bi zîndewerên din re têkiliya hevguzeranî (sîmbiyoz) ava dikin. Dibe ko ev sîmbîyoz bi awayî mişexwerî (parazîtî) an jî sudgorke (mutualîstî) be. Wekî mînak, ekseriyê riwekan bi karokan re di nav têkiliya sîmbiyozê de ne. Regên rîwekan bi beşa karokê ya di bin axê de, girêdan ava dikin û pêkhateya bi navê mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') peyda dibe. Bi mîkorîzayan riwek û karok alûgorkirina av û xurekan dikin, bi vî awayî herdu zîndewer (karok û riwek) dikarin bijîn.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Heke serê hîfa karokê bi xaneyek fotesentezî ve girêdan ava bike, lîken (bi înglîzî: ''lichen'') çêdibe. Dîwarê xaneya karok û xaneya fotosentezî hildiweşe û herdu xane dabeş dibin bi vî awayî lîkena firexaneyî peyda dibe. Ango lîken ji hevgirtina karok û kevz, an jî karok û bakteriyê pêk tê. Di laşê lîkenê de mêjera xaneyên karok, ji ya xaneyên fotosentezî zêdetir e. Karok xaneyên fotosentezî diparêze û ji bo wan av dabîn dike. Xaneyên fotosentezî jî bi karlêkên [[fotosentez]]ê, xurekên endamî berhem dikin û xurekên xwe bi karok ve parve dikin. Ango di navbera karok û xaneya fotosentezî de pêwendiya sîmbiyozê heye, Ji ber ko hem karok, hem jî xaneya fotosentezî ji vê têkiliyê sûd digirin, ev sîmbiyoz wekî sûdgorke (mutualîzîm) tê navkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt;Lîken dikarin di cihên ko derfet nadin bo jiyana zindewerên din de jî bijîn. Lîken dikarin li ser keviran bijîn. Ji ber asîd û ava lîkenan kevir hedî bi hêdî hildiweşin û tevlê çêbûna axê dibin. Gava bi têra xwe ax hat çêkirin, îcar tovên riwekan li ser axê zîl didin û riwek xwe bi regên xwe bi axê ve girê didin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt;
== Nexweşi ==

Sporên karokan di hawayê de belav dibin, hin caran spor bi [[henase]]girtinê dikeve nav laşê mirov jî. Dibe ko sporên karokan di hin kesan de bibin sedema çêbûna hestiyariyê (alerjî).Hin karok hokarê nexweşiyê ne, tûşê şaneyên ajal û riwekên zindî dibin û dibin sedema sistî û jinavçûna şane û xaneyên laş.&lt;ref&gt;Takayuki Arazoe, Chapter Six - CRISPR-based pathogenic fungal genome editing for control of infection and disease,Editor(s): Vijai Singh,Progress in Molecular Biology and Translational Science, Academic Press, Volume 179, 2021,
Pages 161-196, ISSN 1877-1173, ISBN 9780323853217, https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2020.12.016.&lt;/ref&gt; Karok dikarin tûşê [[Çermê mirov|çerm]], [[nînok]] û [[Por (anatomî)|porê]] mirov bibin. Li dij nexweşiya karokan dermanên karokkuj tên bikaranîn. Gava karok tûşê riwekan dibin, geşe û peresîna riwekan têk d,ibin. Wekî mînak jenga genim, nexweşiyek karokî ye.

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Karok| ]]
[[Kategorî:Karokzanî]]</text>
      <sha1>94d0vofm0q249l2twwg78oul6i29839</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012639</id>
      <parentid>2012638</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86182" sha1="pvvqeal8nrmq9i15sld9bvbdhvx6hui" xml:space="preserve">'''Karok''' an jî '''kerû''' (bi înglîzî: yekjimar; ''fungus'', pirjimar; ''fungi'') yek ji cîhana zîndewerên tekxaneyî an jî firexaneyî yên endamên koma zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) in.

Ji bo karokên xwarinê bi gelemperî peyava [[kuvark]] tê bikaranîn, lê karok û kuvark ne haman tişt in, kuvark beşek ji cîhana karokan e.

Beşa zaniste ya li ser karokan xebat dike, wekî karokzanî (bi înglîzî: ''mycology'') tê navkirin. Karokzanî liqek [[Biyolojî|biyolojiyê]] ye. Di warê karokzaniyê de, karokzan li ser pêkhateya biyokîmyayî ya karokan, polenkirina karokan, diyarkirina bomaweya karokan, û ji aliyê mirov ve bikaranîna karokan de xebat dikin.

Kuvark, karokên havênê, kufik û ''Penicillium notatum'' a ko jê dijezîndeyî ya penîsîlîn tê çêkirin, hemû endamên cîhana karokan in. Karok di jorecîhana Êkarya (bi înglîzî: ''Eukarya'') da cih digirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;
== Taybetmendî ==
[[Wêne:Karok ku.png|thumb|398x398px|Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol. 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.]]
Karok jî wekî mîna [[ajal]]an, xwenejîn (heterotrof) in. Nikarin mîna [[riwek]], [[kevz]] û hin [[Bakterî|bakteriyan]] xurekên xwe bi [[fotosentez]] an jî kîmosentezê berhem bikin. Ajal xurekan dixwin û di [[coga herisê]] de bi alîkariya [[enzîm]]an, xurekan hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar ên wekî [[glukoz]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û asîdên çewrî ji coga herisê tevlê [[xwîn]]ê dibin û tên guhaztin bo [[xane]]yan. Berevajiyê ajalan, hemû karok xurekan li derveyê laşê xwe [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û dimijînin nav xaneyên xwe. Ji bo vê karê, karok enzîmên xwe derdidin ser xurekên hawirdora xwe. Enzîm xurekên endamî yên aloz hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Xurekên sakar jî ji aliyê karok ve tê mijandin û di xaneyan de tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Karok xurekên xwe ji madeyên endamî yên laşê organîzmayên mirî an jî zindî bi dest dixin. Madeyên endamî yên wekî dar û riwekên rizî, laşê ajalên mirî û paşmayîyên organaîzmayên zindî ji bo dabînkirina xurek çavkaniyên sereke ne.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Hemû karok navikrasteqîn in (êkaryot).

Hemû karok xwenejîn in (heteretof).

Piraniya karokan firexaneyî ne, lê hindek corên tekxaneyî jî hene. Mînak, karoka havên tekxaneyî ye, lê karokên havênê bi şeweyî molge (kolonî) bi hevre dijîn.

Hin karok firenavikî ne, ango di xaneya wan de ne yek, lê zêdetir [[navik]] cih digirin.

Dîwarê xaneyên karokan kîtîn lixwe digire.

Piraniya endamên cîhana karokan neliv in. Tenê di liqê Çîtrîdîomîkota (''Chytridiomycota'') de gamet, qamçî lixwe digirin û dilivin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Ji ber ko karok cih naguherin, xwediyê pêkhateyên mîna reg in û xaneyên wan bi dîwarê xaneyê pêçayî ne, di salên berê de karok wekî riwek dihatin hesîbandin. Zanyar bi xebatên li ser [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ya biçûk, ARN-rîbozomî ya karokan û ya zîndewerên ji cihanên êkarya dan ber hev û diyar kirin ko karok ji riwekan pirtir, dişibin ajalan.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;

Li cem karokan kiryara [[mîtoz]]ê ji xaneyên zîndewerên din cudatir rû dide. Ji ber ko di hin karokan de xane bi berbestan ji hev nahitine cihêkirin, yekeya pirbûnê ya karokan, ne xane lê navik e. Dema mîtozê de parzûna navikê hilnaweşe, rîsên teşiyê ji parzûna navikê derbas dibin û xwe bi [[kromozom]]an ve girê didin. Ji bilî karokên liqê Çîtrîdiyomîkota, xaneyên karokan [[Sentrîol|sentriyol]] lixwe nagirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== Pêkhate ==

Laşê karokên firexaneyî ji tora dezîyên piçûk pêk tê. Tora deziyên karokê wekî hîf ( bi latînî: yekjimar; ''hypha'', pirjimar; ''hyphae'') tê navkirin. Hîf (dezîyekarok) bi şeweyê deziyê lûlelyî ne.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Ango hîf bi eslê xwe xaneyek lûlelyî ya liqdar e û bi sîtoplazmayê tijî ye. Dibe ko hîf bêberbest be (bi înglîzî: ''aseptate hypha'') û firenavik be an jî bi berdestan hatibe dabeşkirin (bi înglîzî: ''septate hypha'').&lt;ref name=&quot; Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; Bi gelemperî karokên seretayî (pîrîmîtîv) hifên biberbest an jî hîfên berbestên netemamî lixwe digirin. Di berbestên netemamî de berbest kunkirî ne, [[sîtoplazma]] ji xaneyek dikare biherike xaneya din. Herwisa ne [[endamok]] lê, hin molekul jî di nav sîtoplazmayê de ji xaneyek ber bi xaneya din ve cih diguherin. Hîfên piraniya corên karokan, hîfên biberbest in. Di hîfên bi berdestan hatine cihêkirin de, li gor cora karokê an jî li gor qonaxa geşebûn û peresîna karokê dibe ko her xane yek an jî pirtir navik lixwe bigire.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;/&gt;

Hîfên karoka kufika nanê bi berbestan nehatinê cihêkirin, loma hîfên kufika nanê ji xaneyên firenavikî pêk tên.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;Girseya hîfên bi hev re girêdayî wekî rîsê karokê an jî mîselyum (bi înglîzî: ''mycelium'') tê navkirin. Dibe ko mîselyuma karokek di nav axê de, ji torek çendan mêtreyan pêk were. Mîselyum ne tenê di nav axê de, lê li ser an jî di nav riwekan de, li ser madeyên endamî yên wekî nan, penêr û hwd jî geşe dibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Hin karok, wekî mînak, karoka havênê, tekxaneyî ye û mîselyum pêk naîne.Gava di hawirdorê de bi têra xwe xurekên endamî hebin, hîfên nû tê çêkirin û mîselyuma karokê bi lez geşe dibe. Serê hîfên karokê ber bi xurekê ve dirêj dibin. Ji ber ko hîf gelek zirav û liqdar in, ji bo mijîna xurekan, rûyek fireh dabîn dikin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;Ango di karokên firexaneyî de, her deziyek mîselyumê, hîfek e. Hîf zincîreke xaneyan e ko ji serî heta dawî bi hev ve girêdayî ne. Di hin karokên firexaneyî de gelek hîf bi hev re tên girêdan û pêkhateyên çêkerê [[Spordan|sporan]] peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Di pêkhateya dîwarê xaneyê karokan de kîtîn heye. Kîtîn pêkhateyak qayişokî û qayim e û ji polîsakkarîdên nîtrojenî ava bûye.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Karok ji xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) pêk tên lê berevajiyê zîndewerên din ên êkaryotî, xaneyên karok haploîdî ne. Tenê di qonaxa pirbûna zayendî de ji bo demek kurt, dîploîdî ne.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt;

Karok mijer in. Xurekê xwe bi rêya mijînî werdigirin.Enzîmên herisê berhem dikin û der didin ser xurekê, xurekê li derveyê xaneyê diherisînin, paşê dimijînin nav xaneyê.

Hin corên karokan bi genîxweriyê, xwarinên xwe ji organîzmayên mirî bi dest dixin. Karok bi nîvçeregan ''(rhizoids'') xwe bi hawirdora xwe ve girê didin.

Karok ji bo hilweşandina xurekên endamî yên li hawirdora xwe, enzîm bi kar tînin. Selulaz (''cellulase''), fîtaz (''phytase''), lîpaz (''lipase''), û zîlenaz (''xylanase'') mînakên serekî ne bo enzîmên karokan. Karok xurekên endamî yên aloz, bi alîkariya enzîman hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Deziyekarok (hîf), madeyan ji hawirdorê dimijînin. Deziyekarok di nav axê de an jî di nav qedê riwekên de dirêj dibin.

== Çerxa jiyana karokan ==
Di çerxa jiyana karokên bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin de, qonaxa haploîdî û qonaxa dîploîdî li dû hev dubare dibin.Karokên firexaneyî bi zîldana sporê geşe dibin û hîf û mîselyum çêdikin. Qonaxa haploîdî bi yekbûna navikên haploîdî, ango bi karyogamiyê dawî dibe. Bi yekbûna navikên haploîdî, [[zîgot]]a dîploîdî peyda dibe û qonaxa dîploîdî ya karokê dest pê dike. [[Miyoz|Dabeşbûna miyozî]] kromozomên zîgote dabeşê du paran dike û qonaxa haploîdî ji nû ve dest pê dike. Gamet bi mîtozê, ji pêkhateya haploîdî peyda dibin. Di piraniya corên karokan de ji bilî zîgote, hemû pêkhateyên karokê haploîdî ne.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot; /&gt;
=== Spor ===
Pitiriya karokan bi navbeynkariya [[Spor (biyolojî)|sporan]], bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin. Dibe ko spor bi kiryara zayendî bi dabeşbûna miyozê, an jî bi kiryara nezayendî, bi dabeşbûna mîtoze werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

Sporên bi kiryara nezayendî tên çêkirin, di xaneyên tûrikî yên bi navê spordank (sporangiyum) de tên berhemkirin û wekî sporên spordankê an jî sporangiyaspor tên navkirin. Sporên bi kiryara zayendî tên çêkirin jî li gor cora liqê karokan, wekî askospor, bazîdiyospor û zîgospor tên navkirin. Herwisa sporên hin karok û kevzan jî wekî oospor tên navkirin.&lt;ref&gt;McGinnis MR, Tyring SK. Introduction to Mycology. In: Baron S, editor. Medical Microbiology. 4th edition. Galveston (TX): University of Texas Medical Branch at Galveston; 1996. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8125/&lt;/ref&gt;

Spor xaneyên haploîdî ne bi dabeşbûna mîtozî karoka firexaneyî ya haploîdî çêdikin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt; Bi gelemperî spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û mîselyuma karokê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt; Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Sporên karokên ko nexweşî tûşî mirov û zîndewerên din dikin, bi gelemperî bi rêka hewayê belav dibin. Sporên hin karokan jî ji aliye mêş û mûran ve tên guhaztin. Di hin karokan de spor kilik lixwe digin û bi alikariya wê cih diguharînin. Sporên bikilik wekî zoospor tên navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

=== Geşebûn ===

Karok bi gelemperî zîndewerên firexaneyî ne. Karokek firexaneyî di çerxa jiyana xwe de, bi du şêweyên cuda xuya dibin. Karok an di qonaxa pirbûnê de ye, an jî di qonaxa vejetayî de ye. Dema karok spor berhem dike, di qonaxa pirbûnê (bi înglîzî: ''reproductive stage'') de tê hesîbandin. Heke karok ne di qonaxa pirbûnê de be, di qonaxa vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative stage'') de ye.

Di qonaxa vejetayî de karok ji hîfan pêk tê. Girseya hîfan wekî mîselyum tê navkirin. Mîselyum dikare di bin axê de, li ser axê de an jî li ser tiştên rizî de geşe bibe. Herwisa dibe ko mîselyum di nav şileyê de an jî di nav şaneyên zindî de jî geşe bibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Hîf bi tena serê xwe pir hûrik e û bi [[Çavê mirov|çavên]] tazî nayê dîtin. Lê mîselyuma karokê dibe ko gelek mezin be.Geşe û peresîna karokan di jîngehên şil (hêmî) û piçek asîdî de hê baştir rû dide. Karok dikarin hem di hebûn hem jî di nebûna ronahiyê de geşe bibin. Li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê, sê cor karok heye. Piraniya karokan, hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate'' ''aerobe'') ne, divê di hawirdora wan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. 

Hinek corên karokan jî nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe'') ne, divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Wekî mînak, hinek karokên ji liqê Çîtrîdîomîkota di nav ûrê çêlekan de dijîn û tenê dikarin bi henaseya nehewayî enerjî bi dest bixin. Di hebûna oksîjenê de nikarin bijîn. Herwisa hin karok jî, bi taybetî karokên hawênê, nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe'') in, di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn, xurekên endamî bi rêçeya karlêkên [[Henaseya xaneyê|bahenaseyî]] an jî nebahesaneyî hildiweşînin û enerjî bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;
== Pirbûn ==

Gelek karok dikarin hem sporên bo pirbûna zayendî û hem jî sporên bo pirbûna nezayendî çêbikin. Gava karok bi pirbûna zayendî zêde dibin, du hîfên haploîdî yên guncavê hev tên ba hev û yek dibin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

=== Pirbûna nezayendî ===

Pirbûna nezayendî kiryara klonkirinê ye, bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopiyên hev tên çêkirin.

Gelek karok dikarin hem bi [[pirbûna zayendî]] hem jî bi pirbûna nezayendî pir bibin. Bi qasî 20,000 corên karokan tenê bi pirbûna nezayendî pir dibin. Kiryara pirbûna nezayendî li cem hemû corên karokan ne yek e.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Sporên nezayenî yên karokan hin caran wekî mîtospor (bi înglîzî: ''mitospores'') jî tên navkirin. Bi çêkirina sporên bo pirbûna nezayendî, karokên ko ji bo hawirdorek taybet hatine guncandin, dikarin belavê hawirorên mîna hawirdora wan bibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             
Karok bi çar rêyên sereke bi pirbûna nezayendî zêde didibin

1. Konîdiyum

2. Spordan

3. Gopikkirin (bi înglîzî: ''budding'')

4. Parçebûn (parçebûnî) (bi înglîzî:''fragmentation'')

Gelek corên karokan di kotahiya hîfê de, di serê hîfên xwe de sporên bo pirbûna nezayendî berhem dikin, ji van sporan re tê gotin konîdiyum (bi latînî: yekjimar: ''conidium'', pirjimar: ''conidia''). Gava konîdiyum belavê hawirdorê dibin û rastê substrada (madeya endamî) guncav tên, zîl didin bo hîf û mîselyumê. Mîselyum jî hê pirtir konîdiyum çêdikin. Kufika kesk a li ser porteqalê çêdibe, mînak e bo karokên konîdiyayî.

Tek karokek dikare di dirêjiya du rojan de, di her saetek de 40 mîlyon konîdiyum berhem bike.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt; Ji ber ko pirbûn û belavbûna karokan gelekî bi lez rû dide, karok dikarin xurekan genî bikin, tûşê laşê riwek û ajalan bibin û wan nexweş bixin.

Di karokên havênê de, wekî mînak, havêna hevîrtirş de, pirbûna nezayendî bi gopikkirinê rû dide.

Hin karok di pêkhateya kîsikî ya bi navê spordank (bi înglîzî: ''sporangium'') de sporên nezayendî berhem dikin ji van sporan re tê gotin sporên spordankê (sporangiyospor).Wekî mînak, kufika reş a nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' sporên nezayendî di spordankên xwe de bi mîtozê berhem dike.

=== Pirbûna zayendî li cem karokan ===

Di pirbûna zayendî de du corên hîfên cotbûnê (deziyê bexşîner (+) û deziyê wergir(-) yek dibin û diperisin bo çêbûna zîndewerek nû. Zîndewra nû sporên zayendî berhem dike, spor ji herdu bavan jî zanyariyên bomaweyî werdigirin. Çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;/&gt;

Bi pirbûna zayendî, bomaweya karokên nû piçek diguhere. Di karokên nû de çêbûna çeşîddarî, rê dide ko karok di jîngehên cuda de cih bibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt; Bi gelemperî gava ji hîfên du mîselyumên cuda feremon (bi înglîzî: ''pheromone'') tê derdan, kiryara pirbûna zayendî jî dest pê dike. Feremonên mîselyumê molekulên taybet in û ji bo pirbûna zayendî sînyal diguhazînin. Feremonên ji mîselyumê bi wergirên miselyuma din ve tên girêdan û hîf ber bi çavkaniya feremonê dirêj dibin. Gava hîfên herdu mîselyumê rastê hev tên, tevlê hev dibin û yek dibin, ji vê bûyerê re tê gotin plazmogamî.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;

Di kiryara pirbûnê de di ajal, riwek û hin karokan de, bi yekbûna du xaneyên haploîdî (gamet) xaneyek dîploîdî (zîgot) peyda dibe. Lê di karokên bazîdiyomîkota û askomîkota de, berê ko navika bavanan yek bibin û navikek diploîdî çêbibe, qonaxa dîkaryonî (bi înglîzî: ''dikaryotic stage'' ) rû dide. Ango di xaneya dîkaryon de, du navikên haploîdî yên ji hev cuda cih digirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt; Qonaxa dîkaryonî beşek ji qonaxa heterokaryonî ye. Heke sîtoplazmayên xaneyan yek bibin û xaneyek bi du an jî zêdetir navikên ji hev cuda peyda bibe, ev rewş wekî heterokaryotî (bi înglîzî: ''heterokaryotic'') tê navkirin. Dibe ko qonaxa dabeşbûnê ya navikên di xaneya heterokaryon de, ji hev cuda be, an jî dibe ko çavkaniyên navikan ji hev cuda bin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Piştî plazmogamî, qonaxa karyogamî dest pê dike. Bi karyogamî, ango yekbûna navikan, zîgota dîploîdî peyda dibe. Maweya navbera qonaxa plazmogamî û karyogamî di hemû karokan de ne yek e. Di karokên askomîkota de qonaxa dîkaryonî (1n + 1n) kurt e, tenê di çendan xaneyên pirbûna zayendî de rû dide. Di karokên bazîdiyomîkota de qonaxa dîkaryonî, piraniya jiyana karokê de didome. Hem di xaneyên pêkhateyên çêkerê sporan de, hem jî di xaneyên pêkhateyên din ên karokê de qonaxa dîkaryonî rû dide.

Ji zîgota dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, sporên haploîdî tên çêkirin. Spor belavê jîngehê dibin.Bi zîldana sporan hîf û mîselyumên nû çêdibin. Di pirbûna zayendî de bi karyogamî û miyozê çeşîddariya bomaweyî rû dide.
== Polenkirin ==

Cîhana karokan gelek [[cor]]an lixwe digire. Heta niha bi qasî 100 000 karok ji aliyê zanyaran ve hatine nasandin, lê li ser rûyê erdê hejmara corên karokan dibe ko ji 1.5 mîlyonê zêdetir bin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol, 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;&gt;Moore, David, Ahmadjian, Vernon, Alexopoulos, Constantine John. &quot;fungus&quot;. Encyclopedia Britannica, 15 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/fungus. Accessed 4 May 2025. &lt;/ref&gt;

Lê xebatên ser polenkirina karokan hê jî neqediyaye. Her ko di warê pêkhateya molekulên karokan de zanyariyên nû tên bi destxistin, pêdivî bi polenkirina nû dibe. Wekî minak, heta salên 1990an jî zîgomîkota di nav cîhana karokan de wekî liqek serbixwe dihat destnîşankirin. Lê zîgomîkota êdî wekî liqek (bi înglîzî: ''phylum'') karokan nayê hesîbandin. Niha endamên zîgomîkoteyan di nav liqên mukoromîkota (''mucoromycota'') û zupagomîkota (''zoopagomycota'') de tên polenkirin.

Ji bilî polenkirina zanistî, karok li gor şêweyê çêkirina sporan jî tên polenkirin. Li gor cihê çêkirina sporan, cîhana karokan di çar beşan de tê dabeşkirin.

=== Zîgomîkota (''zygomycota'') ===
[[Wêne:Zygomycota life cycle ku.png|thumb]]
Wekî karokên konjugasyonê (bi înglîzî: ''conjugated fungi'') jî tên navkirin. Karokên endama liqê zîgomîkotayê, wekî zîgomîset tên navkirin. Wekî mînak, kufika nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' di vê liqê de cih digire. Kufika nan, li gel nan, li ser mêwe û sebzeyan de jî geşe dibe. Piraniya endamên zîgomîkota genîxwer in, li ser madeyên endamî yên rizî an jî genîbûyî de dijîn. Hinek corên zîgomîkotayan mişexwer in, bi taybetî mişexwerên kêzan in.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt; Hîfên zîgomîsetan bi gelemperî dîwarê xaneyê lixwe nagirin.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;

Zîgomîkota bi gelemperî bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Sporên nezayendî di spordankê (sporangiyum) de tên çêkirin û wekî sporên spordanê (sporangiyospor) tên navkirin. Lê gava deziyên cotbûnê yek dibin, bi pirbûna zayendî sporên zayendî yên bi navê zîgospor çêdibin. Zîgospor sporên gir û bi dîwarê stûr in. Zîgospor di jîngeha guncav de bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdikin. Bi zîldana sporan mîselyum peyda dibe.
[[Wêne:Ascomycete life cycle ku.png|thumb]]

=== Askomîkota (''ascomycota'') ===
Wekî karokên tûrekî (bi înglîzî: ''sac fungi'') jî tên zanîn. Di cîhana karokan de hinek corên askomîkotayan bi xaneyek fotesentezî (kevz an jî bakterî) ve têkiliya sûdgorke (mutualîzîm) ava dikin, bi vî awayî lîken peyda dibin. Hin corên askomîkoteyan jî mişexwer an jî genîxwerên riwek û ajalan in. Hinek tekxaneyî ne lê hinek karokên liqê askomîkota jî firexaneyî ne. Karoka havênê, kuvarka goştberxik, dobelan û penîsîlyum (''penicillium'') hin mînakên serekî ne bo karokên liqê askomîkota.

Di askomîkotayan de pirbûna nezayendî, bi gopikkirinê, bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''fission''), parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') an jî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak, pirbûna nezayendî di karoka havênê de bi gopikkirinê, di karoka penîsîlyumê de bi konîdyumê rû dide.

Ji bo pirbûna zayendî, askomîkota di pêkhateyên tûrekî yên bi navê askus de bi dabeşbûna miyozî, sporên bi navê askospor berhem dikin. Di askusek de 4 heta 8 spor tên berhemkirin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Ascomycota&quot;. Encyclopedia Britannica, 10 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/Ascomycota. Accessed 14 July 2025.&lt;/ref&gt;

Du cor mîselyum, mîselyuma cotbûnê ya nêr û ya mê di pirbûna zayendî de kar dikin. Di mîselyuma nêr de di beşa anterîdiyum de [[sperm]] tên çêkirin. Di mîselyuma mê de [[Hêk (toxim)|hêk]] di beşa askogoniyumê de tên çêkirin. Bi yekbûna anterîdiyum û askogoniyumê plazmogamî rû dide. Ji yekbûna sîtoplazmayên van pêkhateyan, askokarp (tenê ber) peyda dibe. Di nav askokarpê de xaneyên tûrîkî yên bi navê askus geşe dibin. Di askusan de bi kiryara karyogamî, zanyariyên bomaweyî yên mîselyumên nêr û mê tevlê hev dibin û zîgota dîploîdî çêdibe. Zîgota dîploîdî dest bi dabeşbûna miyozê dike, bi vî awayî di askusê de çar navikên haploîdî yên ne wekhev peyda dibin. Xaneyên navikên haploîdî bi dabeşbûna mîtozî dibin 8, parzûna xaneyê û dîwarên xaneyê li dora her navikek de çêdibe, êdî ev pêkhateyan wekî askospor tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Askospor (sporên tûrekî) belavê hawirdorê dibin, di jîngehek guncav de zîl didin bo çêkirina hîfên nû. Ji ber ko askospor bi miyozê hatibûn çêkirin, dibe ko hîfên nû, ji aliyê bomaweyê ve ji hev cuda bin.
[[Wêne:Basidiomycete life cycle ku.png|thumb]]

=== Bazîdiyomîkota (''basidiomycota'') ===

Wekî karokên kolekî (stûnî) jî tên navkirin.Bazîdiyomîkota liqek ji cîhana karokan e û bi qasî 30 000 coran lixwe digire. Kuvark (bi înglîzî: ''mushroom''), karoka pîşo (bi înglîzî: ''shelf fungi'' ), kuvarka fisegur (bi înglîzî: ''puffball'' ''mushroom'') û karokên jenga riwekan (bi înglîzî: ''rust'') hinek mînak in bo endamên liqê bazîdiyomîkotayê.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Basidiomycota&quot;. Encyclopedia Britannica, 18 Aug. 2023, https://www.britannica.com/science/Basidiomycota. Accessed 23 July 2025.&lt;/ref&gt;

Karokên endamê liqê bazîdîyomîkota, wekî bazîdiyomîset (bi înglîzî: ''basidiomycete'') tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt; Di bazîdiyomîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdyumê, bi gopikkirin an jî bi perçebûnê rû dide.

Piraniya bazîdiyomîsetan bi pirbûna zayendî zêde dibin. Sporên zayendî yên ji bazîdiyomîsetê hatine berdan, di rewşa guncav de zîl didin û hîfên haploîdî çêdibin. Pêvajoya pirbûna zayendî bi yekbûna hîfên cotbûnê dest pê dike. Du corên hîfên cotbûnê hene, deziyê cotbûnê yê negatîv û dezîyê cotbûnê yê pozîtîv. Bi yekbûna xaneyên herdu hîfan (deziyê cotbûnê yê (+) û yê (-)) mîselyuma dîkaryotî peyda dibe, ji vî bûyerê re tê gotin plazmogamy. Di hawirdora guncav de (baran, germahî) mîselyuma dîkaryotî geşe dibe û ber bi rûyê erdê ve dirêj dibe. Bi dabeşbûna mîtozî, ji mîselyuma ser erdê de pêkhateya tenê ber (bi înglîzî: ''fruiting body'') peyda dibe. Wekî mînak, kuvarka kinkorê bi eslê xwe beşa tenê ber a karokê ye. Hîf û mîselyum di bin axê de ne. Ango gava kuvarka kinkorê ji bo xwarinê tê berhevkirin, beşek mîselyumê di bin axê de dimîne, salek din, ji mîselyumê, tenê ber ên nû (kuvarkên nû) çêdibin. Di kuvarkan de tenê ber, ji kumik û qedokeyê pêk tê. Herwisa tenê ber ê bazîdiyomîkotayan, wekî bazîdiyokarp (bi înglîzî: ''basidiocarp'') jî tê navkirin. Di gelemperiya kuvarkan de, binê kumikê de rîşû (bi înglîzî: ''gills'') hene. Rîşûyên kumikê bi xaneyên dîkaryotî yên bi navê bazîdiyuman (bi înglîzî: yek jimar; ''basidium'', pirjimar; ''basidia'') dapoşrav in. Bazîdiyum çêkerê bazîdiyosporan in. Bazîdyuma dîkaryotî bi karyogamiyê, navikên xwe yek dike û navika dîploîdî peyda dibe. Bi dabeşbûna mîyozî navika dîploîdî dabeşê 4 navikên haploîdî dibin, her yek ji van navikan diperisin bo bazîdiyosporek. Ji rişûyên kuvarkê, bi mîlyaran bazîdiyospor belavê hawirdorê dibin, di bin şert û mercên guncav de, zîl didin bo hîf û mîselyumên nû.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== Dîtromîkota (deuteromycota) ===
Bi eslê xwe liqek destkarî (bi înglîzî: ''artificial phylum'') ye. Endamên vê liqê, wekî karokên netemamker (bi înglîzî: ''imperfect fungi'') jî tên navkirin. Ji ber ko di çerxa jiyana hin karokan de qonaxa pirbûna zayendî rû nade, ev karok nayên polenkirin û di liqek destkarî de, di liqê dîtrîmîkota de tên cihkirin. Ango endamên vê liqê bi pirbûna zayendî ya asayî zêde nabin. Di dîtromîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak karokên kufikê yên bi navê ''Aspergillus niger'', di liqê dîtromîkota de tê polenkirin.
== Têkiliya karokan di jîngehê de ==
[[Wêne:DecayingPeachSmall.gif|thumb|&lt;small&gt;Karoka kufikê li ser xoxa rizî de geşe dibe.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Di dirêjiya şeş rojan de, her 12 saetan carek, wêneyek hatiye girtin.&lt;/small&gt;

]]
Pirtiriya karok genîxwer in, di jîngehê de madeyên endamî yên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nezindî hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar jî ji bo çêkirina xurek, ji aliyê zîndewerên xwejîn ve tên bikaranîn. Bi vî awayî di jîngehê de çerxa xurekê ava dibe.

Karok hin caran bi zîndewerên din re têkiliya hevguzeranî (sîmbiyoz) ava dikin. Dibe ko ev sîmbîyoz bi awayî mişexwerî (parazîtî) an jî sudgorke (mutualîstî) be. Wekî mînak, ekseriyê riwekan bi karokan re di nav têkiliya sîmbiyozê de ne. Regên rîwekan bi beşa karokê ya di bin axê de, girêdan ava dikin û pêkhateya bi navê mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') peyda dibe. Bi mîkorîzayan riwek û karok alûgorkirina av û xurekan dikin, bi vî awayî herdu zîndewer (karok û riwek) dikarin bijîn.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Heke serê hîfa karokê bi xaneyek fotesentezî ve girêdan ava bike, lîken (bi înglîzî: ''lichen'') çêdibe. Dîwarê xaneya karok û xaneya fotosentezî hildiweşe û herdu xane dabeş dibin bi vî awayî lîkena firexaneyî peyda dibe. Ango lîken ji hevgirtina karok û kevz, an jî karok û bakteriyê pêk tê. Di laşê lîkenê de mêjera xaneyên karok, ji ya xaneyên fotosentezî zêdetir e. Karok xaneyên fotosentezî diparêze û ji bo wan av dabîn dike. Xaneyên fotosentezî jî bi karlêkên [[fotosentez]]ê, xurekên endamî berhem dikin û xurekên xwe bi karok ve parve dikin. Ango di navbera karok û xaneya fotosentezî de pêwendiya sîmbiyozê heye, Ji ber ko hem karok, hem jî xaneya fotosentezî ji vê têkiliyê sûd digirin, ev sîmbiyoz wekî sûdgorke (mutualîzîm) tê navkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt;Lîken dikarin di cihên ko derfet nadin bo jiyana zindewerên din de jî bijîn. Lîken dikarin li ser keviran bijîn. Ji ber asîd û ava lîkenan kevir hedî bi hêdî hildiweşin û tevlê çêbûna axê dibin. Gava bi têra xwe ax hat çêkirin, îcar tovên riwekan li ser axê zîl didin û riwek xwe bi regên xwe bi axê ve girê didin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt;
== Nexweşi ==

Sporên karokan di hawayê de belav dibin, hin caran spor bi [[henase]]girtinê dikeve nav laşê mirov jî. Dibe ko sporên karokan di hin kesan de bibin sedema çêbûna hestiyariyê (alerjî).Hin karok hokarê nexweşiyê ne, tûşê şaneyên ajal û riwekên zindî dibin û dibin sedema sistî û jinavçûna şane û xaneyên laş.&lt;ref&gt;Takayuki Arazoe, Chapter Six - CRISPR-based pathogenic fungal genome editing for control of infection and disease,Editor(s): Vijai Singh,Progress in Molecular Biology and Translational Science, Academic Press, Volume 179, 2021,
Pages 161-196, ISSN 1877-1173, ISBN 9780323853217, https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2020.12.016.&lt;/ref&gt; Karok dikarin tûşê [[Çermê mirov|çerm]], [[nînok]] û [[Por (anatomî)|porê]] mirov bibin. Li dij nexweşiya karokan dermanên karokkuj tên bikaranîn. Gava karok tûşê riwekan dibin, geşe û peresîna riwekan têk d,ibin. Wekî mînak jenga genim, nexweşiyek karokî ye.

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Karok| ]]
[[Kategorî:Karokzanî]]</text>
      <sha1>pvvqeal8nrmq9i15sld9bvbdhvx6hui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012640</id>
      <parentid>2012639</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86183" sha1="sqk48l5bwswwdv7a8dnvl9tfkw16gtw" xml:space="preserve">'''Karok''' an jî '''kerû''' (bi înglîzî: yekjimar; ''fungus'', pirjimar; ''fungi'') yek ji cîhana zîndewerên tekxaneyî an jî firexaneyî yên endamên koma zîndewerên navikrasteqîn (êkaryot) in.

Ji bo karokên xwarinê bi gelemperî peyava [[kuvark]] tê bikaranîn, lê karok û kuvark ne haman tişt in, kuvark beşek ji cîhana karokan e.

Beşa zaniste ya li ser karokan xebat dike, wekî karokzanî (bi înglîzî: ''mycology'') tê navkirin. Karokzanî liqek [[Biyolojî|biyolojiyê]] ye. Di warê karokzaniyê de, karokzan li ser pêkhateya biyokîmyayî ya karokan, polenkirina karokan, diyarkirina bomaweya karokan, û ji aliyê mirov ve bikaranîna karokan de xebat dikin.

Kuvark, karokên havênê, kufik û ''Penicillium notatum'' a ko jê dijezîndeyî ya penîsîlîn tê çêkirin, hemû endamên cîhana karokan in. Karok di jorecîhana Êkarya (bi înglîzî: ''Eukarya'') da cih digirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;
== Taybetmendî ==
[[Wêne:Karok ku.png|thumb|398x398px|Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol. 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.]]
Karok jî wekî mîna [[ajal]]an, xwenejîn (heterotrof) in. Nikarin mîna [[riwek]], [[kevz]] û hin [[Bakterî|bakteriyan]] xurekên xwe bi [[fotosentez]] an jî kîmosentezê berhem bikin. Ajal xurekan dixwin û di [[coga herisê]] de bi alîkariya [[enzîm]]an, xurekan hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar ên wekî [[glukoz]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û asîdên çewrî ji coga herisê tevlê [[xwîn]]ê dibin û tên guhaztin bo [[xane]]yan. Berevajiyê ajalan, hemû karok xurekan li derveyê laşê xwe [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û dimijînin nav xaneyên xwe. Ji bo vê karê, karok enzîmên xwe derdidin ser xurekên hawirdora xwe. Enzîm xurekên endamî yên aloz hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Xurekên sakar jî ji aliyê karok ve tê mijandin û di xaneyan de tên bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Karok xurekên xwe ji madeyên endamî yên laşê organîzmayên mirî an jî zindî bi dest dixin. Madeyên endamî yên wekî dar û riwekên rizî, laşê ajalên mirî û paşmayîyên organaîzmayên zindî ji bo dabînkirina xurek çavkaniyên sereke ne.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Hemû karok navikrasteqîn in (êkaryot).

Hemû karok xwenejîn in (heteretof).

Piraniya karokan firexaneyî ne, lê hindek corên tekxaneyî jî hene. Mînak, karoka havên tekxaneyî ye, lê karokên havênê bi şeweyî molge (kolonî) bi hevre dijîn.

Hin karok firenavikî ne, ango di xaneya wan de ne yek, lê zêdetir [[navik]] cih digirin.

Dîwarê xaneyên karokan kîtîn lixwe digire.

Piraniya endamên cîhana karokan neliv in. Tenê di liqê Çîtrîdîomîkota (''Chytridiomycota'') de gamet, qamçî lixwe digirin û dilivin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Ji ber ko karok cih naguherin, xwediyê pêkhateyên mîna reg in û xaneyên wan bi dîwarê xaneyê pêçayî ne, di salên berê de karok wekî riwek dihatin hesîbandin. Zanyar bi xebatên li ser [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ya biçûk, ARN-rîbozomî ya karokan û ya zîndewerên ji cihanên êkarya dan ber hev û diyar kirin ko karok ji riwekan pirtir, dişibin ajalan.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;

Li cem karokan kiryara [[mîtoz]]ê ji xaneyên zîndewerên din cudatir rû dide. Ji ber ko di hin karokan de xane bi berbestan ji hev nahitine cihêkirin, yekeya pirbûnê ya karokan, ne xane lê navik e. Dema mîtozê de parzûna navikê hilnaweşe, rîsên teşiyê ji parzûna navikê derbas dibin û xwe bi [[kromozom]]an ve girê didin. Ji bilî karokên liqê Çîtrîdiyomîkota, xaneyên karokan [[Sentrîol|sentriyol]] lixwe nagirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

== Pêkhate ==

Laşê karokên firexaneyî ji tora dezîyên piçûk pêk tê. Tora deziyên karokê wekî hîf ( bi latînî: yekjimar; ''hypha'', pirjimar; ''hyphae'') tê navkirin. Hîf (dezîyekarok) bi şeweyê deziyê lûlelyî ne.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Ango hîf bi eslê xwe xaneyek lûlelyî ya liqdar e û bi sîtoplazmayê tijî ye. Dibe ko hîf bêberbest be (bi înglîzî: ''aseptate hypha'') û firenavik be an jî bi berdestan hatibe dabeşkirin (bi înglîzî: ''septate hypha'').&lt;ref name=&quot; Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt; Bi gelemperî karokên seretayî (pîrîmîtîv) hifên biberbest an jî hîfên berbestên netemamî lixwe digirin. Di berbestên netemamî de berbest kunkirî ne, [[sîtoplazma]] ji xaneyek dikare biherike xaneya din. Herwisa ne [[endamok]] lê, hin molekul jî di nav sîtoplazmayê de ji xaneyek ber bi xaneya din ve cih diguherin. Hîfên piraniya corên karokan, hîfên biberbest in. Di hîfên bi berdestan hatine cihêkirin de, li gor cora karokê an jî li gor qonaxa geşebûn û peresîna karokê dibe ko her xane yek an jî pirtir navik lixwe bigire.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;/&gt;

Hîfên karoka kufika nanê bi berbestan nehatinê cihêkirin, loma hîfên kufika nanê ji xaneyên firenavikî pêk tên.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;Girseya hîfên bi hev re girêdayî wekî rîsê karokê an jî mîselyum (bi înglîzî: ''mycelium'') tê navkirin. Dibe ko mîselyuma karokek di nav axê de, ji torek çendan mêtreyan pêk were. Mîselyum ne tenê di nav axê de, lê li ser an jî di nav riwekan de, li ser madeyên endamî yên wekî nan, penêr û hwd jî geşe dibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Hin karok, wekî mînak, karoka havênê, tekxaneyî ye û mîselyum pêk naîne.Gava di hawirdorê de bi têra xwe xurekên endamî hebin, hîfên nû tê çêkirin û mîselyuma karokê bi lez geşe dibe. Serê hîfên karokê ber bi xurekê ve dirêj dibin. Ji ber ko hîf gelek zirav û liqdar in, ji bo mijîna xurekan, rûyek fireh dabîn dikin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;Ango di karokên firexaneyî de, her deziyek mîselyumê, hîfek e. Hîf zincîreke xaneyan e ko ji serî heta dawî bi hev ve girêdayî ne. Di hin karokên firexaneyî de gelek hîf bi hev re tên girêdan û pêkhateyên çêkerê [[Spordan|sporan]] peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Di pêkhateya dîwarê xaneyê karokan de kîtîn heye. Kîtîn pêkhateyak qayişokî û qayim e û ji polîsakkarîdên nîtrojenî ava bûye.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Karok ji xaneyên êkaryotî (navikrasteqîn) pêk tên lê berevajiyê zîndewerên din ên êkaryotî, xaneyên karok haploîdî ne. Tenê di qonaxa pirbûna zayendî de ji bo demek kurt, dîploîdî ne.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt;

Karok mijer in. Xurekê xwe bi rêya mijînî werdigirin.Enzîmên herisê berhem dikin û der didin ser xurekê, xurekê li derveyê xaneyê diherisînin, paşê dimijînin nav xaneyê.

Hin corên karokan bi genîxweriyê, xwarinên xwe ji organîzmayên mirî bi dest dixin. Karok bi nîvçeregan ''(rhizoids'') xwe bi hawirdora xwe ve girê didin.

Karok ji bo hilweşandina xurekên endamî yên li hawirdora xwe, enzîm bi kar tînin. Selulaz (''cellulase''), fîtaz (''phytase''), lîpaz (''lipase''), û zîlenaz (''xylanase'') mînakên serekî ne bo enzîmên karokan. Karok xurekên endamî yên aloz, bi alîkariya enzîman hildiweşîne bo xurekên endamî yên sakar. Deziyekarok (hîf), madeyan ji hawirdorê dimijînin. Deziyekarok di nav axê de an jî di nav qedê riwekên de dirêj dibin.

== Çerxa jiyana karokan ==
Di çerxa jiyana karokên bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin de, qonaxa haploîdî û qonaxa dîploîdî li dû hev dubare dibin.Karokên firexaneyî bi zîldana sporê geşe dibin û hîf û mîselyum çêdikin. Qonaxa haploîdî bi yekbûna navikên haploîdî, ango bi karyogamiyê dawî dibe. Bi yekbûna navikên haploîdî, [[zîgot]]a dîploîdî peyda dibe û qonaxa dîploîdî ya karokê dest pê dike. [[Miyoz|Dabeşbûna miyozî]] kromozomên zîgote dabeşê du paran dike û qonaxa haploîdî ji nû ve dest pê dike. Gamet bi mîtozê, ji pêkhateya haploîdî peyda dibin. Di piraniya corên karokan de ji bilî zîgote, hemû pêkhateyên karokê haploîdî ne.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot; /&gt;
=== Spor ===
Pitiriya karokan bi navbeynkariya [[Spor (biyolojî)|sporan]], bi [[pirbûna nezayendî]] zêde dibin. Dibe ko spor bi kiryara zayendî bi dabeşbûna miyozê, an jî bi kiryara nezayendî, bi dabeşbûna mîtoze werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

Sporên bi kiryara nezayendî tên çêkirin, di xaneyên tûrikî yên bi navê spordank (sporangiyum) de tên berhemkirin û wekî sporên spordankê an jî sporangiyaspor tên navkirin. Sporên bi kiryara zayendî tên çêkirin jî li gor cora liqê karokan, wekî askospor, bazîdiyospor û zîgospor tên navkirin. Herwisa sporên hin karok û kevzan jî wekî oospor tên navkirin.&lt;ref&gt;McGinnis MR, Tyring SK. Introduction to Mycology. In: Baron S, editor. Medical Microbiology. 4th edition. Galveston (TX): University of Texas Medical Branch at Galveston; 1996. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK8125/&lt;/ref&gt;

Spor xaneyên haploîdî ne bi dabeşbûna mîtozî karoka firexaneyî ya haploîdî çêdikin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt; Bi gelemperî spor bi bayê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û mîselyuma karokê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt; Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Sporên karokên ko nexweşî tûşî mirov û zîndewerên din dikin, bi gelemperî bi rêka hewayê belav dibin. Sporên hin karokan jî ji aliye mêş û mûran ve tên guhaztin. Di hin karokan de spor kilik lixwe digin û bi alikariya wê cih diguharînin. Sporên bikilik wekî zoospor tên navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

=== Geşebûn ===

Karok bi gelemperî zîndewerên firexaneyî ne. Karokek firexaneyî di çerxa jiyana xwe de, bi du şêweyên cuda xuya dibin. Karok an di qonaxa pirbûnê de ye, an jî di qonaxa vejetayî de ye. Dema karok spor berhem dike, di qonaxa pirbûnê (bi înglîzî: ''reproductive stage'') de tê hesîbandin. Heke karok ne di qonaxa pirbûnê de be, di qonaxa vejetayî (bi înglîzî: ''vegetative stage'') de ye.

Di qonaxa vejetayî de karok ji hîfan pêk tê. Girseya hîfan wekî mîselyum tê navkirin. Mîselyum dikare di bin axê de, li ser axê de an jî li ser tiştên rizî de geşe bibe. Herwisa dibe ko mîselyum di nav şileyê de an jî di nav şaneyên zindî de jî geşe bibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Hîf bi tena serê xwe pir hûrik e û bi [[Çavê mirov|çavên]] tazî nayê dîtin. Lê mîselyuma karokê dibe ko gelek mezin be.Geşe û peresîna karokan di jîngehên şil (hêmî) û piçek asîdî de hê baştir rû dide. Karok dikarin hem di hebûn hem jî di nebûna ronahiyê de geşe bibin. Li gor pêdiviya wan a bi oksîjenê, sê cor karok heye. Piraniya karokan, hewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate'' ''aerobe'') ne, divê di hawirdora wan de hertim bi têra xwe oksîjen hebe. 

Hinek corên karokan jî nehewayî neçarî (bi înglîzî: ''obligate anaerobe'') ne, divê di hawirdora wan de oksîjen tune be. Wekî mînak, hinek karokên ji liqê Çîtrîdîomîkota di nav ûrê çêlekan de dijîn û tenê dikarin bi henaseya nehewayî enerjî bi dest bixin. Di hebûna oksîjenê de nikarin bijîn. Herwisa hin karok jî, bi taybetî karokên hawênê, nehewayî hilbijêrer (bi înglîzî: ''facultative anaerobe'') in, di hebûn û tunebûna oksîjenê de dijîn, xurekên endamî bi rêçeya karlêkên [[Henaseya xaneyê|bahenaseyî]] an jî nebahesaneyî hildiweşînin û enerjî bi dest dixin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;
== Pirbûn ==

Gelek karok dikarin hem sporên bo pirbûna zayendî û hem jî sporên bo pirbûna nezayendî çêbikin. Gava karok bi pirbûna zayendî zêde dibin, du hîfên haploîdî yên guncavê hev tên ba hev û yek dibin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

=== Pirbûna nezayendî ===

Pirbûna nezayendî kiryara klonkirinê ye, bi pirbûna nezayendî, zîndewerên kopiyên hev tên çêkirin.

Gelek karok dikarin hem bi [[pirbûna zayendî]] hem jî bi pirbûna nezayendî pir bibin. Bi qasî 20,000 corên karokan tenê bi pirbûna nezayendî pir dibin. Kiryara pirbûna nezayendî li cem hemû corên karokan ne yek e.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

Sporên nezayenî yên karokan hin caran wekî mîtospor (bi înglîzî: ''mitospores'') jî tên navkirin. Bi çêkirina sporên bo pirbûna nezayendî, karokên ko ji bo hawirdorek taybet hatine guncandin, dikarin belavê hawirorên mîna hawirdora wan bibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             
Karok bi çar rêyên sereke bi pirbûna nezayendî zêde didibin

1. Konîdiyum

2. Spordan

3. Gopikkirin (bi înglîzî: ''budding'')

4. Parçebûn (parçebûnî) (bi înglîzî:''fragmentation'')

Gelek corên karokan di kotahiya hîfê de, di serê hîfên xwe de sporên bo pirbûna nezayendî berhem dikin, ji van sporan re tê gotin konîdiyum (bi latînî: yekjimar: ''conidium'', pirjimar: ''conidia''). Gava konîdiyum belavê hawirdorê dibin û rastê substrada (madeya endamî) guncav tên, zîl didin bo hîf û mîselyumê. Mîselyum jî hê pirtir konîdiyum çêdikin. Kufika kesk a li ser porteqalê çêdibe, mînak e bo karokên konîdiyayî.

Tek karokek dikare di dirêjiya du rojan de, di her saetek de 40 mîlyon konîdiyum berhem bike.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt; Ji ber ko pirbûn û belavbûna karokan gelekî bi lez rû dide, karok dikarin xurekan genî bikin, tûşê laşê riwek û ajalan bibin û wan nexweş bixin.

Di karokên havênê de, wekî mînak, havêna hevîrtirş de, pirbûna nezayendî bi gopikkirinê rû dide.

Hin karok di pêkhateya kîsikî ya bi navê spordank (bi înglîzî: ''sporangium'') de sporên nezayendî berhem dikin ji van sporan re tê gotin sporên spordankê (sporangiyospor).Wekî mînak, kufika reş a nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' sporên nezayendî di spordankên xwe de bi mîtozê berhem dike.

=== Pirbûna zayendî li cem karokan ===

Di pirbûna zayendî de du corên hîfên cotbûnê (deziyê bexşîner (+) û deziyê wergir(-) yek dibin û diperisin bo çêbûna zîndewerek nû. Zîndewra nû sporên zayendî berhem dike, spor ji herdu bavan jî zanyariyên bomaweyî werdigirin. Çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;/&gt;

Bi pirbûna zayendî, bomaweya karokên nû piçek diguhere. Di karokên nû de çêbûna çeşîddarî, rê dide ko karok di jîngehên cuda de cih bibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt; Bi gelemperî gava ji hîfên du mîselyumên cuda feremon (bi înglîzî: ''pheromone'') tê derdan, kiryara pirbûna zayendî jî dest pê dike. Feremonên mîselyumê molekulên taybet in û ji bo pirbûna zayendî sînyal diguhazînin. Feremonên ji mîselyumê bi wergirên miselyuma din ve tên girêdan û hîf ber bi çavkaniya feremonê dirêj dibin. Gava hîfên herdu mîselyumê rastê hev tên, tevlê hev dibin û yek dibin, ji vê bûyerê re tê gotin plazmogamî.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;

Di kiryara pirbûnê de di ajal, riwek û hin karokan de, bi yekbûna du xaneyên haploîdî (gamet) xaneyek dîploîdî (zîgot) peyda dibe. Lê di karokên bazîdiyomîkota û askomîkota de, berê ko navika bavanan yek bibin û navikek diploîdî çêbibe, qonaxa dîkaryonî (bi înglîzî: ''dikaryotic stage'' ) rû dide. Ango di xaneya dîkaryon de, du navikên haploîdî yên ji hev cuda cih digirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt; Qonaxa dîkaryonî beşek ji qonaxa heterokaryonî ye. Heke sîtoplazmayên xaneyan yek bibin û xaneyek bi du an jî zêdetir navikên ji hev cuda peyda bibe, ev rewş wekî heterokaryotî (bi înglîzî: ''heterokaryotic'') tê navkirin. Dibe ko qonaxa dabeşbûnê ya navikên di xaneya heterokaryon de, ji hev cuda be, an jî dibe ko çavkaniyên navikan ji hev cuda bin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Piştî plazmogamî, qonaxa karyogamî dest pê dike. Bi karyogamî, ango yekbûna navikan, zîgota dîploîdî peyda dibe. Maweya navbera qonaxa plazmogamî û karyogamî di hemû karokan de ne yek e. Di karokên askomîkota de qonaxa dîkaryonî (1n + 1n) kurt e, tenê di çendan xaneyên pirbûna zayendî de rû dide. Di karokên bazîdiyomîkota de qonaxa dîkaryonî, piraniya jiyana karokê de didome. Hem di xaneyên pêkhateyên çêkerê sporan de, hem jî di xaneyên pêkhateyên din ên karokê de qonaxa dîkaryonî rû dide.

Ji zîgota dîploîdî bi dabeşbûna miyozî, sporên haploîdî tên çêkirin. Spor belavê jîngehê dibin.Bi zîldana sporan hîf û mîselyumên nû çêdibin. Di pirbûna zayendî de bi karyogamî û miyozê çeşîddariya bomaweyî rû dide.
== Polenkirin ==

Cîhana karokan gelek [[cor]]an lixwe digire. Heta niha bi qasî 100 000 karok ji aliyê zanyaran ve hatine nasandin, lê li ser rûyê erdê hejmara corên karokan dibe ko ji 1.5 mîlyonê zêdetir bin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Li gor polenzaniya nûjen, cîhana karokan di 7 liq, 10 jêreliq, 35 pol, 12 jêrepol, û 129 koman de tê polenkirnin.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica&quot;&gt;Moore, David, Ahmadjian, Vernon, Alexopoulos, Constantine John. &quot;fungus&quot;. Encyclopedia Britannica, 15 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/fungus. Accessed 4 May 2025. &lt;/ref&gt;

Lê xebatên ser polenkirina karokan hê jî neqediyaye. Her ko di warê pêkhateya molekulên karokan de zanyariyên nû tên bi destxistin, pêdivî bi polenkirina nû dibe. Wekî minak, heta salên 1990an jî zîgomîkota di nav cîhana karokan de wekî liqek serbixwe dihat destnîşankirin. Lê zîgomîkota êdî wekî liqek (bi înglîzî: ''phylum'') karokan nayê hesîbandin. Niha endamên zîgomîkoteyan di nav liqên mukoromîkota (''mucoromycota'') û zupagomîkota (''zoopagomycota'') de tên polenkirin.

Ji bilî polenkirina zanistî, karok li gor şêweyê çêkirina sporan jî tên polenkirin. Li gor cihê çêkirina sporan, cîhana karokan di çar beşan de tê dabeşkirin.

=== Zîgomîkota (''zygomycota'') ===
[[Wêne:Zygomycota life cycle ku.png|thumb]]
Wekî karokên konjugasyonê (bi înglîzî: ''conjugated fungi'') jî tên navkirin. Karokên endama liqê zîgomîkotayê, wekî zîgomîset tên navkirin. Wekî mînak, kufika nan a bi navê ''Rhizopus stolonifer'' di vê liqê de cih digire. Kufika nan, li gel nan, li ser mêwe û sebzeyan de jî geşe dibe. Piraniya endamên zîgomîkota genîxwer in, li ser madeyên endamî yên rizî an jî genîbûyî de dijîn. Hinek corên zîgomîkotayan mişexwer in, bi taybetî mişexwerên kêzan in.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt; Hîfên zîgomîsetan bi gelemperî dîwarê xaneyê lixwe nagirin.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;

Zîgomîkota bi gelemperî bi pirbûna nezayendî zêde dibin. Sporên nezayendî di spordankê (sporangiyum) de tên çêkirin û wekî sporên spordanê (sporangiyospor) tên navkirin. Lê gava deziyên cotbûnê yek dibin, bi pirbûna zayendî sporên zayendî yên bi navê zîgospor çêdibin. Zîgospor sporên gir û bi dîwarê stûr in. Zîgospor di jîngeha guncav de bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdikin. Bi zîldana sporan mîselyum peyda dibe.
[[Wêne:Ascomycete life cycle ku.png|thumb]]

=== Askomîkota (''ascomycota'') ===
Wekî karokên tûrekî (bi înglîzî: ''sac fungi'') jî tên zanîn. Di cîhana karokan de hinek corên askomîkotayan bi xaneyek fotesentezî (kevz an jî bakterî) ve têkiliya sûdgorke (mutualîzîm) ava dikin, bi vî awayî lîken peyda dibin. Hin corên askomîkoteyan jî mişexwer an jî genîxwerên riwek û ajalan in. Hinek tekxaneyî ne lê hinek karokên liqê askomîkota jî firexaneyî ne. Karoka havênê, kuvarka goştberxik, dobelan û penîsîlyum (''penicillium'') hin mînakên serekî ne bo karokên liqê askomîkota.

Di askomîkotayan de pirbûna nezayendî, bi gopikkirinê, bi dabeşbûna nîvekî (bi înglîzî: ''fission''), parçebûnê (bi înglîzî: ''fragmentation'') an jî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak, pirbûna nezayendî di karoka havênê de bi gopikkirinê, di karoka penîsîlyumê de bi konîdyumê rû dide.

Ji bo pirbûna zayendî, askomîkota di pêkhateyên tûrekî yên bi navê askus de bi dabeşbûna miyozî, sporên bi navê askospor berhem dikin. Di askusek de 4 heta 8 spor tên berhemkirin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Ascomycota&quot;. Encyclopedia Britannica, 10 Apr. 2025, https://www.britannica.com/science/Ascomycota. Accessed 14 July 2025.&lt;/ref&gt;

Du cor mîselyum, mîselyuma cotbûnê ya nêr û ya mê di pirbûna zayendî de kar dikin. Di mîselyuma nêr de di beşa anterîdiyum de [[sperm]] tên çêkirin. Di mîselyuma mê de [[Hêk (toxim)|hêk]] di beşa askogoniyumê de tên çêkirin. Bi yekbûna anterîdiyum û askogoniyumê plazmogamî rû dide. Ji yekbûna sîtoplazmayên van pêkhateyan, askokarp (tenê ber) peyda dibe. Di nav askokarpê de xaneyên tûrîkî yên bi navê askus geşe dibin. Di askusan de bi kiryara karyogamî, zanyariyên bomaweyî yên mîselyumên nêr û mê tevlê hev dibin û zîgota dîploîdî çêdibe. Zîgota dîploîdî dest bi dabeşbûna miyozê dike, bi vî awayî di askusê de çar navikên haploîdî yên ne wekhev peyda dibin. Xaneyên navikên haploîdî bi dabeşbûna mîtozî dibin 8, parzûna xaneyê û dîwarên xaneyê li dora her navikek de çêdibe, êdî ev pêkhateyan wekî askospor tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Askospor (sporên tûrekî) belavê hawirdorê dibin, di jîngehek guncav de zîl didin bo çêkirina hîfên nû. Ji ber ko askospor bi miyozê hatibûn çêkirin, dibe ko hîfên nû, ji aliyê bomaweyê ve ji hev cuda bin.
[[Wêne:Basidiomycete life cycle ku.png|thumb]]

=== Bazîdiyomîkota (''basidiomycota'') ===

Wekî karokên kolekî (stûnî) jî tên navkirin.Bazîdiyomîkota liqek ji cîhana karokan e û bi qasî 30 000 coran lixwe digire. Kuvark (bi înglîzî: ''mushroom''), karoka pîşo (bi înglîzî: ''shelf fungi'' ), kuvarka fisegur (bi înglîzî: ''puffball'' ''mushroom'') û karokên jenga riwekan (bi înglîzî: ''rust'') hinek mînak in bo endamên liqê bazîdiyomîkotayê.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;Basidiomycota&quot;. Encyclopedia Britannica, 18 Aug. 2023, https://www.britannica.com/science/Basidiomycota. Accessed 23 July 2025.&lt;/ref&gt;

Karokên endamê liqê bazîdîyomîkota, wekî bazîdiyomîset (bi înglîzî: ''basidiomycete'') tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt; Di bazîdiyomîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdyumê, bi gopikkirin an jî bi perçebûnê rû dide.

Piraniya bazîdiyomîsetan bi pirbûna zayendî zêde dibin. Sporên zayendî yên ji bazîdiyomîsetê hatine berdan, di rewşa guncav de zîl didin û hîfên haploîdî çêdibin. Pêvajoya pirbûna zayendî bi yekbûna hîfên cotbûnê dest pê dike. Du corên hîfên cotbûnê hene, deziyê cotbûnê yê negatîv û dezîyê cotbûnê yê pozîtîv. Bi yekbûna xaneyên herdu hîfan (deziyê cotbûnê yê (+) û yê (-)) mîselyuma dîkaryotî peyda dibe, ji vî bûyerê re tê gotin plazmogamy. Di hawirdora guncav de (baran, germahî) mîselyuma dîkaryotî geşe dibe û ber bi rûyê erdê ve dirêj dibe. Bi dabeşbûna mîtozî, ji mîselyuma ser erdê de pêkhateya tenê ber (bi înglîzî: ''fruiting body'') peyda dibe. Wekî mînak, kuvarka kinkorê bi eslê xwe beşa tenê ber a karokê ye. Hîf û mîselyum di bin axê de ne. Ango gava kuvarka kinkorê ji bo xwarinê tê berhevkirin, beşek mîselyumê di bin axê de dimîne, salek din, ji mîselyumê, tenê ber ên nû (kuvarkên nû) çêdibin. Di kuvarkan de tenê ber, ji kumik û qedokeyê pêk tê. Herwisa tenê ber ê bazîdiyomîkotayan, wekî bazîdiyokarp (bi înglîzî: ''basidiocarp'') jî tê navkirin. Di gelemperiya kuvarkan de, binê kumikê de rîşû (bi înglîzî: ''gills'') hene. Rîşûyên kumikê bi xaneyên dîkaryotî yên bi navê bazîdiyuman (bi înglîzî: yek jimar; ''basidium'', pirjimar; ''basidia'') dapoşrav in. Bazîdiyum çêkerê bazîdiyosporan in. Bazîdyuma dîkaryotî bi karyogamiyê, navikên xwe yek dike û navika dîploîdî peyda dibe. Bi dabeşbûna mîyozî navika dîploîdî dabeşê 4 navikên haploîdî dibin, her yek ji van navikan diperisin bo bazîdiyosporek. Ji rişûyên kuvarkê, bi mîlyaran bazîdiyospor belavê hawirdorê dibin, di bin şert û mercên guncav de, zîl didin bo hîf û mîselyumên nû.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

=== Dîtromîkota (deuteromycota) ===
Bi eslê xwe liqek destkarî (bi înglîzî: ''artificial phylum'') ye. Endamên vê liqê, wekî karokên netemamker (bi înglîzî: ''imperfect fungi'') jî tên navkirin. Ji ber ko di çerxa jiyana hin karokan de qonaxa pirbûna zayendî rû nade, ev karok nayên polenkirin û di liqek destkarî de, di liqê dîtrîmîkota de tên cihkirin. Ango endamên vê liqê bi pirbûna zayendî ya asayî zêde nabin. Di dîtromîsetan de pirbûna nezayendî bi konîdiyumê rû dide. Wekî mînak karokên kufikê yên bi navê ''Aspergillus niger'', di liqê dîtromîkota de tê polenkirin.
== Têkiliya karokan di jîngehê de ==
[[Wêne:DecayingPeachSmall.gif|thumb|&lt;small&gt;Karoka kufikê li ser xoxa rizî de geşe dibe.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Di dirêjiya şeş rojan de, her 12 saetan carek, wêneyek hatiye girtin.&lt;/small&gt;

]]
Pirtiriya karok genîxwer in, di jîngehê de madeyên endamî yên xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nezindî hildiweşînin bo molekulên sakar. Molekulên sakar jî ji bo çêkirina xurek, ji aliyê zîndewerên xwejîn ve tên bikaranîn. Bi vî awayî di jîngehê de çerxa xurekê ava dibe.

Karok hin caran bi zîndewerên din re têkiliya hevguzeranî (sîmbiyoz) ava dikin. Dibe ko ev sîmbîyoz bi awayî mişexwerî (parazîtî) an jî sudgorke (mutualîstî) be. Wekî mînak, ekseriyê riwekan bi karokan re di nav têkiliya sîmbiyozê de ne. Regên rîwekan bi beşa karokê ya di bin axê de, girêdan ava dikin û pêkhateya bi navê mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') peyda dibe. Bi mîkorîzayan riwek û karok alûgorkirina av û xurekan dikin, bi vî awayî herdu zîndewer (karok û riwek) dikarin bijîn.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Heke serê hîfa karokê bi xaneyek fotesentezî ve girêdan ava bike, lîken (bi înglîzî: ''lichen'') çêdibe. Dîwarê xaneya karok û xaneya fotosentezî hildiweşe û herdu xane dabeş dibin bi vî awayî lîkena firexaneyî peyda dibe. Ango lîken ji hevgirtina karok û kevz, an jî karok û bakteriyê pêk tê. Di laşê lîkenê de mêjera xaneyên karok, ji ya xaneyên fotosentezî zêdetir e. Karok xaneyên fotosentezî diparêze û ji bo wan av dabîn dike. Xaneyên fotosentezî jî bi karlêkên [[fotosentez]]ê, xurekên endamî berhem dikin û xurekên xwe bi karok ve parve dikin. Ango di navbera karok û xaneya fotosentezî de pêwendiya sîmbiyozê heye, Ji ber ko hem karok, hem jî xaneya fotosentezî ji vê têkiliyê sûd digirin, ev sîmbiyoz wekî sûdgorke (mutualîzîm) tê navkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt; Lîken dikarin di cihên ko derfet nadin bo jiyana zindewerên din de jî bijîn. Lîken dikarin li ser keviran bijîn. Ji ber asîd û ava lîkenan kevir hedî bi hêdî hildiweşin û tevlê çêbûna axê dibin. Gava bi têra xwe ax hat çêkirin, îcar tovên riwekan li ser axê zîl didin û riwek xwe bi regên xwe bi axê ve girê didin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot; /&gt;
== Nexweşi ==

Sporên karokan di hawayê de belav dibin, hin caran spor bi [[henase]]girtinê dikeve nav laşê mirov jî. Dibe ko sporên karokan di hin kesan de bibin sedema çêbûna hestiyariyê (alerjî).Hin karok hokarê nexweşiyê ne, tûşê şaneyên ajal û riwekên zindî dibin û dibin sedema sistî û jinavçûna şane û xaneyên laş.&lt;ref&gt;Takayuki Arazoe, Chapter Six - CRISPR-based pathogenic fungal genome editing for control of infection and disease,Editor(s): Vijai Singh,Progress in Molecular Biology and Translational Science, Academic Press, Volume 179, 2021,
Pages 161-196, ISSN 1877-1173, ISBN 9780323853217, https://doi.org/10.1016/bs.pmbts.2020.12.016.&lt;/ref&gt; Karok dikarin tûşê [[Çermê mirov|çerm]], [[nînok]] û [[Por (anatomî)|porê]] mirov bibin. Li dij nexweşiya karokan dermanên karokkuj tên bikaranîn. Gava karok tûşê riwekan dibin, geşe û peresîna riwekan têk d,ibin. Wekî mînak jenga genim, nexweşiyek karokî ye.

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==

{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Karok| ]]
[[Kategorî:Karokzanî]]</text>
      <sha1>sqk48l5bwswwdv7a8dnvl9tfkw16gtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîdya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29243</id>
    <revision>
      <id>2012534</id>
      <parentid>2009297</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29956" sha1="5jz0pdhv63bdx7ftpswxpf0su0youle" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key|Şah]]
| serokA1            = [[Gîgês]] (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]]
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp;amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt; ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}&lt;/ref&gt; Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}&lt;/ref&gt;

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}&lt;/ref&gt; Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî.
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]]
Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}&lt;/ref&gt; bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}&lt;/ref&gt;

Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya Lîdyayê ===
Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye.
==== Kandaules ====
Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.&lt;ref name=&quot;Figueira2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.&lt;ref name=&quot;Figueira2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}&lt;/ref&gt;

==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ====
[[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]]
===== '''Serdema Gîges''' =====
Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}&lt;/ref&gt; Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp;amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}&lt;/ref&gt;

Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.&lt;ref name=&quot;Spalinger1978&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}&lt;/ref&gt; Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.&lt;ref name=&quot;Spalinger1976&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spalinger1978&quot;/&gt;

Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;Spalinger1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spalinger1978&quot;/&gt;

===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' =====
Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.&lt;ref name=&quot;Spalinger1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spalinger1978&quot;/&gt; Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure |roja-gihiştinê=2026-05-09 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû&lt;ref name=&quot;Dale2015&quot;/&gt; û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}&lt;/ref&gt; Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;Dale2015&quot;/&gt;

Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Dale2015&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}&lt;/ref&gt; Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref name=&quot;Dale2015&quot; /&gt;
===== '''Serdema Alyattes''' =====
[[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]]
Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.&lt;ref name=&quot;Dale2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}&lt;/ref&gt;

Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}&lt;/ref&gt; û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}&lt;/ref&gt; heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}&lt;/ref&gt;

Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve |roja-gihiştinê=2026-05-10 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}&lt;/ref&gt;

Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}&lt;/ref&gt; û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.&lt;ref name=&quot;Diakonoff1985&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leloux2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

===== '''Serdema Kroesus''' =====
[[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]]
Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire&lt;ref name=&quot;Dale2015&quot;/&gt; ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}&lt;/ref&gt;

Kroîsos Karyayê xistiye bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.&lt;ref name=&quot;Diakonoff1985&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leloux2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure |roja-gihiştinê=2026-05-10 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Çand ==
=== Dîn ===
Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in&lt;ref name=&quot;Payne2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17 }}&lt;/ref&gt; û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.&lt;ref name=&quot;Payne2019&quot; /&gt;

Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12 }}&lt;/ref&gt; Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374 }}&lt;/ref&gt;

Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.&lt;ref name=&quot;Payne2019&quot; /&gt;

Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Richard K |tarîx=2025-12-15 |sernav=Glossary |url=https://doi.org/10.1093/9780199709502.003.0008 |kovar=Tantra Across the Buddhist Cosmopolis |rr=219–232 |doi=10.1093/9780199709502.003.0008 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>5jz0pdhv63bdx7ftpswxpf0su0youle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xirabê Sosina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35803</id>
    <revision>
      <id>2012654</id>
      <parentid>1784690</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2654" sha1="cwaffcdj81yvobwasemw6xn63j38g68" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Xirabê Sosina
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Açma
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Şirnex]]
| navçe              = [[Hezex]]
| nahiye             = [[Delave Qesrê]]
| hejmara_mezrayan   = 
| nifûs              = 432&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=tuik, 2011 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&amp;p_il1=73&amp;p_yil=2011&amp;p_dil=1&amp;desformat=html |roja-gihiştinê=2012-02-10 |roja-arşîvê=2012-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121207235545/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&amp;p_il1=73&amp;p_yil=2011&amp;p_dil=1&amp;desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2011]]
| hejmara_mêran      = 
| hejmara_jinan      = 
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = ~ 715
| koda_postayê       = 73300
| koda_telefonê      = (+90) 486
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|37|11|18|N|41|47|54|E|display=inline, title}}
}}
'''Xirabê Sosina''' (1928: خراب سوسنا / &quot;Kherabe Soussna&quot; (''Xerabê Sûsna''); 1946: ''Harapsüsina''; {{bi-tr|Açma}}), di demên berê de jê re dihate gotin ''Sosina ber girê Êlim'' jî, gundekî ku li ber [[Cizîra Botan]] dikeve. Girê Êlim, çiyayek bû ku ne zêde bilind bû lê pîroz jî dihat dîtin. Li aliyê wê yê rojava dikeve. Gundên nêzîkî gundê Xirabê Sosina ji gundên bi navê [[Qaraxrabê]], [[Xirabê Koza]], [[Aysarê]] ne. Li ber girê ku jê re di bêjin [[Girê Êlim]] heye. Di ber gund re jî, her sala di demên zivistanan de çemê ku jê re dibîjin [[Çemê Bestê]] diherikê. Ku zivistan buhurî ji, êdî çem ji kêf dibe û tê ber zûwabûnê. Li dore gund pir darên [[berû]], [[bajîr]], [[behîv]] û hwd hene. Hevîrdora gund ji pir avî ye.

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:40%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Gelheya gund, YerelNET |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266284 |roja-gihiştinê=2011-12-16 |roja-arşîvê=2012-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120211202247/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266284 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2011]]
|622
|-
|[[2000]]
|291
|-
|[[1990]]
|241
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Hezexê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Gundên Cizîrê]]</text>
      <sha1>cwaffcdj81yvobwasemw6xn63j38g68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gola Tanganyîka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44583</id>
    <revision>
      <id>2012727</id>
      <parentid>1716932</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1287" sha1="7gp9rxdvyv137i0d0p1tumjxx4mfdcq" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîka''' '''yan gola/zêya Tanganyîka''' yek ji zeryaçeyên (golên) mezin ên parzemîna Afrîkayê ye. 6emîn zeryaçeya mezintirîn a erdê ye.

Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.

Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]].

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>7gp9rxdvyv137i0d0p1tumjxx4mfdcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012728</id>
      <parentid>2012727</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="n7xb48llpssl9g51zl39hsy5o6ejf2l" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew 6em gola mezintirîn a erdê ye.

Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.

Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]].

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>n7xb48llpssl9g51zl39hsy5o6ejf2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012729</id>
      <parentid>2012728</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1281" sha1="skm4qbowd4naggjs4pauai6a7tfssn2" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye.

Li Afrîkayê duyemîn gola mezin û kûrtirîn gol e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyemîn gol e.

Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]].

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>skm4qbowd4naggjs4pauai6a7tfssn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012730</id>
      <parentid>2012729</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1276" sha1="bvk240blmwcwbjt1uv9fshdyvfptgo4" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e.

Dirêjiya wê 673 km, berayî kêmzêde 50 km ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 m, kûrtirîn cihê wê 1.470 m ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]].

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>bvk240blmwcwbjt1uv9fshdyvfptgo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012731</id>
      <parentid>2012730</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="ohbqzji29i2i43whu8en67ac7hta0e8" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]].

Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin.

Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>ohbqzji29i2i43whu8en67ac7hta0e8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012732</id>
      <parentid>2012731</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="3dtwv5voh51hxhwf0xgbf6i6dolosq0" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>3dtwv5voh51hxhwf0xgbf6i6dolosq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012733</id>
      <parentid>2012732</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="efblyvic4uioht4v681nj21xkzm4dx7" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

== Girêdanên derve ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>efblyvic4uioht4v681nj21xkzm4dx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012734</id>
      <parentid>2012733</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1344" sha1="gwa28i9q3xoq6gox066bagg5voi0n9f" xml:space="preserve">{{Xebat}}[[Wêne:NASA - Visible Earth, Lakes of the African Rift Valley.jpg|thumb|Wergirtin-Nasa]]
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>gwa28i9q3xoq6gox066bagg5voi0n9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012735</id>
      <parentid>2012734</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="o43qv3au1rj074yucvabbil98gdgq16" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>o43qv3au1rj074yucvabbil98gdgq16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012736</id>
      <parentid>2012735</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1261" sha1="pz9wdjhzk8ebnqlsqn6n8bff03he9no" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>pz9wdjhzk8ebnqlsqn6n8bff03he9no</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012737</id>
      <parentid>2012736</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="53upr9m0w6n201ivtlzcofwmpedbpx6" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka|Afrîkayê]] ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>53upr9m0w6n201ivtlzcofwmpedbpx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012789</id>
      <parentid>2012737</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="er2zpu5a2q2j4gdys9i7fkjxtj6l5c8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
[[Wêne:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|Masîvan li perê golê, axa Burundî]]

'''Zeryaçeya Tanganyîkayê''' an '''gola Tanganyîkayê''' yek ji golên mezin ên parzemîna [[Afrîka]]yê ye. Ew şeşem gola mezintirîn a erdê ye. Li Afrîkayê duyem gola herî mezin û kûrtirîn e. Ji aliyê baresteyê ve ango mîkdara avê ve di erdxanê de (dinya) duyem gol e. Dirêjiya wê 673 kîlometre e, berayî kêmzêde 50 kîlometre ye, Rûerda wê 32.893 km², bilindahî ji rûyê avê 782 metre, kûrtirîn cihê wê 1.470 metre ye.

[[Çemê Rûzîzî]], [[çemê Lûfûbû]], [[çemê Malagarasî]] diherikin ser golê. [[Çemê Lûkûga]] jî ji zêyê derdikeve. Gol dikeve nava tixûbên [[Kongo]], [[Tanzanya]], [[Zambiya]], [[Burundî]], [[Tanganîka]]. Gol ji aliyê ekosîstemê ve gelek dewlemend e. Li dora 300 cure [[masî]] xwerû li vir dijîn. Masîgerî tê kirin û aboriya sedhezaran kesan li ser golê ye. Rojane derfiroşiya nîv milyon ton masiyan tê kirin. Li ser golê barbiriya bi keştiyan jî heye, gelek riyên hesinî tên heya ber golê.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gol|Tanganyîka]]
[[Kategorî:Gola Tanganyîka| ]]</text>
      <sha1>er2zpu5a2q2j4gdys9i7fkjxtj6l5c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gola Titicaca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44590</id>
    <revision>
      <id>2012738</id>
      <parentid>1786508</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1151" sha1="2f0c92hcveop2p9p9j17nafun87xteq" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:Copacabana.jpg|thumb|rast|Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê]]
[[Wêne:Lake of Titicaca1.JPG|thumb|rast|Pêşî: girava [[Taquile]]; paşî: dîmenek ji Andan]]
[[Wêne:Isladelsol.JPG|thumb|rast|Keynikek li [[Isla del Sol]]]]

'''Zeryaçeya Titicaca''' yan '''gola Titicaca''' (bilêvkirina kurdî ''Tîtîkaka''; bi zimanê [[qîçwa]]: ''Titiqaqa qucha'', bi spanî: ''Lago Titicaca'') goleke mezin e di tixûbê [[Bolîvya]] û [[Perû]]yê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.

Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava [[Çiyayên Andê]] de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.

Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên [[Înka]]yan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke [[Înka]]yan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

== Girêdanên derve ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol]]</text>
      <sha1>2f0c92hcveop2p9p9j17nafun87xteq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012739</id>
      <parentid>2012738</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="io8fucj1hsc86i8b9fm331fdm1jk1lf" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:Copacabana.jpg|thumb|rast|Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê]]
[[Wêne:Lake of Titicaca1.JPG|thumb|rast|Pêşî: girava [[Taquile]]; paşî: dîmenek ji Andan]]
[[Wêne:Isladelsol.JPG|thumb|rast|Keynikek li [[Isla del Sol]]]]

'''Zeryaçeya Titicaca''' yan '''gola Titicaca''' (bilêvkirina kurdî ''Tîtîkaka''; bi zimanê [[qîçwa]]: ''Titiqaqa qucha'', bi spanî: ''Lago Titicaca'') goleke mezin e di tixûbê [[Bolîvya]] û [[Perû]]yê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.

Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava [[Çiyayên Andê]] de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.

Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên [[Înka]]yan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke [[Înka]]yan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Gol-şitil}}

[[Kategorî:Gol]]</text>
      <sha1>io8fucj1hsc86i8b9fm331fdm1jk1lf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012740</id>
      <parentid>2012739</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1152" sha1="moua3kfkho80qh7umsl1m3j28mdn67t" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:Copacabana.jpg|thumb|rast|Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê]]
[[Wêne:Lake of Titicaca1.JPG|thumb|rast|Pêşî: girava [[Taquile]]; paşî: dîmenek ji Andan]]
[[Wêne:Isladelsol.JPG|thumb|rast|Keynikek li [[Isla del Sol]]]]

'''Zeryaçeya Titicaca''' yan '''gola Titicaca''' (bilêvkirina kurdî ''Tîtîkaka''; bi zimanê qîçwa: ''Titiqaqa qucha'', bi spanî: ''Lago Titicaca'') goleke mezin e di tixûbê [[Bolîvya]] û [[Perû]]yê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.

Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava [[Çiyayên Andê]] de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.

Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên [[Înka]]yan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke [[Înka]]yan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Gol]]</text>
      <sha1>moua3kfkho80qh7umsl1m3j28mdn67t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012741</id>
      <parentid>2012740</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1144" sha1="6y9c0ujxzf3ka11022g8gdr4vwnt4x8" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:Copacabana.jpg|thumb|rast|Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê]]
[[Wêne:Lake of Titicaca1.JPG|thumb|rast|Pêşî: girava [[Taquile]]; paşî: dîmenek ji Andan]]
[[Wêne:Isladelsol.JPG|thumb|rast|Keynikek li [[Isla del Sol]]]]

'''Zeryaçeya Titicaca''' yan '''gola Titicaca''' (bilêvkirina kurdî ''Tîtîkaka''; bi zimanê qîçwa: ''Titiqaqa qucha'', bi spanî: ''Lago Titicaca'') goleke mezin e di tixûbê [[Bolîvya]] û [[Perû]]yê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye.

Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava [[Çiyayên Andê]] de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye.

Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên înkayan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Gol]]</text>
      <sha1>6y9c0ujxzf3ka11022g8gdr4vwnt4x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012742</id>
      <parentid>2012741</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1142" sha1="nadjqzgvsv9vnpegawkmawxriso6q3p" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:Copacabana.jpg|thumb|rast|Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê]]
[[Wêne:Lake of Titicaca1.JPG|thumb|rast|Pêşî: girava [[Taquile]]; paşî: dîmenek ji Andan]]
[[Wêne:Isladelsol.JPG|thumb|rast|Keynikek li [[Isla del Sol]]]]

'''Zeryaçeya Titicaca''' yan '''gola Titicaca''' (bilêvkirina kurdî ''Tîtîkaka''; bi zimanê qîçwa: ''Titiqaqa qucha'', bi spanî: ''Lago Titicaca'') goleke mezin e di tixûbê [[Bolîvya]] û [[Perû]]yê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye. Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava [[Çiyayên Andê]] de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye. Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên înkayan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Gol]]</text>
      <sha1>nadjqzgvsv9vnpegawkmawxriso6q3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mihri Belli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51101</id>
    <revision>
      <id>2012678</id>
      <parentid>1694699</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3521" sha1="b09darg4tqhsoexuostiwd9jiu63625" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
}}

'''Mihri Belli''' (jdb. [[1916]] li [[Silivri]] nêzîkî [[Stenbol]]; m. {{mirin|16|tebax|2011}} li [[Stenbol]]) yek ji [[siyasetmedar]]ên komunîst, çepgirên [[tirk]] bû. Li dijî serxwebûna [[kurd]]an bû, dixwest kurd bi tirkan re di bin desthilatdariya [[Tirkiye]]yê de bijîn. Herwiha bo kurdan federalî û otonomî jî zêde didît. Çareseriya &quot;pirsgirêka kurd&quot; di demokratîzekirina zagonan de didît. Ji ber wê ji aliyê gelek kurdan ve ew dihate rexnekirin.

== Jînenîgarî ==
Malbata wî ji parêzgeha [[Riha]]yê çûye Stenbolê. Di koleja zarokên dewlemendan lê dixwînin, ''Robert Koleji'' de dixwîne. Li zanîngeha Stenbolê perwerdeya aborînasiyê dibîne.

Sala [[1936]]ê diçe [[DYA]]yê li [[University of Mississippi|zanîngeha Mississippi]] perwerdeyê bidawî dike (sala 1939). Li Amerîkayê li ser [[marksîzm]], tevgerên ciwanan û birêvebirina wan, îdarekirina komên karkeran, kontrol û birêvebirina çalakiyên sîvîl hwd perwerdeyên taybet dibîne. Ji bo çi van kûrsan dibîne û ji aliyê kê ve tên dayîn, îro jî ne diyar e.

Sala [[1940]]ê vedigere [[Tirkiye]]yê û tevlî partiya komunista tirk TKPê dibe. Di nava du salan de ji endametiyê dikişe komîteya navendî, [[1942]]yê dibe endamê komîteya navendî. Gorî rêznameya partiyê ev ne gengaz e lê dîsa jî dibe.

1943–1944 wekî asîstent li Stenbolê cem profesor [[Fritz Neumark]] dixebite. Sala 1944ê li ser daxwaza [[Almanya]]yê li dijî TKPê û sosyalîstên tirk operasyon tên lidarxistin û Belli jî digirin. Herçendî endamê komîteya navendî û serokê rêxistina ciwanan Ileri Genclikê ye jî, tenê lê 2 sal ceza tê birîn û bo demekê di zîndanê de dimîne. Gorî hin îdiayan çend hefteyan di zîndanê de maye. Demekê derdikeve derveyî welat, têkilî bo rêxistinên [[yewnan]] re datîne. Heya sala 1960ê ne aktîv e.

Ji salên 1960ê ku li seranser cîhanê tevgerên ciwanan dadikevin lolanan, Belli jî bi kovara ''Aydınlık'' a [[Doğu Perinçek]] derdikeve meydanê. Bi Perincek û koma wê re li dijî [[Mahir Çayan]] û [[Deniz Gezmiş]] têdikoşe.

Di derbeya/cûntaya {{dîrok|12|adar|1971}} pirraniya çepgir û komunîstan tên girtin lê Belli nayê girtin, derbasê Filistînê dibe. Wê demê hin komên çepgirên [[kurd]] û [[tirk]] li [[Filistîn]]ê ne. Cunta bidawî bû vedigere Tirkiyeyê, lê namîne, derbasê [[Ewropa]]yê dibe.

Sala 1979ê di êrîşekê de auf Mihri Belli giran birîndar dibe. 1981ê disa derdikeve Ewropayê.Têkilî bi devedorên [[PKK]]ê re datîne. 1996ê partiya [[Özgürlük ve Dayanışma Partisi|ÖDP]] û 2002yê jî ya [[Sosyalist Demokrasi Partisi|SDP]] dadimezirîne, tevlî damezrandinê dibe.

== Berhem ==
* Eine Analyse der türkischen Linken (almanî)
* Tirkiye: Struktur, pirsgirêka neteweyî (''Türkiye: Yapı, Ulusal Sorun'' (tirkî-îngilîzî)
* Min mirov naskirin (''İnsanlar Tanıdım'' 1997)
* Têbiniyên biyanistanê (''Gurbetten Notlar'' 1998)
* Şoreşa demokratîk a neteweyî (''Milli Demokratik Devrim'' 1968)

== Girêdanên derve ==
* [http://www.bianet.org/english/people/132179-turkish-socialist-leader-mihri-belli-passes-away Turkish Socialist Leader Mihri Belli Passes Away] Netzwerk Bianet vom 17. August 2011
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 2011]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]]</text>
      <sha1>b09darg4tqhsoexuostiwd9jiu63625</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frîgya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59763</id>
    <revision>
      <id>2012590</id>
      <parentid>2007786</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14357" sha1="h0m8730o3wmmdgxlgnyglpfnfqbg03t" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Keyaniya Frîgya
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 675 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Turkey ancient region map phrygia.gif
| binnexşe           = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê
| paytext            = [[Gordion]]
| ziman              = [[Zimanê frîgî]]
| dîn                = [[Dînê frîgî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = Gordiyas
| serokA2            = Mîdas
| serokA1 sal        = Sedsala 8an–740 {{bz}}
| serokA2 sal        = 740–675 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Hîtît]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Mûşkî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Kîmerya]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = [[Lîdya]]
}}
'''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavayê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn.

Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]]
Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn.

Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehira niha) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisara niha) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene.

Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]]
Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}&lt;/ref&gt; Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}&lt;/ref&gt;

Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}&lt;/ref&gt; Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na.

=== Keyaniya Frîgyayê ===
[[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]]
Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}&lt;/ref&gt;

Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}&lt;/ref&gt; Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê &quot;mûşkî&quot; binavkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye.

Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa &quot;Mîta&quot; dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye.

Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê.

=== Hilweşîna keyaniya Frîgyayê ===
Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye.

Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin.

== Ziman ==
Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}&lt;/ref&gt; Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}&lt;/ref&gt; ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîn ==
[[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]]
Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}&lt;/ref&gt;
=== Matar Kubeleya ===
Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot;/&gt; ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}&lt;/ref&gt; ku tê wateya &quot;dayîka bilindeya çiyayan&quot;.

Wekê &quot;dayika çiya&quot; (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot; /&gt;

Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot; /&gt;

Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Frîgya| ]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]</text>
      <sha1>h0m8730o3wmmdgxlgnyglpfnfqbg03t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012592</id>
      <parentid>2012590</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14361" sha1="fqk65ffl44um18uur1lueinvm84a4gz" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Keyaniya Frîgya
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 675 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Turkey ancient region map phrygia.gif
| binnexşe           = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê
| paytext            = [[Gordion]]
| ziman              = [[Zimanê frîgî]]
| dîn                = [[Dînê frîgî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = Gordiyas
| serokA2            = [[Mîdas]]
| serokA1 sal        = Sedsala 8an–740 {{bz}}
| serokA2 sal        = 740–675 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Hîtît]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Mûşkî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Kîmerya]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = [[Lîdya]]
}}
'''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavayê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn.

Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]]
Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn.

Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehira niha) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisara niha) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene.

Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]]
Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}&lt;/ref&gt; Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}&lt;/ref&gt;

Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}&lt;/ref&gt; Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na.

=== Keyaniya Frîgyayê ===
[[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]]
Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}&lt;/ref&gt;

Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}&lt;/ref&gt; Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê &quot;mûşkî&quot; binavkirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}&lt;/ref&gt; Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye.

Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa &quot;Mîta&quot; dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye.

Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê.

=== Hilweşîna keyaniya Frîgyayê ===
Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye.

Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin.

== Ziman ==
Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}&lt;/ref&gt; Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}&lt;/ref&gt; ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîn ==
[[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]]
Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}&lt;/ref&gt;
=== Matar Kubeleya ===
Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot;/&gt; ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}&lt;/ref&gt; ku tê wateya &quot;dayîka bilindeya çiyayan&quot;.

Wekê &quot;dayika çiya&quot; (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot; /&gt;

Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.&lt;ref name=&quot;Oreshko2021&quot; /&gt;

Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]]
[[Kategorî:Frîgya| ]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]</text>
      <sha1>fqk65ffl44um18uur1lueinvm84a4gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mucîze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64386</id>
    <revision>
      <id>2012544</id>
      <parentid>1741532</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1102" sha1="e1mwta66zjp380iarowapkwp39lmot6" xml:space="preserve">'''Mucîze''', '''behît''' an jî '''derhoze''', di gelek dînan de ew tişt e ku bi awayekî [[aqilder]] tê nîşandan û bi zanistiyê ve nayê fehmkirin.

Li gorî [[cihûtî]], [[mesîhtî]] û [[îslam]]ê tenê mucîzên [[pêxember]]an hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thirdmill.org/newfiles/ra_mclaughlin/TH.Mclaughlin.miracles.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2014-10-16 |roja-arşîvê=2016-04-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160410072451/http://www.thirdmill.org/newfiles/ra_mclaughlin/TH.Mclaughlin.miracles.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Her wiha [[Îsa|Îsa pêxember]] bê bav hatiye dinyayê,
[[Mûsa|Mûsa pêxember]] dema çoyê xwe li behrê dixe [[derya|behr]] ji hev diqelişe.
Derketina [[Muhemmed]] pêxember a mî'racê. Ji vana hemiyan re dibejin mucîze.

== Mucîze li gorê îslamê ==
{{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}}
Li gor Îslamê, mucîzeya herî mezin [[Mucîzeyên Quranê|Quran]] e.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîn-şitil}}

[[Kategorî:Dîn]]
[[Kategorî:Felsefeya dîn]]</text>
      <sha1>e1mwta66zjp380iarowapkwp39lmot6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mucîzeyên Quranê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65610</id>
    <revision>
      <id>2012539</id>
      <parentid>1793483</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11237" sha1="cld5ws95lmvfnhi5cxurg3qc654p8qi" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Quran}}
'''Mucîzeyên Quranê''' an jî '''Îcazû'l Quran''' mucîzeyên [[zanist]]î û [[matematîk]]î di Quranê de cîh girtine.

Quran bi serê xwe mucîzeyekî giran e.
Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember Quranê ji ber xwe nenivîsandiye.&lt;ref&gt;Quran, sûreya araf, ayet 157&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tiştê li ser zanista [[astronomî]] û [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] û hwd. di [[sedsala 20'an]] û [[sedsala 21'an]] de bi zanista naha ve tên zanîn îjar di Quranê de jî 1400 sal berê nîşan dide.

Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne:

* Mucîzeya firehbûna gerdûnê
* Mucîzeya giloverbûna dinyayê
* Mucîzeya tebeqeyên dinyayê
* Mucîzeya nelinavhevketbûna avê
* Mucîzeya rugehê
* Mucîzeya atmosferê
* Mucîzeya şiqitandina çiyayan
* Mucîzeyên peyvan (yên matematîkî)

== Mucîzeyên matematîkî ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên [[matematîk]]î hene ji vanaka hinekî di jêr de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321124400/http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2014-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828033237/http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[peyv]]ên pêwenderên hevdû an jî dijî hevdû qasê hevdû derbas dibin.

* [[Roj (dem)|Roj]] (yewm) 365 caran derbas dibe
* Rojan/rojên 'gelejmar' (eyyam û yewmeyn) 30 caran
* [[Meh]] 12 caran

''Ji xwe [[sal]]ekî 365 roje, rojên [[meh]]a derdorê 30 roj in, û [[meh]] jî 12 ne''.

* [[Esman]]ê 7'an 7 caran, Afirandina [[Esman]] 7 caran
* Ceza 117 caran, Bexişandin 234 caran (bexişandin 2 qat)
* Bibêje 332 caran, Ewan Gotin 332 caran
* [[Dinya]] 115 caran, [[Axret]] 115 caran
* [[Sitem|Zilim]] 115 caran, [[Dadmendî]] 115 caran
* [[Rehîm]] 57 caran, [[Rehman]] 114 caran (rehman 2 qat)
* [[Îslam]] 70 caran
* [[Qur'an]] 70 caran
* [[Peyxam|Wehiy]] 70 caran
* [[Bihuşt|Cennet]] 77 caran, [[Dojeh|Cehennem]] 77 caran
* [[Zekat]] 32 caran, Bereket 32 caran
* Xirabî 3 caran, Qencî 6 caran (Qencî 2 qat)
* [[Havîn]] 5 caran, [[Zivistan]] 5 caran
* [[Sar]] 5 caran, [[Germ]] 5 caran
* Felaket 75 caran, Şukur 75 caran
* [[Xizanî]] 13 caran, Dewlemendî 26 caran (dewlemendî 2 qat)
* [[Jiyan]] 145 caran, [[Mirin]] 145 caran
* [[Jin]] 23 caran, [[Mêr]] 23 caran
* Tengasî 13 caran, Fireqetî (aram) 13 caran
* [[Erd|Rûyê erdê]] 13 caran, [[Derya|Behr]] 32 caran, Tevêhev + 45 dike
* 13/45 = %28,88888889
* 32/45 = %71,11111111 %100

''Ji xwe [[dinya]] ji sedê % 71ê wî [[derya|behr]] e,
Ji sedê % 28ê wî jî [[erd]] e''.

* [[Nimêj]] 99 caran derbas dibe, ji xwe navên [[Xwedê]] jî 99in.
* Peyva &quot;Însan&quot; ([[mirov]]) di Qur'anê de 65 caran derbas dibe ji xwe afirandina mirovan jî ji 65 gihaneka pêk tê.
* [[Xwelî]] ([[Ax]]) (tûrabûn) 17 caran
* [[Nutfe]] (nutfûn) 12 caran
* [[Embriyo]] ('aleq) 6 caran
* Cîtîkî Goşt (meda'a) 3 caran
* [[Hestî]] (îzamûn) 15 caran
* [[Goşt]] (lehmûn) 12 caran
Tevê hevdû + 65 dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329010145/http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mucîzeyên zanistê ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên li ser [[zanist]]ê hene, Ew tiştên ku di dema [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]] de zanîbûna wan ne minkûn bûya ku mirovan bizanîbya, Lêbelê ew agahî di Quranê de 1400 sal berê nîşan dabû,

Ew ayetên qala zanistê kirine teze di sedsala 20'an de hatine zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150322080218/http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321114400/http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.youtube.com/watch?v=xbSY97zaVmk&lt;/ref&gt;

=== Mucîzeya gerdûnê ===
Quran qala firehbûna [[gerdûn|kaînatê]] dike,
Di [[Zariyat|sûreyê zarîyat]] di ayeta 47'an de waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَالسَّمَاء بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman (kaînatê) bi hêza xwe ava kir û em wî hê fireh jî dikin''}}

Ev agahiya firehbûna gerdûnê di [[Sedsala 20'an]] de hate zanîn. Her wiha zanyarê [[DYA]]yê [[Edwin Hubble]] sala [[1929]]'an de asîman bi [[teloskop]]ê ve lêkolîn kir kû tê derxist gerdûn herî diçe fireh dibe, Lê ev agahî di Qur'anê de 1.400 sal berê qal kiribû ku gerdûn herî diçe fireh dibe.

=== Mucîzeya atmosferê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayetan 32an de jî waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman kir esreq (tawanê) parastinê, lê Ew hîn jî ji ayetên me nabînin''}}

Di vê ayetê de bahsa [[Atmosfer]]ê dike, tê zanîn kû dinya bi xizê 1.600&amp;nbsp;km ve digere û ew dengê gerandina dinyayê pir e ijar dema Atmoster nebûya ew deng di hat mirovan wê kesekî nikarîbû jiyan bikira, li aliyê din jî ; kevir û maddeyên pir xesar tên li dinyayê bikevin Atmosfer van meddeyê pir xesar asteng dike.

=== Mucîzeya avê ===
Dîsa jî di Qur'anê sureyê [[Rehman]] ayeta 19 û 20'an de waha dibeje: {{Jêgirtin|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ}}
{{Jêgirtin|''Xwedê dû [[derya|behra]] li ber hevdû herikand, gihand hev. lê li nav hevdû nakevin, di navbera wan de asteng heye''}}

Ew behra ku ava wan li nav hevdû nakeve behra ''[[Tengava Cîbraltarê]]'' ye,
Alîkî ava şor e alîkî jî ava şirîne tên ber hevdû jî, lê li nav hevdû nakevin,
Ew avên bi vê şeklê ne tenê li Cebelîtariqê ye, li gelek ciyan heye.

=== Mucîzeya rûgehê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayeta 33îyan de waha dibeje: {{Jêgirtin|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}
{{Jêgirtin|''Bişev, biroj, rojê û heyvê Wî çêkir, û her yek di [[Xulgeh|rûgeha]] xwe de diçe''.}}

Di vê ayetê de jî nîşan dide ku her stêrk di rûgeha xwe de dîgere.

=== Mucîzeya tebeqeya dinyayê ===
Di Qur'anê di [[telaq|sûreya telaq]] ayetan 12an de waha dibeje;{{Jêgirtin| اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا}} {{Jêgirtin|&quot;Xwedê heft qat asîman û li 'erdê jî mîna wî çêkiriye''}}

Ji xwe îro zanist dibeje ev qat an hef in û ev in; hîdrosfer, lîtosfer, astenosfer, manto ya jor , Manto ya jêr, dendika derve û dendika hindir.

=== Mucîzeya giloverbûna dinyayê ===
Di [[Zumer|sureya zumer]] ayeta 5an de jî waha dibeje:
{{Jêgirtin|خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ}}
{{Jêgirtin|''Wî erd û asîman bi heq xuliqand (çêkir). Ew şevê li rojê dipiçikîne û dinuxumîne û rojê li şevê dipiçikîne û dinuxumîne. (Wî) roj û hîv ji emrê xwe re amade kiriye. Her yek heta demeke diherike diçe. Baş bizanibe ku ew Ezîz û Xefar e.''
}}

Di vê aayetê de nîşana giloverbûna dinyayê dike.&lt;br&gt;
Ew peyva erebî &quot;''yukewwerû''&quot; tê wateya tiştekî gilover.

=== Mucîzeya şiqitandina Çîyayan ===

Di [[Neml|sûreya Neml]] di ayeta 88'an de waha dibêje {{Jêgirtin|;وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}
{{Jêgirtin|''Tu [[çiya]] dibînî ji te wetrê ew çiya di cîhê xwe de sikinandîne, Lê ew weke [[ewr]]an dişiqitin. Ev çêkirina Xwedê ye.''}}

Ji xwe îro (sedsala 20'an) zanistvan dibêjin çiya dema zorê hevdû didin û dişiqitin binê hevdû, û bi awayî tê çêkirin.

== Mucîzeyên dîrokê ==

Di sureya rûm de jî waha dibeje;

''{{Jêgirtin|&lt;br /&gt;
''Romanî têkçûn, Di cihê Dinyayê yê herî nimz de, Lê ewan piştî têkçûnê dê têkbibin, Di nava sê-neh salan de. Pêşiya vê jî, paşiya vê jî ferman ya Xweda ye. Wê rojê dê mirov dilşad bibin.''}}

Dewrê ayetên Qur’anê hatîn darxistin; Romanî (Rum) Xiristiyanbûn, Şerê di navbera [[Împeratoriya Bîzansê|Romanî]] û [[Împeratoriya Sasanî|Persan]] de borî têkbirina Persan dilê Mislimanan êşandibû ji ber ku [[Xiristiyan]]an jî ji yek Xwedayî bawer dikir. Têkçûna civakeke ji Xwedê bawer dike mehdê hemû kesî xerabkirî bû. Li ser vê rewşê Qur’anê mizgînî daye û gotiye: Dê Romanî (Bîzansî) di wextek nêz de têk bibin, mirov li ser vê rewşê dê keyfxweş bibin. Îfadeya “bidi sînîn” di ayeta çaremîn de dibore hejmarên neqeba sê û nehê îfade dike. Di erebî de ji bo hejmarên yekane cuda, ji bo hejmarên cot cuda, ji bo hejmarin ji dehê zêde cuda îfade tên karanîn.&lt;ref&gt;[[Rûm]] 2,3,4,5&lt;/ref&gt;

Ji roja ewil Muhemmed bi dest îlankirina dîn kirî heya îro kesên jê bawer kirîn çêbûne û her zêde bûne. Eger ev îfadeya Qur’anê xelet derketa, bêguman li hemberê Qur’anê û Muhemmed dê ewlehî kêm bibûya, gelek kesan ji dîn bawer nedikirin.

== Mucîzeyê wêjeyê ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Zanist]]</text>
      <sha1>cld5ws95lmvfnhi5cxurg3qc654p8qi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012540</id>
      <parentid>2012539</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11237" sha1="38kemjuxz76p38yd4uzp4nr0itvmtt1" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Quran}}
'''Mucîzeyên Quranê''' an jî '''Îcazû'l Quran''' mucîzeyên [[zanist]]î û [[matematîk]]î di Quranê de cîh girtine.

Quran bi serê xwe mucîzeyekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember Quranê ji ber xwe nenivîsandiye.&lt;ref&gt;Quran, sûreya araf, ayet 157&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tiştê li ser zanista [[astronomî]] û [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] û hwd. di [[sedsala 20'an]] û [[sedsala 21'an]] de bi zanista naha ve tên zanîn îjar di Quranê de jî 1400 sal berê nîşan dide.

Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne:

* Mucîzeya firehbûna gerdûnê
* Mucîzeya giloverbûna dinyayê
* Mucîzeya tebeqeyên dinyayê
* Mucîzeya nelinavhevketbûna avê
* Mucîzeya rugehê
* Mucîzeya atmosferê
* Mucîzeya şiqitandina çiyayan
* Mucîzeyên peyvan (yên matematîkî)

== Mucîzeyên matematîkî ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên [[matematîk]]î hene ji vanaka hinekî di jêr de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321124400/http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2014-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828033237/http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[peyv]]ên pêwenderên hevdû an jî dijî hevdû qasê hevdû derbas dibin.

* [[Roj (dem)|Roj]] (yewm) 365 caran derbas dibe
* Rojan/rojên 'gelejmar' (eyyam û yewmeyn) 30 caran
* [[Meh]] 12 caran

''Ji xwe [[sal]]ekî 365 roje, rojên [[meh]]a derdorê 30 roj in, û [[meh]] jî 12 ne''.

* [[Esman]]ê 7'an 7 caran, Afirandina [[Esman]] 7 caran
* Ceza 117 caran, Bexişandin 234 caran (bexişandin 2 qat)
* Bibêje 332 caran, Ewan Gotin 332 caran
* [[Dinya]] 115 caran, [[Axret]] 115 caran
* [[Sitem|Zilim]] 115 caran, [[Dadmendî]] 115 caran
* [[Rehîm]] 57 caran, [[Rehman]] 114 caran (rehman 2 qat)
* [[Îslam]] 70 caran
* [[Qur'an]] 70 caran
* [[Peyxam|Wehiy]] 70 caran
* [[Bihuşt|Cennet]] 77 caran, [[Dojeh|Cehennem]] 77 caran
* [[Zekat]] 32 caran, Bereket 32 caran
* Xirabî 3 caran, Qencî 6 caran (Qencî 2 qat)
* [[Havîn]] 5 caran, [[Zivistan]] 5 caran
* [[Sar]] 5 caran, [[Germ]] 5 caran
* Felaket 75 caran, Şukur 75 caran
* [[Xizanî]] 13 caran, Dewlemendî 26 caran (dewlemendî 2 qat)
* [[Jiyan]] 145 caran, [[Mirin]] 145 caran
* [[Jin]] 23 caran, [[Mêr]] 23 caran
* Tengasî 13 caran, Fireqetî (aram) 13 caran
* [[Erd|Rûyê erdê]] 13 caran, [[Derya|Behr]] 32 caran, Tevêhev + 45 dike
* 13/45 = %28,88888889
* 32/45 = %71,11111111 %100

''Ji xwe [[dinya]] ji sedê % 71ê wî [[derya|behr]] e,
Ji sedê % 28ê wî jî [[erd]] e''.

* [[Nimêj]] 99 caran derbas dibe, ji xwe navên [[Xwedê]] jî 99in.
* Peyva &quot;Însan&quot; ([[mirov]]) di Qur'anê de 65 caran derbas dibe ji xwe afirandina mirovan jî ji 65 gihaneka pêk tê.
* [[Xwelî]] ([[Ax]]) (tûrabûn) 17 caran
* [[Nutfe]] (nutfûn) 12 caran
* [[Embriyo]] ('aleq) 6 caran
* Cîtîkî Goşt (meda'a) 3 caran
* [[Hestî]] (îzamûn) 15 caran
* [[Goşt]] (lehmûn) 12 caran
Tevê hevdû + 65 dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329010145/http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mucîzeyên zanistê ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên li ser [[zanist]]ê hene, Ew tiştên ku di dema [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]] de zanîbûna wan ne minkûn bûya ku mirovan bizanîbya, Lêbelê ew agahî di Quranê de 1400 sal berê nîşan dabû,

Ew ayetên qala zanistê kirine teze di sedsala 20'an de hatine zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150322080218/http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321114400/http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.youtube.com/watch?v=xbSY97zaVmk&lt;/ref&gt;

=== Mucîzeya gerdûnê ===
Quran qala firehbûna [[gerdûn|kaînatê]] dike,
Di [[Zariyat|sûreyê zarîyat]] di ayeta 47'an de waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَالسَّمَاء بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman (kaînatê) bi hêza xwe ava kir û em wî hê fireh jî dikin''}}

Ev agahiya firehbûna gerdûnê di [[Sedsala 20'an]] de hate zanîn. Her wiha zanyarê [[DYA]]yê [[Edwin Hubble]] sala [[1929]]'an de asîman bi [[teloskop]]ê ve lêkolîn kir kû tê derxist gerdûn herî diçe fireh dibe, Lê ev agahî di Qur'anê de 1.400 sal berê qal kiribû ku gerdûn herî diçe fireh dibe.

=== Mucîzeya atmosferê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayetan 32an de jî waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman kir esreq (tawanê) parastinê, lê Ew hîn jî ji ayetên me nabînin''}}

Di vê ayetê de bahsa [[Atmosfer]]ê dike, tê zanîn kû dinya bi xizê 1.600&amp;nbsp;km ve digere û ew dengê gerandina dinyayê pir e ijar dema Atmoster nebûya ew deng di hat mirovan wê kesekî nikarîbû jiyan bikira, li aliyê din jî ; kevir û maddeyên pir xesar tên li dinyayê bikevin Atmosfer van meddeyê pir xesar asteng dike.

=== Mucîzeya avê ===
Dîsa jî di Qur'anê sureyê [[Rehman]] ayeta 19 û 20'an de waha dibeje: {{Jêgirtin|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ}}
{{Jêgirtin|''Xwedê dû [[derya|behra]] li ber hevdû herikand, gihand hev. lê li nav hevdû nakevin, di navbera wan de asteng heye''}}

Ew behra ku ava wan li nav hevdû nakeve behra ''[[Tengava Cîbraltarê]]'' ye,
Alîkî ava şor e alîkî jî ava şirîne tên ber hevdû jî, lê li nav hevdû nakevin,
Ew avên bi vê şeklê ne tenê li Cebelîtariqê ye, li gelek ciyan heye.

=== Mucîzeya rûgehê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayeta 33îyan de waha dibeje: {{Jêgirtin|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}
{{Jêgirtin|''Bişev, biroj, rojê û heyvê Wî çêkir, û her yek di [[Xulgeh|rûgeha]] xwe de diçe''.}}

Di vê ayetê de jî nîşan dide ku her stêrk di rûgeha xwe de dîgere.

=== Mucîzeya tebeqeya dinyayê ===
Di Qur'anê di [[telaq|sûreya telaq]] ayetan 12an de waha dibeje;{{Jêgirtin| اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا}} {{Jêgirtin|&quot;Xwedê heft qat asîman û li 'erdê jî mîna wî çêkiriye''}}

Ji xwe îro zanist dibeje ev qat an hef in û ev in; hîdrosfer, lîtosfer, astenosfer, manto ya jor , Manto ya jêr, dendika derve û dendika hindir.

=== Mucîzeya giloverbûna dinyayê ===
Di [[Zumer|sureya zumer]] ayeta 5an de jî waha dibeje:
{{Jêgirtin|خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ}}
{{Jêgirtin|''Wî erd û asîman bi heq xuliqand (çêkir). Ew şevê li rojê dipiçikîne û dinuxumîne û rojê li şevê dipiçikîne û dinuxumîne. (Wî) roj û hîv ji emrê xwe re amade kiriye. Her yek heta demeke diherike diçe. Baş bizanibe ku ew Ezîz û Xefar e.''
}}

Di vê aayetê de nîşana giloverbûna dinyayê dike.&lt;br&gt;
Ew peyva erebî &quot;''yukewwerû''&quot; tê wateya tiştekî gilover.

=== Mucîzeya şiqitandina Çîyayan ===

Di [[Neml|sûreya Neml]] di ayeta 88'an de waha dibêje {{Jêgirtin|;وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}
{{Jêgirtin|''Tu [[çiya]] dibînî ji te wetrê ew çiya di cîhê xwe de sikinandîne, Lê ew weke [[ewr]]an dişiqitin. Ev çêkirina Xwedê ye.''}}

Ji xwe îro (sedsala 20'an) zanistvan dibêjin çiya dema zorê hevdû didin û dişiqitin binê hevdû, û bi awayî tê çêkirin.

== Mucîzeyên dîrokê ==

Di sureya rûm de jî waha dibeje;

''{{Jêgirtin|&lt;br /&gt;
''Romanî têkçûn, Di cihê Dinyayê yê herî nimz de, Lê ewan piştî têkçûnê dê têkbibin, Di nava sê-neh salan de. Pêşiya vê jî, paşiya vê jî ferman ya Xweda ye. Wê rojê dê mirov dilşad bibin.''}}

Dewrê ayetên Qur’anê hatîn darxistin; Romanî (Rum) Xiristiyanbûn, Şerê di navbera [[Împeratoriya Bîzansê|Romanî]] û [[Împeratoriya Sasanî|Persan]] de borî têkbirina Persan dilê Mislimanan êşandibû ji ber ku [[Xiristiyan]]an jî ji yek Xwedayî bawer dikir. Têkçûna civakeke ji Xwedê bawer dike mehdê hemû kesî xerabkirî bû. Li ser vê rewşê Qur’anê mizgînî daye û gotiye: Dê Romanî (Bîzansî) di wextek nêz de têk bibin, mirov li ser vê rewşê dê keyfxweş bibin. Îfadeya “bidi sînîn” di ayeta çaremîn de dibore hejmarên neqeba sê û nehê îfade dike. Di erebî de ji bo hejmarên yekane cuda, ji bo hejmarên cot cuda, ji bo hejmarin ji dehê zêde cuda îfade tên karanîn.&lt;ref&gt;[[Rûm]] 2,3,4,5&lt;/ref&gt;

Ji roja ewil Muhemmed bi dest îlankirina dîn kirî heya îro kesên jê bawer kirîn çêbûne û her zêde bûne. Eger ev îfadeya Qur’anê xelet derketa, bêguman li hemberê Qur’anê û Muhemmed dê ewlehî kêm bibûya, gelek kesan ji dîn bawer nedikirin.

== Mucîzeyê wêjeyê ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Zanist]]</text>
      <sha1>38kemjuxz76p38yd4uzp4nr0itvmtt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012541</id>
      <parentid>2012540</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11225" sha1="41eggel7l8fyrhqvrixhm5gfv7dsxq9" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Quran}}
'''Mucîzeyên Quranê''' an jî '''Îcazû'l Quran''' mucîzeyên [[zanist]]î û [[matematîk]]î di Quranê de cîh girtine.

Quran bi serê xwe mucîzeyekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember Quranê ji ber xwe nenivîsandiye.&lt;ref&gt;Quran, sûreya araf, ayet 157&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tiştê li ser zanista [[astronomî]] û [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] û hwd. di sedsala 20 û sedsala 21ê de bi zanista niha ve tên zanîn îjar di Quranê de jî 1400 sal berê nîşan dide.

Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne:

* Mucîzeya firehbûna gerdûnê
* Mucîzeya giloverbûna dinyayê
* Mucîzeya tebeqeyên dinyayê
* Mucîzeya nelinavhevketbûna avê
* Mucîzeya rugehê
* Mucîzeya atmosferê
* Mucîzeya şiqitandina çiyayan
* Mucîzeyên peyvan (yên matematîkî)

== Mucîzeyên matematîkî ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên [[matematîk]]î hene ji vanaka hinekî di jêr de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321124400/http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2014-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828033237/http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[peyv]]ên pêwenderên hevdû an jî dijî hevdû qasê hevdû derbas dibin.

* [[Roj (dem)|Roj]] (yewm) 365 caran derbas dibe
* Rojan/rojên 'gelejmar' (eyyam û yewmeyn) 30 caran
* [[Meh]] 12 caran

''Ji xwe [[sal]]ekî 365 roje, rojên [[meh]]a derdorê 30 roj in, û [[meh]] jî 12 ne''.

* [[Esman]]ê 7'an 7 caran, Afirandina [[Esman]] 7 caran
* Ceza 117 caran, Bexişandin 234 caran (bexişandin 2 qat)
* Bibêje 332 caran, Ewan Gotin 332 caran
* [[Dinya]] 115 caran, [[Axret]] 115 caran
* [[Sitem|Zilim]] 115 caran, [[Dadmendî]] 115 caran
* [[Rehîm]] 57 caran, [[Rehman]] 114 caran (rehman 2 qat)
* [[Îslam]] 70 caran
* [[Qur'an]] 70 caran
* [[Peyxam|Wehiy]] 70 caran
* [[Bihuşt|Cennet]] 77 caran, [[Dojeh|Cehennem]] 77 caran
* [[Zekat]] 32 caran, Bereket 32 caran
* Xirabî 3 caran, Qencî 6 caran (Qencî 2 qat)
* [[Havîn]] 5 caran, [[Zivistan]] 5 caran
* [[Sar]] 5 caran, [[Germ]] 5 caran
* Felaket 75 caran, Şukur 75 caran
* [[Xizanî]] 13 caran, Dewlemendî 26 caran (dewlemendî 2 qat)
* [[Jiyan]] 145 caran, [[Mirin]] 145 caran
* [[Jin]] 23 caran, [[Mêr]] 23 caran
* Tengasî 13 caran, Fireqetî (aram) 13 caran
* [[Erd|Rûyê erdê]] 13 caran, [[Derya|Behr]] 32 caran, Tevêhev + 45 dike
* 13/45 = %28,88888889
* 32/45 = %71,11111111 %100

''Ji xwe [[dinya]] ji sedê % 71ê wî [[derya|behr]] e,
Ji sedê % 28ê wî jî [[erd]] e''.

* [[Nimêj]] 99 caran derbas dibe, ji xwe navên [[Xwedê]] jî 99in.
* Peyva &quot;Însan&quot; ([[mirov]]) di Qur'anê de 65 caran derbas dibe ji xwe afirandina mirovan jî ji 65 gihaneka pêk tê.
* [[Xwelî]] ([[Ax]]) (tûrabûn) 17 caran
* [[Nutfe]] (nutfûn) 12 caran
* [[Embriyo]] ('aleq) 6 caran
* Cîtîkî Goşt (meda'a) 3 caran
* [[Hestî]] (îzamûn) 15 caran
* [[Goşt]] (lehmûn) 12 caran
Tevê hevdû + 65 dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329010145/http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mucîzeyên zanistê ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên li ser [[zanist]]ê hene, Ew tiştên ku di dema [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]] de zanîbûna wan ne minkûn bûya ku mirovan bizanîbya, Lêbelê ew agahî di Quranê de 1400 sal berê nîşan dabû,

Ew ayetên qala zanistê kirine teze di sedsala 20'an de hatine zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150322080218/http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321114400/http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.youtube.com/watch?v=xbSY97zaVmk&lt;/ref&gt;

=== Mucîzeya gerdûnê ===
Quran qala firehbûna [[gerdûn|kaînatê]] dike,
Di [[Zariyat|sûreyê zarîyat]] di ayeta 47'an de waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَالسَّمَاء بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman (kaînatê) bi hêza xwe ava kir û em wî hê fireh jî dikin''}}

Ev agahiya firehbûna gerdûnê di [[Sedsala 20'an]] de hate zanîn. Her wiha zanyarê [[DYA]]yê [[Edwin Hubble]] sala [[1929]]'an de asîman bi [[teloskop]]ê ve lêkolîn kir kû tê derxist gerdûn herî diçe fireh dibe, Lê ev agahî di Qur'anê de 1.400 sal berê qal kiribû ku gerdûn herî diçe fireh dibe.

=== Mucîzeya atmosferê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayetan 32an de jî waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman kir esreq (tawanê) parastinê, lê Ew hîn jî ji ayetên me nabînin''}}

Di vê ayetê de bahsa [[Atmosfer]]ê dike, tê zanîn kû dinya bi xizê 1.600&amp;nbsp;km ve digere û ew dengê gerandina dinyayê pir e ijar dema Atmoster nebûya ew deng di hat mirovan wê kesekî nikarîbû jiyan bikira, li aliyê din jî ; kevir û maddeyên pir xesar tên li dinyayê bikevin Atmosfer van meddeyê pir xesar asteng dike.

=== Mucîzeya avê ===
Dîsa jî di Qur'anê sureyê [[Rehman]] ayeta 19 û 20'an de waha dibeje: {{Jêgirtin|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ}}
{{Jêgirtin|''Xwedê dû [[derya|behra]] li ber hevdû herikand, gihand hev. lê li nav hevdû nakevin, di navbera wan de asteng heye''}}

Ew behra ku ava wan li nav hevdû nakeve behra ''[[Tengava Cîbraltarê]]'' ye,
Alîkî ava şor e alîkî jî ava şirîne tên ber hevdû jî, lê li nav hevdû nakevin,
Ew avên bi vê şeklê ne tenê li Cebelîtariqê ye, li gelek ciyan heye.

=== Mucîzeya rûgehê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayeta 33îyan de waha dibeje: {{Jêgirtin|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}
{{Jêgirtin|''Bişev, biroj, rojê û heyvê Wî çêkir, û her yek di [[Xulgeh|rûgeha]] xwe de diçe''.}}

Di vê ayetê de jî nîşan dide ku her stêrk di rûgeha xwe de dîgere.

=== Mucîzeya tebeqeya dinyayê ===
Di Qur'anê di [[telaq|sûreya telaq]] ayetan 12an de waha dibeje;{{Jêgirtin| اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا}} {{Jêgirtin|&quot;Xwedê heft qat asîman û li 'erdê jî mîna wî çêkiriye''}}

Ji xwe îro zanist dibeje ev qat an hef in û ev in; hîdrosfer, lîtosfer, astenosfer, manto ya jor , Manto ya jêr, dendika derve û dendika hindir.

=== Mucîzeya giloverbûna dinyayê ===
Di [[Zumer|sureya zumer]] ayeta 5an de jî waha dibeje:
{{Jêgirtin|خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ}}
{{Jêgirtin|''Wî erd û asîman bi heq xuliqand (çêkir). Ew şevê li rojê dipiçikîne û dinuxumîne û rojê li şevê dipiçikîne û dinuxumîne. (Wî) roj û hîv ji emrê xwe re amade kiriye. Her yek heta demeke diherike diçe. Baş bizanibe ku ew Ezîz û Xefar e.''
}}

Di vê aayetê de nîşana giloverbûna dinyayê dike.&lt;br&gt;
Ew peyva erebî &quot;''yukewwerû''&quot; tê wateya tiştekî gilover.

=== Mucîzeya şiqitandina Çîyayan ===

Di [[Neml|sûreya Neml]] di ayeta 88'an de waha dibêje {{Jêgirtin|;وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}
{{Jêgirtin|''Tu [[çiya]] dibînî ji te wetrê ew çiya di cîhê xwe de sikinandîne, Lê ew weke [[ewr]]an dişiqitin. Ev çêkirina Xwedê ye.''}}

Ji xwe îro (sedsala 20'an) zanistvan dibêjin çiya dema zorê hevdû didin û dişiqitin binê hevdû, û bi awayî tê çêkirin.

== Mucîzeyên dîrokê ==

Di sureya rûm de jî waha dibeje;

''{{Jêgirtin|&lt;br /&gt;
''Romanî têkçûn, Di cihê Dinyayê yê herî nimz de, Lê ewan piştî têkçûnê dê têkbibin, Di nava sê-neh salan de. Pêşiya vê jî, paşiya vê jî ferman ya Xweda ye. Wê rojê dê mirov dilşad bibin.''}}

Dewrê ayetên Qur’anê hatîn darxistin; Romanî (Rum) Xiristiyanbûn, Şerê di navbera [[Împeratoriya Bîzansê|Romanî]] û [[Împeratoriya Sasanî|Persan]] de borî têkbirina Persan dilê Mislimanan êşandibû ji ber ku [[Xiristiyan]]an jî ji yek Xwedayî bawer dikir. Têkçûna civakeke ji Xwedê bawer dike mehdê hemû kesî xerabkirî bû. Li ser vê rewşê Qur’anê mizgînî daye û gotiye: Dê Romanî (Bîzansî) di wextek nêz de têk bibin, mirov li ser vê rewşê dê keyfxweş bibin. Îfadeya “bidi sînîn” di ayeta çaremîn de dibore hejmarên neqeba sê û nehê îfade dike. Di erebî de ji bo hejmarên yekane cuda, ji bo hejmarên cot cuda, ji bo hejmarin ji dehê zêde cuda îfade tên karanîn.&lt;ref&gt;[[Rûm]] 2,3,4,5&lt;/ref&gt;

Ji roja ewil Muhemmed bi dest îlankirina dîn kirî heya îro kesên jê bawer kirîn çêbûne û her zêde bûne. Eger ev îfadeya Qur’anê xelet derketa, bêguman li hemberê Qur’anê û Muhemmed dê ewlehî kêm bibûya, gelek kesan ji dîn bawer nedikirin.

== Mucîzeyê wêjeyê ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Zanist]]</text>
      <sha1>41eggel7l8fyrhqvrixhm5gfv7dsxq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012542</id>
      <parentid>2012541</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11198" sha1="t4ih2tozc1a05v7gt2xzcxpyuvb5sl5" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Quran}}
'''Mucîzeyên Quranê''' an jî '''Îcazû'l Quran''' mucîzeyên [[zanist]]î û [[matematîk]]î di Quranê de cîh girtine.

Quran bi serê xwe mucîzeyekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember Quranê ji ber xwe nenivîsandiye.&lt;ref&gt;Quran, sûreya araf, ayet 157&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tiştê li ser zanista [[astronomî]] û [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] û hwd. di sedsala 20 û sedsala 21ê de bi zanista niha ve tên zanîn îjar di Quranê de jî 1400 sal berê nîşan dide.

Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne:

* Mucîzeya firehbûna gerdûnê
* Mucîzeya giloverbûna dinyayê
* Mucîzeya tebeqeyên dinyayê
* Mucîzeya nelinavhevketbûna avê
* Mucîzeya rugehê
* Mucîzeya atmosferê
* Mucîzeya şiqitandina çiyayan
* Mucîzeyên peyvan (yên matematîkî)

== Mucîzeyên matematîkî ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên [[matematîk]]î hene ji vanaka hinekî di jêr de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321124400/http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2014-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828033237/http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[peyv]]ên pêwenderên hevdû an jî dijî hevdû qasê hevdû derbas dibin.

* [[Roj (dem)|Roj]] (yewm) 365 caran derbas dibe
* Rojan/rojên 'gelejmar' (eyyam û yewmeyn) 30 caran
* [[Meh]] 12 caran

''Ji xwe [[sal]]ekî 365 roje, rojên [[meh]]a derdorê 30 roj in, û [[meh]] jî 12 ne''.

* [[Esman]]ê 7'an 7 caran, Afirandina [[Esman]] 7 caran
* Ceza 117 caran, Bexişandin 234 caran (bexişandin 2 qat)
* Bibêje 332 caran, Ewan Gotin 332 caran
* [[Dinya]] 115 caran, [[Axret]] 115 caran
* [[Sitem|Zilim]] 115 caran, [[Dadmendî]] 115 caran
* [[Rehîm]] 57 caran, [[Rehman]] 114 caran (rehman 2 qat)
* [[Îslam]] 70 caran
* [[Qur'an]] 70 caran
* [[Peyxam|Wehiy]] 70 caran
* [[Bihuşt|Cennet]] 77 caran, [[Dojeh|Cehennem]] 77 caran
* [[Zekat]] 32 caran, Bereket 32 caran
* Xirabî 3 caran, Qencî 6 caran (Qencî 2 qat)
* [[Havîn]] 5 caran, [[Zivistan]] 5 caran
* [[Sar]] 5 caran, [[Germ]] 5 caran
* Felaket 75 caran, Şukur 75 caran
* [[Xizanî]] 13 caran, Dewlemendî 26 caran (dewlemendî 2 qat)
* [[Jiyan]] 145 caran, [[Mirin]] 145 caran
* [[Jin]] 23 caran, [[Mêr]] 23 caran
* Tengasî 13 caran, Fireqetî (aram) 13 caran
* [[Erd|Rûyê erdê]] 13 caran, [[Derya|Behr]] 32 caran, Tevêhev + 45 dike
* 13/45 = %28,88888889
* 32/45 = %71,11111111 %100

''Ji xwe [[dinya]] ji sedê % 71ê wî [[derya|behr]] e,
Ji sedê % 28ê wî jî [[erd]] e''.

* [[Nimêj]] 99 caran derbas dibe, ji xwe navên [[Xwedê]] jî 99in.
* Peyva &quot;Însan&quot; ([[mirov]]) di Qur'anê de 65 caran derbas dibe ji xwe afirandina mirovan jî ji 65 gihaneka pêk tê.
* [[Xwelî]] ([[Ax]]) (tûrabûn) 17 caran
* [[Nutfe]] (nutfûn) 12 caran
* [[Embriyo]] ('aleq) 6 caran
* Cîtîkî Goşt (meda'a) 3 caran
* [[Hestî]] (îzamûn) 15 caran
* [[Goşt]] (lehmûn) 12 caran
Tevê hevdû + 65 dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329010145/http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mucîzeyên zanistê ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên li ser [[zanist]]ê hene, Ew tiştên ku di dema [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]] de zanîbûna wan ne minkûn bûya ku mirovan bizanîbya, Lêbelê ew agahî di Quranê de 1400 sal berê nîşan dabû,

Ew ayetên qala zanistê kirine teze di sedsala 20'an de hatine zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150322080218/http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321114400/http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.youtube.com/watch?v=xbSY97zaVmk&lt;/ref&gt;

=== Mucîzeya gerdûnê ===
Quran qala firehbûna [[gerdûn|kaînatê]] dike,
Di [[Zariyat|sûreyê zarîyat]] di ayeta 47'an de waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَالسَّمَاء بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman (kaînatê) bi hêza xwe ava kir û em wî hê fireh jî dikin''}}

Ev agahiya firehbûna gerdûnê di [[Sedsala 20'an]] de hate zanîn. Her wiha zanyarê [[DYA]]yê [[Edwin Hubble]] sala [[1929]]'an de asîman bi [[teloskop]]ê ve lêkolîn kir kû tê derxist gerdûn herî diçe fireh dibe, Lê ev agahî di Qur'anê de 1.400 sal berê qal kiribû ku gerdûn herî diçe fireh dibe.

=== Mucîzeya atmosferê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayetan 32an de jî waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman kir esreq (tawanê) parastinê, lê Ew hîn jî ji ayetên me nabînin''}}

Di vê ayetê de bahsa [[Atmosfer]]ê dike, tê zanîn kû dinya bi xizê 1.600&amp;nbsp;km ve digere û ew dengê gerandina dinyayê pir e ijar dema Atmoster nebûya ew deng di hat mirovan wê kesekî nikarîbû jiyan bikira, li aliyê din jî ; kevir û maddeyên pir xesar tên li dinyayê bikevin Atmosfer van meddeyê pir xesar asteng dike.

=== Mucîzeya avê ===
Dîsa jî di Qur'anê sureyê [[Rehman]] ayeta 19 û 20'an de waha dibeje: {{Jêgirtin|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ}}
{{Jêgirtin|''Xwedê dû [[derya|behra]] li ber hevdû herikand, gihand hev. lê li nav hevdû nakevin, di navbera wan de asteng heye''}}

Ew behra ku ava wan li nav hevdû nakeve behra ''[[Tengava Cîbraltarê]]'' ye,
Alîkî ava şor e alîkî jî ava şirîne tên ber hevdû jî, lê li nav hevdû nakevin,
Ew avên bi vê şeklê ne tenê li Cebelîtariqê ye, li gelek ciyan heye.

=== Mucîzeya rûgehê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayeta 33îyan de waha dibeje: {{Jêgirtin|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}
{{Jêgirtin|''Bişev, biroj, rojê û heyvê Wî çêkir, û her yek di [[Xulgeh|rûgeha]] xwe de diçe''.}}

Di vê ayetê de jî nîşan dide ku her stêrk di rûgeha xwe de dîgere.

=== Mucîzeya tebeqeya dinyayê ===
Di Qur'anê di [[telaq|sûreya telaq]] ayetan 12an de waha dibeje;{{Jêgirtin| اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا}} {{Jêgirtin|&quot;Xwedê heft qat asîman û li 'erdê jî mîna wî çêkiriye''}}

Ji xwe îro zanist dibeje ev qat an hef in û ev in; hîdrosfer, lîtosfer, astenosfer, manto ya jor , Manto ya jêr, dendika derve û dendika hindir.

=== Mucîzeya giloverbûna dinyayê ===
Di [[Zumer|sureya zumer]] ayeta 5an de jî waha dibeje:
{{Jêgirtin|خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ}}
{{Jêgirtin|''Wî erd û asîman bi heq xuliqand (çêkir). Ew şevê li rojê dipiçikîne û dinuxumîne û rojê li şevê dipiçikîne û dinuxumîne. (Wî) roj û hîv ji emrê xwe re amade kiriye. Her yek heta demeke diherike diçe. Baş bizanibe ku ew Ezîz û Xefar e.''
}}

Di vê aayetê de nîşana giloverbûna dinyayê dike.&lt;br&gt;
Ew peyva erebî &quot;''yukewwerû''&quot; tê wateya tiştekî gilover.

=== Mucîzeya şiqitandina Çîyayan ===

Di [[Neml|sûreya Neml]] di ayeta 88'an de waha dibêje {{Jêgirtin|;وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}
{{Jêgirtin|''Tu [[çiya]] dibînî ji te wetrê ew çiya di cîhê xwe de sikinandîne, Lê ew weke [[ewr]]an dişiqitin. Ev çêkirina Xwedê ye.''}}

Ji xwe îro (sedsala 20'an) zanistvan dibêjin çiya dema zorê hevdû didin û dişiqitin binê hevdû, û bi awayî tê çêkirin.

== Mucîzeyên dîrokê ==

Di sureya rûm de jî waha dibeje;

''{{Jêgirtin|&lt;br /&gt;
''Romanî têkçûn, Di cihê Dinyayê yê herî nimz de, Lê ewan piştî têkçûnê dê têkbibin, Di nava sê-neh salan de. Pêşiya vê jî, paşiya vê jî ferman ya Xweda ye. Wê rojê dê mirov dilşad bibin.''}}

Dewrê ayetên Qur’anê hatîn darxistin; Romanî (Rum) Xiristiyanbûn, Şerê di navbera [[Împeratoriya Bîzansê|Romanî]] û [[Împeratoriya Sasanî|Persan]] de borî têkbirina Persan dilê Mislimanan êşandibû ji ber ku [[Xiristiyan]]an jî ji yek Xwedayî bawer dikir. Têkçûna civakeke ji Xwedê bawer dike mehdê hemû kesî xerabkirî bû. Li ser vê rewşê Qur’anê mizgînî daye û gotiye: Dê Romanî (Bîzansî) di wextek nêz de têk bibin, mirov li ser vê rewşê dê keyfxweş bibin. Îfadeya “bidi sînîn” di ayeta çaremîn de dibore hejmarên neqeba sê û nehê îfade dike. Di erebî de ji bo hejmarên yekane cuda, ji bo hejmarên cot cuda, ji bo hejmarin ji dehê zêde cuda îfade tên karanîn.&lt;ref&gt;[[Rûm]] 2,3,4,5&lt;/ref&gt;

Ji roja ewil Muhemmed bi dest îlankirina dîn kirî heya îro kesên jê bawer kirîn çêbûne û her zêde bûne. Eger ev îfadeya Qur’anê xelet derketa, bêguman li hemberê Qur’anê û Muhemmed dê ewlehî kêm bibûya, gelek kesan ji dîn bawer nedikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Zanist]]</text>
      <sha1>t4ih2tozc1a05v7gt2xzcxpyuvb5sl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012543</id>
      <parentid>2012542</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11189" sha1="48w9ts0gb04jbzr2hs0df2jq3z87xyl" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Mucîzeyên Quranê''' an jî '''Îcazû'l Quran''' mucîzeyên [[zanist]]î û [[matematîk]]î di Quranê de cîh girtine.

Quran bi serê xwe mucîzeyekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember Quranê ji ber xwe nenivîsandiye.&lt;ref&gt;Quran, sûreya araf, ayet 157&lt;/ref&gt;

Ji ber ku tiştê li ser zanista [[astronomî]] û [[erdnîgarî|erdnîgariyê]] û hwd. di sedsala 20 û sedsala 21ê de bi zanista niha ve tên zanîn îjar di Quranê de jî 1400 sal berê nîşan dide.

Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne:

* Mucîzeya firehbûna gerdûnê
* Mucîzeya giloverbûna dinyayê
* Mucîzeya tebeqeyên dinyayê
* Mucîzeya nelinavhevketbûna avê
* Mucîzeya rugehê
* Mucîzeya atmosferê
* Mucîzeya şiqitandina çiyayan
* Mucîzeyên peyvan (yên matematîkî)

== Mucîzeyên matematîkî ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên [[matematîk]]î hene ji vanaka hinekî di jêr de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321124400/http://www.kevser.org/icerik/Iman/Kuran_Mucizeleri/623.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2014-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140828033237/http://www.miraclesducoran.com/mathematique_03.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[peyv]]ên pêwenderên hevdû an jî dijî hevdû qasê hevdû derbas dibin.

* [[Roj (dem)|Roj]] (yewm) 365 caran derbas dibe
* Rojan/rojên 'gelejmar' (eyyam û yewmeyn) 30 caran
* [[Meh]] 12 caran

''Ji xwe [[sal]]ekî 365 roje, rojên [[meh]]a derdorê 30 roj in, û [[meh]] jî 12 ne''.

* [[Esman]]ê 7'an 7 caran, Afirandina [[Esman]] 7 caran
* Ceza 117 caran, Bexişandin 234 caran (bexişandin 2 qat)
* Bibêje 332 caran, Ewan Gotin 332 caran
* [[Dinya]] 115 caran, [[Axret]] 115 caran
* [[Sitem|Zilim]] 115 caran, [[Dadmendî]] 115 caran
* [[Rehîm]] 57 caran, [[Rehman]] 114 caran (rehman 2 qat)
* [[Îslam]] 70 caran
* [[Qur'an]] 70 caran
* [[Peyxam|Wehiy]] 70 caran
* [[Bihuşt|Cennet]] 77 caran, [[Dojeh|Cehennem]] 77 caran
* [[Zekat]] 32 caran, Bereket 32 caran
* Xirabî 3 caran, Qencî 6 caran (Qencî 2 qat)
* [[Havîn]] 5 caran, [[Zivistan]] 5 caran
* [[Sar]] 5 caran, [[Germ]] 5 caran
* Felaket 75 caran, Şukur 75 caran
* [[Xizanî]] 13 caran, Dewlemendî 26 caran (dewlemendî 2 qat)
* [[Jiyan]] 145 caran, [[Mirin]] 145 caran
* [[Jin]] 23 caran, [[Mêr]] 23 caran
* Tengasî 13 caran, Fireqetî (aram) 13 caran
* [[Erd|Rûyê erdê]] 13 caran, [[Derya|Behr]] 32 caran, Tevêhev + 45 dike
* 13/45 = %28,88888889
* 32/45 = %71,11111111 %100

''Ji xwe [[dinya]] ji sedê % 71ê wî [[derya|behr]] e,
Ji sedê % 28ê wî jî [[erd]] e''.

* [[Nimêj]] 99 caran derbas dibe, ji xwe navên [[Xwedê]] jî 99in.
* Peyva &quot;Însan&quot; ([[mirov]]) di Qur'anê de 65 caran derbas dibe ji xwe afirandina mirovan jî ji 65 gihaneka pêk tê.
* [[Xwelî]] ([[Ax]]) (tûrabûn) 17 caran
* [[Nutfe]] (nutfûn) 12 caran
* [[Embriyo]] ('aleq) 6 caran
* Cîtîkî Goşt (meda'a) 3 caran
* [[Hestî]] (îzamûn) 15 caran
* [[Goşt]] (lehmûn) 12 caran
Tevê hevdû + 65 dike.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329010145/http://eholyquran.com/Quran/LinksPrime/MathematicalMiraclesOfQuran.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mucîzeyên zanistê ==

Di Quranê de gelekî [[mucîze]]yên li ser [[zanist]]ê hene, Ew tiştên ku di dema [[Muhemmed|Muhemmed Pêxember]] de zanîbûna wan ne minkûn bûya ku mirovan bizanîbya, Lêbelê ew agahî di Quranê de 1400 sal berê nîşan dabû,

Ew ayetên qala zanistê kirine teze di sedsala 20'an de hatine zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150322080218/http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1030/kuran-mucizelerinden-ornekler-verir-misiniz.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-03-31 |tarîxa-arşîvê=2015-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150321114400/http://www.ilmedavet.com/category/kuran-i-kerim/bilimsel-mucizeler |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.youtube.com/watch?v=xbSY97zaVmk&lt;/ref&gt;

=== Mucîzeya gerdûnê ===
Quran qala firehbûna [[gerdûn|kaînatê]] dike,
Di [[Zariyat|sûreyê zarîyat]] di ayeta 47'an de waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَالسَّمَاء بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman (kaînatê) bi hêza xwe ava kir û em wî hê fireh jî dikin''}}

Ev agahiya firehbûna gerdûnê di [[Sedsala 20'an]] de hate zanîn. Her wiha zanyarê [[DYA]]yê [[Edwin Hubble]] sala [[1929]]'an de asîman bi [[teloskop]]ê ve lêkolîn kir kû tê derxist gerdûn herî diçe fireh dibe, Lê ev agahî di Qur'anê de 1.400 sal berê qal kiribû ku gerdûn herî diçe fireh dibe.

=== Mucîzeya atmosferê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayetan 32an de jî waha dibeje: &quot;{{Jêgirtin|وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ}}
{{Jêgirtin|''Me asîman kir esreq (tawanê) parastinê, lê Ew hîn jî ji ayetên me nabînin''}}

Di vê ayetê de bahsa [[Atmosfer]]ê dike, tê zanîn kû dinya bi xizê 1.600&amp;nbsp;km ve digere û ew dengê gerandina dinyayê pir e ijar dema Atmoster nebûya ew deng di hat mirovan wê kesekî nikarîbû jiyan bikira, li aliyê din jî ; kevir û maddeyên pir xesar tên li dinyayê bikevin Atmosfer van meddeyê pir xesar asteng dike.

=== Mucîzeya avê ===
Dîsa jî di Qur'anê sureyê [[Rehman]] ayeta 19 û 20'an de waha dibeje: {{Jêgirtin|مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ}}
{{Jêgirtin|''Xwedê dû [[derya|behra]] li ber hevdû herikand, gihand hev. lê li nav hevdû nakevin, di navbera wan de asteng heye''}}

Ew behra ku ava wan li nav hevdû nakeve behra ''[[Tengava Cîbraltarê]]'' ye,
Alîkî ava şor e alîkî jî ava şirîne tên ber hevdû jî, lê li nav hevdû nakevin,
Ew avên bi vê şeklê ne tenê li Cebelîtariqê ye, li gelek ciyan heye.

=== Mucîzeya rûgehê ===
Di [[Enbiya|sûreya enbîya]] ayeta 33îyan de waha dibeje: {{Jêgirtin|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}
{{Jêgirtin|''Bişev, biroj, rojê û heyvê Wî çêkir, û her yek di [[Xulgeh|rûgeha]] xwe de diçe''.}}

Di vê ayetê de jî nîşan dide ku her stêrk di rûgeha xwe de dîgere.

=== Mucîzeya tebeqeya dinyayê ===
Di Qur'anê di [[telaq|sûreya telaq]] ayetan 12an de waha dibeje;{{Jêgirtin| اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا}} {{Jêgirtin|&quot;Xwedê heft qat asîman û li 'erdê jî mîna wî çêkiriye''}}

Ji xwe îro zanist dibeje ev qat an hef in û ev in; hîdrosfer, lîtosfer, astenosfer, manto ya jor , Manto ya jêr, dendika derve û dendika hindir.

=== Mucîzeya giloverbûna dinyayê ===
Di [[Zumer|sureya zumer]] ayeta 5an de jî waha dibeje:
{{Jêgirtin|خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ}}
{{Jêgirtin|''Wî erd û asîman bi heq xuliqand (çêkir). Ew şevê li rojê dipiçikîne û dinuxumîne û rojê li şevê dipiçikîne û dinuxumîne. (Wî) roj û hîv ji emrê xwe re amade kiriye. Her yek heta demeke diherike diçe. Baş bizanibe ku ew Ezîz û Xefar e.''
}}

Di vê aayetê de nîşana giloverbûna dinyayê dike.&lt;br&gt;
Ew peyva erebî &quot;''yukewwerû''&quot; tê wateya tiştekî gilover.

=== Mucîzeya şiqitandina Çîyayan ===

Di [[Neml|sûreya Neml]] di ayeta 88'an de waha dibêje {{Jêgirtin|;وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}
{{Jêgirtin|''Tu [[çiya]] dibînî ji te wetrê ew çiya di cîhê xwe de sikinandîne, Lê ew weke [[ewr]]an dişiqitin. Ev çêkirina Xwedê ye.''}}

Ji xwe îro (sedsala 20'an) zanistvan dibêjin çiya dema zorê hevdû didin û dişiqitin binê hevdû, û bi awayî tê çêkirin.

== Mucîzeyên dîrokê ==

Di sureya rûm de jî waha dibeje;

''{{Jêgirtin|&lt;br /&gt;
''Romanî têkçûn, Di cihê Dinyayê yê herî nimz de, Lê ewan piştî têkçûnê dê têkbibin, Di nava sê-neh salan de. Pêşiya vê jî, paşiya vê jî ferman ya Xweda ye. Wê rojê dê mirov dilşad bibin.''}}

Dewrê ayetên Qur’anê hatîn darxistin; Romanî (Rum) Xiristiyanbûn, Şerê di navbera [[Împeratoriya Bîzansê|Romanî]] û [[Împeratoriya Sasanî|Persan]] de borî têkbirina Persan dilê Mislimanan êşandibû ji ber ku [[Xiristiyan]]an jî ji yek Xwedayî bawer dikir. Têkçûna civakeke ji Xwedê bawer dike mehdê hemû kesî xerabkirî bû. Li ser vê rewşê Qur’anê mizgînî daye û gotiye: Dê Romanî (Bîzansî) di wextek nêz de têk bibin, mirov li ser vê rewşê dê keyfxweş bibin. Îfadeya “bidi sînîn” di ayeta çaremîn de dibore hejmarên neqeba sê û nehê îfade dike. Di erebî de ji bo hejmarên yekane cuda, ji bo hejmarên cot cuda, ji bo hejmarin ji dehê zêde cuda îfade tên karanîn.&lt;ref&gt;[[Rûm]] 2,3,4,5&lt;/ref&gt;

Ji roja ewil Muhemmed bi dest îlankirina dîn kirî heya îro kesên jê bawer kirîn çêbûne û her zêde bûne. Eger ev îfadeya Qur’anê xelet derketa, bêguman li hemberê Qur’anê û Muhemmed dê ewlehî kêm bibûya, gelek kesan ji dîn bawer nedikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Sîmya û kîmya di îslamê de}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Quran]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Zanist]]</text>
      <sha1>48w9ts0gb04jbzr2hs0df2jq3z87xyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îsmaîl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66081</id>
    <revision>
      <id>2012594</id>
      <parentid>1977081</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="501" sha1="ksaksj2i936y9wl1753w7e642m263io" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}
[[Wêne:Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg|thumb|Îsmaîl]]
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]] יִשְׁמָעֵאל jischmaʿel, „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]] إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>ksaksj2i936y9wl1753w7e642m263io</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012595</id>
      <parentid>2012594</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="502" sha1="diun6azp7ue3y3rnc6xj7zlldh5ikxl" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}
[[Wêne:Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg|thumb|Îsmaîl]]
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל jischmaʿel, „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]] إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>diun6azp7ue3y3rnc6xj7zlldh5ikxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012596</id>
      <parentid>2012595</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="4gva6ditr6vw1izkupjvmsr4lkychdt" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}
[[Wêne:Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg|thumb|Îsmaîl]]
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]] إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>4gva6ditr6vw1izkupjvmsr4lkychdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012597</id>
      <parentid>2012596</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="1lzlggoq63mdg70mcqtnx337x7i7jyk" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}
[[Wêne:Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg|thumb|Îsmaîl]]
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل Ismāʿīl)li gorê gelekî dîna pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>1lzlggoq63mdg70mcqtnx337x7i7jyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012598</id>
      <parentid>2012597</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="511" sha1="fsi5553ydtm8ah4gnbzmvphfw9j76qb" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}
[[Wêne:Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg|thumb|Îsmaîl]]
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'')li gorê gelekî dîna pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>fsi5553ydtm8ah4gnbzmvphfw9j76qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012599</id>
      <parentid>2012598</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="i5u7hb67nzs6h24eeupy4o0it3bk4i6" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}
[[Wêne:Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg|thumb|Îsmaîl]]
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>i5u7hb67nzs6h24eeupy4o0it3bk4i6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012600</id>
      <parentid>2012599</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="rb5pyw8iqohi2c58jihr707t0o9okj9" xml:space="preserve">{{bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2026}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| sernavê_wêne       = Îsmaîl û dayika wî
}}
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>rb5pyw8iqohi2c58jihr707t0o9okj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012601</id>
      <parentid>2012600</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="rjfqgbwpm67354bip728oh08o4h2795" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| sernavê_wêne       = Îsmaîl û dayika wî
}}
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

&lt;br /&gt;
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>rjfqgbwpm67354bip728oh08o4h2795</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012602</id>
      <parentid>2012601</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="577" sha1="i4pq27iwu1j1zzrud7cjq5xx4a80y1w" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| sernavê_wêne       = Îsmaîl û dayika wî
}}
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>i4pq27iwu1j1zzrud7cjq5xx4a80y1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012603</id>
      <parentid>2012602</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="601" sha1="prv05fw4mefob97gl6kzw958t9pp4j7" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| sernavê_wêne       = Îsmaîl û dayika wî
}}
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>prv05fw4mefob97gl6kzw958t9pp4j7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012604</id>
      <parentid>2012603</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="622" sha1="1sfic1b1rz3xtd83ac938kolnsocv4l" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| sernavê_wêne       = Îsmaîl û dayika wî
}}
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>1sfic1b1rz3xtd83ac938kolnsocv4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012607</id>
      <parentid>2012604</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="f3h16hujwoqwqrkwi45mtwl2ox4p75a" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
| wêne               = Expulsion of Ishmael and His Mother (89393994).jpg
| sernavê_wêne       = Îsmaîl û dayika wî
}}
'''Îsmaîl''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יִשְׁמָעֵאל ''jischmaʿel'', „Xwedê bihîstiye“, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إسماعيل ''Ismāʿīl'') di [[dînên îbrahîmî]] pêxemberekî [[Xwedê]] ye. Ew kurê pêxemberê [[Îbrahîm]] û birayê pêxemberê [[Îshaq]] bû.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Pêxemberên îslamê]]</text>
      <sha1>f3h16hujwoqwqrkwi45mtwl2ox4p75a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qurana kurdî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71690</id>
    <revision>
      <id>2012613</id>
      <parentid>1820176</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2614" sha1="5ax61s6cq1wycljrd0tn9cpyghjaf0w" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[Belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.&lt;ref&gt;https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.turktelekommuzik.com/?a=300758{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn [[Xanayê Qubadî]] tercime kiriye zimanê kurdî.

== Kurmancî ==
Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind&quot; Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê “[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]” meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane &amp; Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê &quot;Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî&quot; nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo kurmanciya badinanî tercime kir.

== Zazakî ==
[[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kir.

== Horamî ==
Mamostaye horami, quran tercime kir bo kurdiya horami ji bo rizgariya ev dialekt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Quran]]</text>
      <sha1>5ax61s6cq1wycljrd0tn9cpyghjaf0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012614</id>
      <parentid>2012613</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2616" sha1="exgnse7deeuf1kb8vmteozbciu056ly" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[Belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.&lt;ref&gt;https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.turktelekommuzik.com/?a=300758{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn [[Xanayê Qubadî]] tercime kiriye zimanê kurdî.

== Kurmancî ==
Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind&quot; Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê “[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]” meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane &amp; Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê &quot;Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî&quot; nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo kurmanciya badinanî tercime kir.

== Kirmancî ==
[[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kir.

== Horamî ==
Mamostaye horami, quran tercime kir bo kurdiya horami ji bo rizgariya ev dialekt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Quran]]</text>
      <sha1>exgnse7deeuf1kb8vmteozbciu056ly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012615</id>
      <parentid>2012614</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="fs2z9e3b9vy1em7s5r0tefl467ezjo8" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[Belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.&lt;ref&gt;https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://m.turktelekommuzik.com/?a=300758{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn [[Xanayê Qubadî]] tercime kiriye zimanê kurdî.

== Kurmancî ==
Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind&quot; Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê “[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]” meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane &amp; Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê &quot;Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî&quot; nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo kurmanciya badinanî tercime kir.

== Kirmancî ==
[[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kir.

== Horamî ==
Mamostaye horami, Quranê tercime kir bo kurdiya horami ji bo rizgariya ev dialekt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Quran]]</text>
      <sha1>fs2z9e3b9vy1em7s5r0tefl467ezjo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012616</id>
      <parentid>2012615</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2620" sha1="31ocj6bl9ph342734ccvkpo3wfus9eh" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[Belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}&lt;/ref&gt;

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn [[Xanayê Qubadî]] tercime kiriye zimanê kurdî.

== Kurmancî ==
Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind&quot; Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê “[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]” meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane &amp; Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê &quot;Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî&quot; nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo kurmanciya badinanî tercime kir.

== Kirmancî ==
[[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kir.

== Horamî ==
Mamostaye horami, Quranê tercime kir bo kurdiya horami ji bo rizgariya ev dialekt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Quran]]</text>
      <sha1>31ocj6bl9ph342734ccvkpo3wfus9eh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012617</id>
      <parentid>2012616</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T19:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2608" sha1="75ky1l6e0zj9tvqi51r3kdlkjufx5wz" xml:space="preserve">{{Quran}}
'''Qurana bi zimanê kurdî''' an '''Wergera quranê ya kurdî''' an jî '''Meala Qur'ana kurdî''', wergera [[Quran]]ê bi [[zimanê kurdî]] ye. Piştî [[Belavbûna Îslamê]], tercime kirine zimanên din jî, îro Quranê tercime kirine hemî zimanan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kaniyasor.wordpress.com/2014/11/23/qurana-piroz-bi-meala-kurdi/ |sernav=Qur‘ana Pîroz bi Meala Kurdî |malper=kaniyasor |tarîx=2014-11-22 |roja-gihiştinê=2026-05-16 |ziman=tr-TR}}&lt;/ref&gt;

Herçiqas pelên wî niha bidestên me neketibin jî, tê gotin Quranê herî pêşîn [[Xanayê Qubadî]] tercime kiriye zimanê kurdî.

== Kurmancî ==
Di sala 1980ê de [[Mele Muhemmed Şîrînê Nîvîlî]] bi navê &quot;Tefsîra Şîrîn&quot; Quranê tefsîr kir. [[Abdullah Varlı]] jî di sala 1994an de bi navê “Qurana Pîroz û Arşa Wê ya Bilind&quot; Quranê tercime kiriye. [[Mele Muhemmed Garsî Farqînî]] meala wê di 2003iyan de bi navê “Meala Fîrûz Şerha Qur’ana Pîroz” nivîsiye. [[Mele Mihemedê Hekarî]] di sala 2007an de bi navê “[[Ronahiya Qur'ana Pîroz (pirtûk)|Ronahîya Qur’ana Pîroz]]” meala wê nivîsiye. Mele Huseyîn Êsî, Mele Seîd Girdarî û Mele Muhemmed Bêrkevanî jî bi hev re meala Quranê bi navê “Wergera Qur’ana Pîroz Bi Zimanê Kurdî” nivîsandin. [[Muhemmed Şoşikî]] 2010an de bi navê “Nura Qelban” Quranê tefsîr kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nubihar.com/home/nubihar?aspxerrorpath=/book/215-tefsra-qurane-nura-qelban |sernav=NÛBIHAR {{!}} Weşanxane &amp; Kovar |paşnav=Kurdî |pêşnav=Navenda wêne û Klasîkên |malper=www.nubihar.com |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; [[Fikrî Amedî]] 2014an de bi navê &quot;Qur’ana Kerîm û meala wêya Kurdî&quot; nivîsand. Tehsîn Doskî quran bo kurmanciya badinanî tercime kir.

== Kirmancî ==
[[Roşan Lezgîn]] Quranê bo kirmanciyê tercime kir.

== Horamî ==
Mamostaye horami, Quranê tercime kir bo kurdiya horami ji bo rizgariya ev dialekt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2020/01/kurdish-dialect-for-hawrami-struggles-for-survival.html |sernav=Teacher translates Quran to save endangered Kurdish dialect - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |paşnav=jackets |pêşnav=Hawrami men are seen in traditional leather |paşnav2=Takht |pêşnav2=Oraman |tarîx=2020-01-30 |malper=www.al-monitor.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-12-17 |paşnav3=Iran |paşnav4=Feb. 5 |paşnav5=Images |pêşnav5=2009-Matjaz Krivic/Getty }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Quran]]</text>
      <sha1>75ky1l6e0zj9tvqi51r3kdlkjufx5wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72324</id>
    <revision>
      <id>2012648</id>
      <parentid>1717137</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8362" sha1="7m0kfszyr901ny058jzn7yif4b0nmi8" xml:space="preserve">{{Îslam}}
{{Quran}}

'''Pêxemberê pêşîn yê ku navê wî di Quranê de derbas dibe''' Hz. [[Adem]] e û yê dawî jî Hz. [[Muhemmed]] e. Li gorî hin [[hedîs]]an di navbera ev her dû pêxemberan de 124 hezar pêxember hene. Lê belê di [[Quran|Qurana pîroz]] de ji van 124 hezar [[pêxember]]an bi tenê navê 25 pêxemberê derbas dibe.&lt;br&gt;&quot;Sond be, me berî te gellek pêxember şandiye ku '''me hinek wan ji te re
gotiye û me hinek wan jî ji te re negotiye'''. Bêyî destûra Xuda ji tu pêxemberî
re nabe ku ayetek (ji kîsê xwe) bîne. Vêca gava fermana Xuda bê, bi rastiyê
tê qedandin-hukim kirin û li wê der ehlê doza pûç ziyan dikin .&quot; (Sureya Mumîn: 78)

== Pêxemberan ==
Bi dorê kronolojîk Pêxemberên ku navên wan di [[Quran]]ê de derbas dibe wekî xwarê ye.
# &lt;span&gt;'''Hz. [[Adem]]''', &lt;/span&gt;navê wî di Quranê de 25 car derbas dibe. Însana yekem û pêxemberê pêşîn e. Xwedê teala wî ji herî çê kiriye  û ji wî re wek kitêb 10 pel suhûf daye.
# '''Hz. [[Idrîs|Îdrîs]]''', navê wî di Quranê de 2 car derbas dibe. Mirovê herî pêşin ê ku li ser [[astronomî]] û [[matematîk]]ê xebitiye, bi derzî cil dirûtiye, alavên kêşan û pîvanan bi kar aniye û nivîs nivîsandiye ew e. Xwedê teala ji wî re 30 pel suhûf şandiye.
# '''Hz. [[Nûh]]''', di Quranê de navê wî 43 car derbas dibe. sureya 71. ya Quranê navê wî girtiye. Ji qewmê wî pir hindik kes baweriya wî kiriye. Jina wî û yek ji zarokên wî jî di nava bêbaweriyan de hebûye. Pey tofana Nuh (as) nesleke nû ji aliyê Xwedê ve hatiye afirandin.
# '''Hz. [[Hûd]]''', di Quranê de navê wî 10 car derbas dibe. Sureya 11. ya Quranê navê wî girtiye. Ew ji qewmê Ad re hatiye şandin. Hz. Hûd bi bazirganî re mijûl bûye.
# '''Hz. [[Salih]]''', di Quranê de navê wî 8 car derbas dibe. Ew ji qewmê Semûdê yê ku çiya û zinarên bilind dinicirandin û ji wan xaniyên mirêsdar çê dikirin re hatiye şandin . Qewmê Semûd ji Xwedê derhozeyekê (mûcîze) xwestin û Xwedê jî ji wan re di nav zinarekî de hêştirek (deve) şiyand.Bi vê derhozeyê jî hin rêzik ji aliyê Xwedê ve hate ser wan.Lê belê qewmê Semûd van rêzikan nepeyikandin û wê hêştirê jî kuştin. Ji ber vê yekê jî ezabê Xwedê hate ser wan. Hz. Salih jî bi bazirganî re mijûl bûye.
# '''Hz. [[Îbrahîm]]''', di Quranê de navê wî 69 car derbas dibe. Sureya 14. ya Quranê navê wî girtiye. Bi lawê xwe yê Îsmaîl re Beytûllahê(Kabe) ava kiriye. Li gorî ayet û hedîsan ew mirovekî mêvanhez bûye û qurban şerjêkirinê jî wî ji me re hîn kiriye. Ji aliyê Xwedê ve ji wî re navnasê Xelîlûllah hatiye dayîn. Wateya Xelîlûllah dostê Xwedê ye. Ji wî re kitêbeke 10 rûpelî hatiye dayîn. Hikûmdarê [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] yê bi navê Nemrûd wî avêtiye agir. Lê belê agir wî neşewitandiye.
# '''Hz. [[Lût]]''', navê wî di Quranê de 27 car derbas dibe. Mirovê yekem yê ku ji Hz. Îbrahîm re îman kiriye û ji kesên ku bi wî re koç kiriye ye. Ew ji aliyê Xwedê ve qewmê  ku li bajarên Sodom û Gomorayê dijîbûn hatiye şandin. Qewmê Lût karekî pir pîs dikirin. Dev ji jinan berda bûn û bi şewhet dest dirêjî namûsa mêran dikirin.
# '''Hz. [[Îsmaîl]]''', navê wî di Quranê de 12 car derbas dibe.Ew şivantî kiriye. Bi bavê xwe Îbrehîm re Beytûllahê ava kiriye. Ew bi Îbrahîm Pêxember re der barê qurban û hacê de ji gelê bisilmanan re bûne nimûne. Pêxemberê dawî Hz. Mihemed ji nîjada wî tê.
# '''Hz. [[Îshaq]]''', navê wî di Quranê de 15 car derbas dibe. Layê Îbrahîm Pêxember e. Ew ji bilî Hz. Mihemed bav û kalê pêxemberên ku navê wan di Quranê de derbas dibe û ji pey wî tên e.
# '''Hz. [[Yaqûb]]''', navê wî di Quranê de 16 car derbas dizbe. Ew neviyê Hz. Îbrehîm e û layê Hz. Îsheq e. Ew bi şewata ewladê û bi xinistiya ewladê ezmûn bûye . Ji ber şewata layê xwe çavên wî hate girtin, lê belê bi gihîştina layê xwe ve çavên wî vebûye. Beriya çûndinê Misirê ew li derdora Filistînê pêxemberîtî kiriye. Navê wî yê din Îsraîl e.
# '''Hz. [[Yûsif]]''', navê wî di Quranê de 27 car derbas dibe.''' '''Sureya 12. ya Quranê navê wî girtiye. Ew yek ji layên Hz. Yakûb e. Birayên wî (ji bilî Binyamîn) ew dexesî kirine û wan ew avêtine bîrê . Ji aliyê Xwedê ve ji wî re behreya şîrovekirina xewnan hatiye dayîn. Bi vî agahî û behreyê  ew bûye kargêrê Misirê. Di Quranê de metelokekê ku di sureyekê de ji serî heta dawiyê wek bikeys hatiye vegotin a wî ye. Ev metelok di Quranê de wek meteloka herî xweşik hatiye wesfandin.
# '''Hz. [[Eyûb]]''', navê wî di Quranê de 4 car derbas bûye. Ew nexweşiyekî pir xerab derbas kiriye û bi tebatiya (sebr) xwe ji gelê bisilmanan re bûye sembolekî.
# '''Hz. [[Şueyb]]''', navê wî di Quranê de 11 car derbas dibe. Ji ber ku xîtabeta wî pir xurt bûye wek gotardêrê Pêxemberan hatiye yadkirin. Ew ji xelkê Medyen û Eyke ya ku di pîvek û kêşanan de hîle dikirin hatiye şandin. Di heman katî de ew xezûrê Hz. Mûsa ye.
# '''Hz. [[Mûsa]]''', navê wî di Quranê de 136 car derbas dibe. Di Quranê de di nav pêxemberên ku ji têkoşînên wan hatine behskirin ê herî pir a wî ye. Zavayê Hz. Şueyb e. Ew ji benî Îsraîl re hatiye şandin. Benî Îsraîl di bin serokatiya wî de ji Misirê derketî ye. Ji wî re Tewrat hatiye dayîn.
# '''Hz. [[Harûn]]''', navê wî di Quranê de 20 car derbas dibe. Ew birayê Hz. Mûsa ye. Ew wek alîkarê Hz. Mûsayê hatiye erkedarkirin.Rind axaftin û  behreya xîtabet, gewşîna wî ya herî mezin e.
# '''Hz. [[Dawid]]''', navê wî di Quranê de 16 car derbas dibe. Dengê wî wiha xweşik bûye ku çûk û çiyayan hevaltî ji dengê wî kirine . Berê pêşîn ew di nav artêşa Talût de wek leşker ceng kiriye, paşî jî bi pêxemberîtî û hikûmdarîtiyê ku Xwedê daye wî bûye keyê benî Îsraîl. Ew hesinkar bûye. Ji wî re Zebûr hatiye dayîn.
# '''Hz. [[Silêman padîşah|Silêman]]''', navê wî di Quranê de 17 car derbas dibe. Bavê wî Hz. Dawûd e. Piştî mirina bavê xwe ew bûye hikûmdar. Di Qurana pîroz de hatiye ragihandin ku ew bi cîn û ajalan re karibûye bipeyvê.
# '''Hz. Zulkîfl''', navê wî di Quranê de 2 car derbas dibe. Layê Eyyûb Pêxember e. Ew ji pêxemberên ku tebatî kirine ye
# '''Hz. [[Yûnis (pêxember)|Yûnis]]''', navê wî di Quranê de 4 car derbas dibe. Sureya 10. ya Quranê navê wî girtiye. Ew ji xelkê [[Nînewa]]yê re wek pêxember hatiye şandin. Ew ji aliyê [[Yûnis|berazî derya]] ve hatiye daqurtandin. Lê belê paşê ev [[masî]] wî derxistiye bejayiyê. 
# '''Hz. [[Îlyas (Pêxember)|Îlyas]]''', navê wî di Quranê de 3 car derbas dibe. Ew ji civaka benî Îsarîl ya ku ji Ba'l' re diperestin hatiye şandin.
# '''Hz. [[Elyesa (Pêxember)|Elyesa]]''', navê wî di Quranê de 2 car derbas dibe û  ew ji Ilyas Pêxemberê re wek alîkar hatiye şiyandin.
# '''Hz. [[Zekeriya (Pêxember)|Zekeriya]]''', navê wî di Quranê de 7 car derbas dibe. Ew ji nîjada Hz. Silêman tê. Li Qudsê hevişîna Hz. Meryemê girtiye ser xwe û ji wî re piştvanî kiriye. Ew ji aliyê benî ÎsraÎl ve hatiye şehîd kirin.
# '''Hz. [[Yûhenayê Noqkar|Yehya]]''', navê di Quranê de 5 car derbas dibe. Layê Hz. Zekeriya ye. Navê wî ji beriya wî qet nehatiye bikaranîn û navê wî ji aliyê Xwedê ve hatiye dayîn. Ew mizgîna Hz. Îsa ye.
# '''Hz. [[Îsa]]''', navê wî di Quranê de 25 car derbas dibe. Ew wek derhozeya Xwedê Teala bê bav welidiye. Ew hêna di dergûşê de bûye karibûye biaxivê. Ew miriyan vedijandin, nexweş û koran jî baş dikirin. Sala ku ew hatiye dinê wek destpêka rojimêra mîladiyê tê qebûlkirin. Pîşeya wî xiratî(dartraşî) bûye. Ji wî re Incîl hatiye dayîn.
# '''Hz. [[Muhemmed]]''', navê wî di Quranê de 4 car derbas dibe. Sureya 47. ya Quranê navê wî girtiye. Ew pêxamberê dawî ye. Ew ji gelê însanan re hatiye şandin. Xwedê ji wî re Qurana pîroz daye. Ew di nav bisilmanan de cihekî pir girîng digire. Herwiha ku gava ke navê wî tê gotin bisilmanan bi tev salawat jê re tînin.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Pêxemberên îslamê| ]]</text>
      <sha1>7m0kfszyr901ny058jzn7yif4b0nmi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012649</id>
      <parentid>2012648</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8362" sha1="6pyvag8otafg72bghp7lsvvofcgiot5" xml:space="preserve">{{Îslam}}
{{Quran}}

'''Pêxemberê pêşîn yê ku navê wî di Quranê de derbas dibe''' Hz. [[Adem]] e û yê dawî jî Hz. [[Muhemmed]] e. Li gorî hin [[hedîs]]an di navbera ev her dû pêxemberan de 124 hezar pêxember hene. Lê belê di [[Quran|Qurana pîroz]] de ji van 124 hezar [[pêxember]]an bi tenê navê 25 pêxemberê derbas dibe.&lt;br&gt;&quot;Sond be, me berî te gellek pêxember şandiye ku me hinek wan ji te re gotiye û me hinek wan jî ji te re negotiye'''.''' Bêyî destûra Xuda ji tu pêxemberî re nabe ku ayetek (ji kîsê xwe) bîne. Vêca gava fermana Xuda bê, bi rastiyê tê qedandin-hukim kirin û li wê der ehlê doza pûç ziyan dikin .&quot; (Sureya Mumîn: 78)

== Pêxemberan ==
Bi dorê kronolojîk Pêxemberên ku navên wan di [[Quran]]ê de derbas dibe wekî xwarê ye.
# &lt;span&gt;'''Hz. [[Adem]]''', &lt;/span&gt;navê wî di Quranê de 25 car derbas dibe. Însana yekem û pêxemberê pêşîn e. Xwedê teala wî ji herî çê kiriye  û ji wî re wek kitêb 10 pel suhûf daye.
# '''Hz. [[Idrîs|Îdrîs]]''', navê wî di Quranê de 2 car derbas dibe. Mirovê herî pêşin ê ku li ser [[astronomî]] û [[matematîk]]ê xebitiye, bi derzî cil dirûtiye, alavên kêşan û pîvanan bi kar aniye û nivîs nivîsandiye ew e. Xwedê teala ji wî re 30 pel suhûf şandiye.
# '''Hz. [[Nûh]]''', di Quranê de navê wî 43 car derbas dibe. sureya 71. ya Quranê navê wî girtiye. Ji qewmê wî pir hindik kes baweriya wî kiriye. Jina wî û yek ji zarokên wî jî di nava bêbaweriyan de hebûye. Pey tofana Nuh (as) nesleke nû ji aliyê Xwedê ve hatiye afirandin.
# '''Hz. [[Hûd]]''', di Quranê de navê wî 10 car derbas dibe. Sureya 11. ya Quranê navê wî girtiye. Ew ji qewmê Ad re hatiye şandin. Hz. Hûd bi bazirganî re mijûl bûye.
# '''Hz. [[Salih]]''', di Quranê de navê wî 8 car derbas dibe. Ew ji qewmê Semûdê yê ku çiya û zinarên bilind dinicirandin û ji wan xaniyên mirêsdar çê dikirin re hatiye şandin . Qewmê Semûd ji Xwedê derhozeyekê (mûcîze) xwestin û Xwedê jî ji wan re di nav zinarekî de hêştirek (deve) şiyand.Bi vê derhozeyê jî hin rêzik ji aliyê Xwedê ve hate ser wan.Lê belê qewmê Semûd van rêzikan nepeyikandin û wê hêştirê jî kuştin. Ji ber vê yekê jî ezabê Xwedê hate ser wan. Hz. Salih jî bi bazirganî re mijûl bûye.
# '''Hz. [[Îbrahîm]]''', di Quranê de navê wî 69 car derbas dibe. Sureya 14. ya Quranê navê wî girtiye. Bi lawê xwe yê Îsmaîl re Beytûllahê(Kabe) ava kiriye. Li gorî ayet û hedîsan ew mirovekî mêvanhez bûye û qurban şerjêkirinê jî wî ji me re hîn kiriye. Ji aliyê Xwedê ve ji wî re navnasê Xelîlûllah hatiye dayîn. Wateya Xelîlûllah dostê Xwedê ye. Ji wî re kitêbeke 10 rûpelî hatiye dayîn. Hikûmdarê [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] yê bi navê Nemrûd wî avêtiye agir. Lê belê agir wî neşewitandiye.
# '''Hz. [[Lût]]''', navê wî di Quranê de 27 car derbas dibe. Mirovê yekem yê ku ji Hz. Îbrahîm re îman kiriye û ji kesên ku bi wî re koç kiriye ye. Ew ji aliyê Xwedê ve qewmê  ku li bajarên Sodom û Gomorayê dijîbûn hatiye şandin. Qewmê Lût karekî pir pîs dikirin. Dev ji jinan berda bûn û bi şewhet dest dirêjî namûsa mêran dikirin.
# '''Hz. [[Îsmaîl]]''', navê wî di Quranê de 12 car derbas dibe.Ew şivantî kiriye. Bi bavê xwe Îbrehîm re Beytûllahê ava kiriye. Ew bi Îbrahîm Pêxember re der barê qurban û hacê de ji gelê bisilmanan re bûne nimûne. Pêxemberê dawî Hz. Mihemed ji nîjada wî tê.
# '''Hz. [[Îshaq]]''', navê wî di Quranê de 15 car derbas dibe. Layê Îbrahîm Pêxember e. Ew ji bilî Hz. Mihemed bav û kalê pêxemberên ku navê wan di Quranê de derbas dibe û ji pey wî tên e.
# '''Hz. [[Yaqûb]]''', navê wî di Quranê de 16 car derbas dizbe. Ew neviyê Hz. Îbrehîm e û layê Hz. Îsheq e. Ew bi şewata ewladê û bi xinistiya ewladê ezmûn bûye . Ji ber şewata layê xwe çavên wî hate girtin, lê belê bi gihîştina layê xwe ve çavên wî vebûye. Beriya çûndinê Misirê ew li derdora Filistînê pêxemberîtî kiriye. Navê wî yê din Îsraîl e.
# '''Hz. [[Yûsif]]''', navê wî di Quranê de 27 car derbas dibe.''' '''Sureya 12. ya Quranê navê wî girtiye. Ew yek ji layên Hz. Yakûb e. Birayên wî (ji bilî Binyamîn) ew dexesî kirine û wan ew avêtine bîrê . Ji aliyê Xwedê ve ji wî re behreya şîrovekirina xewnan hatiye dayîn. Bi vî agahî û behreyê  ew bûye kargêrê Misirê. Di Quranê de metelokekê ku di sureyekê de ji serî heta dawiyê wek bikeys hatiye vegotin a wî ye. Ev metelok di Quranê de wek meteloka herî xweşik hatiye wesfandin.
# '''Hz. [[Eyûb]]''', navê wî di Quranê de 4 car derbas bûye. Ew nexweşiyekî pir xerab derbas kiriye û bi tebatiya (sebr) xwe ji gelê bisilmanan re bûye sembolekî.
# '''Hz. [[Şueyb]]''', navê wî di Quranê de 11 car derbas dibe. Ji ber ku xîtabeta wî pir xurt bûye wek gotardêrê Pêxemberan hatiye yadkirin. Ew ji xelkê Medyen û Eyke ya ku di pîvek û kêşanan de hîle dikirin hatiye şandin. Di heman katî de ew xezûrê Hz. Mûsa ye.
# '''Hz. [[Mûsa]]''', navê wî di Quranê de 136 car derbas dibe. Di Quranê de di nav pêxemberên ku ji têkoşînên wan hatine behskirin ê herî pir a wî ye. Zavayê Hz. Şueyb e. Ew ji benî Îsraîl re hatiye şandin. Benî Îsraîl di bin serokatiya wî de ji Misirê derketî ye. Ji wî re Tewrat hatiye dayîn.
# '''Hz. [[Harûn]]''', navê wî di Quranê de 20 car derbas dibe. Ew birayê Hz. Mûsa ye. Ew wek alîkarê Hz. Mûsayê hatiye erkedarkirin.Rind axaftin û  behreya xîtabet, gewşîna wî ya herî mezin e.
# '''Hz. [[Dawid]]''', navê wî di Quranê de 16 car derbas dibe. Dengê wî wiha xweşik bûye ku çûk û çiyayan hevaltî ji dengê wî kirine . Berê pêşîn ew di nav artêşa Talût de wek leşker ceng kiriye, paşî jî bi pêxemberîtî û hikûmdarîtiyê ku Xwedê daye wî bûye keyê benî Îsraîl. Ew hesinkar bûye. Ji wî re Zebûr hatiye dayîn.
# '''Hz. [[Silêman padîşah|Silêman]]''', navê wî di Quranê de 17 car derbas dibe. Bavê wî Hz. Dawûd e. Piştî mirina bavê xwe ew bûye hikûmdar. Di Qurana pîroz de hatiye ragihandin ku ew bi cîn û ajalan re karibûye bipeyvê.
# '''Hz. Zulkîfl''', navê wî di Quranê de 2 car derbas dibe. Layê Eyyûb Pêxember e. Ew ji pêxemberên ku tebatî kirine ye
# '''Hz. [[Yûnis (pêxember)|Yûnis]]''', navê wî di Quranê de 4 car derbas dibe. Sureya 10. ya Quranê navê wî girtiye. Ew ji xelkê [[Nînewa]]yê re wek pêxember hatiye şandin. Ew ji aliyê [[Yûnis|berazî derya]] ve hatiye daqurtandin. Lê belê paşê ev [[masî]] wî derxistiye bejayiyê. 
# '''Hz. [[Îlyas (Pêxember)|Îlyas]]''', navê wî di Quranê de 3 car derbas dibe. Ew ji civaka benî Îsarîl ya ku ji Ba'l' re diperestin hatiye şandin.
# '''Hz. [[Elyesa (Pêxember)|Elyesa]]''', navê wî di Quranê de 2 car derbas dibe û  ew ji Ilyas Pêxemberê re wek alîkar hatiye şiyandin.
# '''Hz. [[Zekeriya (Pêxember)|Zekeriya]]''', navê wî di Quranê de 7 car derbas dibe. Ew ji nîjada Hz. Silêman tê. Li Qudsê hevişîna Hz. Meryemê girtiye ser xwe û ji wî re piştvanî kiriye. Ew ji aliyê benî ÎsraÎl ve hatiye şehîd kirin.
# '''Hz. [[Yûhenayê Noqkar|Yehya]]''', navê di Quranê de 5 car derbas dibe. Layê Hz. Zekeriya ye. Navê wî ji beriya wî qet nehatiye bikaranîn û navê wî ji aliyê Xwedê ve hatiye dayîn. Ew mizgîna Hz. Îsa ye.
# '''Hz. [[Îsa]]''', navê wî di Quranê de 25 car derbas dibe. Ew wek derhozeya Xwedê Teala bê bav welidiye. Ew hêna di dergûşê de bûye karibûye biaxivê. Ew miriyan vedijandin, nexweş û koran jî baş dikirin. Sala ku ew hatiye dinê wek destpêka rojimêra mîladiyê tê qebûlkirin. Pîşeya wî xiratî(dartraşî) bûye. Ji wî re Incîl hatiye dayîn.
# '''Hz. [[Muhemmed]]''', navê wî di Quranê de 4 car derbas dibe. Sureya 47. ya Quranê navê wî girtiye. Ew pêxamberê dawî ye. Ew ji gelê însanan re hatiye şandin. Xwedê ji wî re Qurana pîroz daye. Ew di nav bisilmanan de cihekî pir girîng digire. Herwiha ku gava ke navê wî tê gotin bisilmanan bi tev salawat jê re tînin.

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Îslam-şitil}}

[[Kategorî:Îslam]]
[[Kategorî:Pêxemberên îslamê| ]]</text>
      <sha1>6pyvag8otafg72bghp7lsvvofcgiot5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Penaber49</title>
    <ns>3</ns>
    <id>84180</id>
    <revision>
      <id>2012685</id>
      <parentid>2012434</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eurohunter</username>
        <id>9013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurdish */ +</comment>
      <origin>2012685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10179" sha1="j3n4m4udp1u93vxb35qsoy97jp0o4qs" xml:space="preserve">{{Arşîv|search=yes}}
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}}

== Help ==

Hello, there is an article in English called &quot;[[en:Gaza Genocide]].&quot; I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC)

== Silav ==

Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve!  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC)
::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC)

== Şablon û modul ==

Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên  rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye?  Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC)
::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC)

== Gotara &quot;Fonolojî&quot; ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara &quot;Dengnasî&quot;yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û &quot;Fonolojî&quot; bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC)

: Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC)

== Mafên bikarhêneran ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî.

Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin?

Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin.

- Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin.

:Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC)
::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC)

== Kurdish ==

Thanks for letting me know. I'm looking for translations of:
: &quot;studio album by Basshunter&quot;
: &quot;compilation album by Basshunter&quot;
: &quot;song by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;single by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;promotional single by Basshunter&quot;
: &quot;music video by Basshunter&quot;
: &quot;lyric video by Basshunter&quot;
: &quot;Basshunter discography&quot;
: &quot;Basshunter videography&quot;
[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC)

:&quot;studio album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma studyoyê ya Basshunter&quot;
:&quot;compilation album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma berhevkirinê ya Basshunter&quot;
:&quot;song by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;single by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter&quot; or &quot;Xebata single a Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;promotional single by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter&quot;
:&quot;music video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;lyric video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;Basshunter discography&quot; ➡️ &quot;Dîskografiya Basshunter&quot;
:&quot;Basshunter videography&quot; ➡️ &quot;Vîdyografiya Basshunter&quot; [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC)
::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC)
::: Thanks a lot. All added. Just would need yet &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot;, because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>j3n4m4udp1u93vxb35qsoy97jp0o4qs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012687</id>
      <parentid>2012685</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurdish */ Bersiv</comment>
      <origin>2012687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10535" sha1="ru48fybeek6pkguegc7eryfgytqyc2c" xml:space="preserve">{{Arşîv|search=yes}}
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}}

== Help ==

Hello, there is an article in English called &quot;[[en:Gaza Genocide]].&quot; I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC)

== Silav ==

Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve!  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC)
::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC)

== Şablon û modul ==

Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên  rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye?  Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC)
::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC)

== Gotara &quot;Fonolojî&quot; ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara &quot;Dengnasî&quot;yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û &quot;Fonolojî&quot; bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC)

: Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC)

== Mafên bikarhêneran ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî.

Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin?

Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin.

- Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin.

:Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC)
::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC)

== Kurdish ==

Thanks for letting me know. I'm looking for translations of:
: &quot;studio album by Basshunter&quot;
: &quot;compilation album by Basshunter&quot;
: &quot;song by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;single by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;promotional single by Basshunter&quot;
: &quot;music video by Basshunter&quot;
: &quot;lyric video by Basshunter&quot;
: &quot;Basshunter discography&quot;
: &quot;Basshunter videography&quot;
[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC)

:&quot;studio album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma studyoyê ya Basshunter&quot;
:&quot;compilation album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma berhevkirinê ya Basshunter&quot;
:&quot;song by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;single by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter&quot; or &quot;Xebata single a Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;promotional single by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter&quot;
:&quot;music video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;lyric video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;Basshunter discography&quot; ➡️ &quot;Dîskografiya Basshunter&quot;
:&quot;Basshunter videography&quot; ➡️ &quot;Vîdyografiya Basshunter&quot; [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC)
::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC)
::: Thanks a lot. All added. Just would need yet &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot;, because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC)
::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot; ➡️ &quot;vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin&quot;. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ru48fybeek6pkguegc7eryfgytqyc2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012691</id>
      <parentid>2012687</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T23:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eurohunter</username>
        <id>9013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurdish */ +</comment>
      <origin>2012691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10990" sha1="2col0f0z10uip8zpa61e1ln7k2paug2" xml:space="preserve">{{Arşîv|search=yes}}
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}}

== Help ==

Hello, there is an article in English called &quot;[[en:Gaza Genocide]].&quot; I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC)

== Silav ==

Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve!  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC)
::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC)

== Şablon û modul ==

Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên  rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye?  Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC)
::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC)

== Gotara &quot;Fonolojî&quot; ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara &quot;Dengnasî&quot;yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û &quot;Fonolojî&quot; bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC)

: Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC)

== Mafên bikarhêneran ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî.

Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin?

Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin.

- Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin.

:Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC)
::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC)

== Kurdish ==

Thanks for letting me know. I'm looking for translations of:
: &quot;studio album by Basshunter&quot;
: &quot;compilation album by Basshunter&quot;
: &quot;song by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;single by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;promotional single by Basshunter&quot;
: &quot;music video by Basshunter&quot;
: &quot;lyric video by Basshunter&quot;
: &quot;Basshunter discography&quot;
: &quot;Basshunter videography&quot;
[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC)

:&quot;studio album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma studyoyê ya Basshunter&quot;
:&quot;compilation album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma berhevkirinê ya Basshunter&quot;
:&quot;song by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;single by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter&quot; or &quot;Xebata single a Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;promotional single by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter&quot;
:&quot;music video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;lyric video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;Basshunter discography&quot; ➡️ &quot;Dîskografiya Basshunter&quot;
:&quot;Basshunter videography&quot; ➡️ &quot;Vîdyografiya Basshunter&quot; [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC)
::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC)
::: Thanks a lot. All added. Just would need yet &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot;, because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC)
::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot; ➡️ &quot;vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin&quot;. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC)
::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these &quot;Käärijä ve Basshunter şarkısı&quot;, &quot;Käärijä ve Basshunter single'ı&quot; and &quot;Basshunter stüdyo albümü&quot;. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2col0f0z10uip8zpa61e1ln7k2paug2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012692</id>
      <parentid>2012691</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T23:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kurdish */ Bersiv</comment>
      <origin>2012692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11398" sha1="jovch37sr8eiu764lnhboxj4qdbrkmw" xml:space="preserve">{{Arşîv|search=yes}}
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 2
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}
&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}}

== Help ==

Hello, there is an article in English called &quot;[[en:Gaza Genocide]].&quot; I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:39, 22 sibat 2026 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:47, 23 sibat 2026 (UTC)

== Silav ==

Silava rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Her çend ez niha ne çalak im û balê dikişînim ser baştirkirina jêhatîyên zimanê xwe, lê pirsek di hişê min de ye. Min di lînka statîstîkên we de dît ku hûn li vir bi deh hezaran gotar çêkirine. Min dixwest bipirsim gelo projeyek we ya bi vî rengî ji bo pêşerojê di hişê we de heye, bo nimûne, gelo hûn ê gund, bajarok û bajarên Spanya an Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Wîkîpediyaya Kurdî zêde bikin? Têne pirsekî min e, ez pir kêfxweş dibim ji bo herkesî ku li vir xizmet dike. Gelek sipas ji pêşve!  [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 15:25, 25 sibat 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ji bo ku bi hêsanî gotar werin çêkirin divê lîsteyeke kategorîkirî hebe. Wek mînak lîsteyên gund, navçe û bajar divê ji hev cuda bin. Raste min bi hezaran gotarên komunên Fransayê çêkiriye. Derfet û demên hebin bi kêmasî jî dikarim dîsa li ser gotarên bajar û navçeyên welatan çêkim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:17, 25 sibat 2026 (UTC)
::Sipas ji bo bersîva tê. Ez zêde tiştekî li ser nizanim, lê ez wê pir pesindar dibînim, ji ber ku ew ê Wîkîpediya Kurdî ku jixwe di her warî de gelek gotarên baş-nivîsandî hene, bêtir bilind bike, û dibe ku wê bîne ber çavên zimanên din ên Wîkîpediya. [[Bikarhêner:Têmavo|Têmavo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Têmavo|gotûbêj]]) 17:53, 25 sibat 2026 (UTC)

== Şablon û modul ==

Silav û rêz @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], çawayî baş î? hêvî dikim ku baş î. Gelo pirsekê min heye, heta niha min şablon û modul bi alikariya jiriya çêkirî (AI) zêdekir û perisand. Kodên Wîkîpediyayê îngilîzî werdigire bûm û ji bo ku xeletî dernekevin, min tim qontrol û test dikibûm. Lê belê min mêzand ku piranî bikarhênerên  rêveber kodên çêdiken, loma min dudil bûm ku qey nivîsandina kodan tenê karê pirsporanê ye. Gelo alikariya ji jiriya çêkirî bixwazin ev tiştekî qedexe ye?  Ez dixwazim şablon û modul li Wîkîpediyayê Kurdî zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:55, 12 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]]Ji ber ku kodên ji aliyê jirîya çêkirî têne çêkirin kodên çavkaniyê vekirî ye ez texmîn nakim ku li vir bibe pisrgirêk. Jîriya çêkirê van kodan bi xwe dinivîse û rê dide ku ji aliyê bikarhênerên wî ve were bikar anîn. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:12, 12 adar 2026 (UTC)
::Gelek spas, ji bo agahiyê. Ez ê şunda şablonên û modulên ku tune zêde bikim. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 13:25, 12 adar 2026 (UTC)

== Gotara &quot;Fonolojî&quot; ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Min gava din di gotara &quot;Dengnasî&quot;yê de dramaya li herêma gotûbêjê dît û min dixwest bipirsim ji te ka em belkî bi hev re gotareke nû çêkin û &quot;Fonolojî&quot; bi nav bikin? Hilwesta te çi ye? [[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Stêrksiwar|gotûbêj]]) 03:02, 17 adar 2026 (UTC)

: Silav @[[Bikarhêner:Stêrksiwar|Stêrksiwar]] ger tu bixwazî gotarê gotarê bidî destpêkirin keremke çêke. Min biryar da ku ez di bin navê Dengnasî yê de dest ji nivîsandina gotarê berdim. Ji bo sererastkirinan dikarim alîkarîya te bikim. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 05:05, 17 adar 2026 (UTC)

== Mafên bikarhêneran ==

Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Rêz û hurmeteke mezin ji bo xebat û destkeftiyên te yên li vir digirim û di pêş de spasiya te dikim ku te di nav me kêm kesan de wext veqetand da ku Wîkîpediya Kurdî bigihîne astek wusa qalîtelî.

Min dixwest bipirsim gelo hûn ê alîgirê dayîna mafê astengkirina bikarhênerên din ji yek ji bikarhênerên çalak re bin. Ma hûn ê piştgiriyê bidin vê yekê, û heke wusa be, dê çi gav werin avêtin?

Bi raya min, ev ê girîng be ji ber ku em, wekî bikarhênerên çalak, dikarin tavilê kiryarên vandalîzmê rawestînin.

- Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:16, 15 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] spas dikim. Ku awayê ez têgihiştim tu dixwazî ku kesek nû bibe rêveber. Serlêdana rêveberiyê bi serê xwe pêvajoyeke. Kesên dikarin ku li ser Wîkîpediya bibin rêveber divê xwedî çend krîteran bin ku di nav de pêwendiyên baş ên bi kes û civaka Wîkîpediyayê re, fem kirin û pabendbûna polîtîkayên Wîkîpediyê hene. Divê ew kesê ku dixwaze bibe rêveber di vê warê de baweriya civaka Wîkîpediyayê bi xwe bîne ku civak bikare ji bo rêveberiya wê/wî kesê deng bide û bipejirîne. Wek mînak kesên ku bi fikrên kesane tevdigerin û ji xebatên hevpar dûrin nikarin bibin rêveber. Ji dema ku ez li ser Wîkîpediyayê çalak im tenê carek ev yek hatiye rojevê lê ji ber kêmasiya van krîteran daxwaz nehatiye qebûl kirin.

:Êrîşên Vandalîzm her dem hema hema li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê hene lê ev êrîş hem ji aliyê rêveberên xwemalî û rêvebirên global ve têne astengkirin. Lê di warê rêveberên nû de wekê ku li jor nivîsiye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 12:01, 15 nîsan 2026 (UTC)
::Gelek sipas ji bo bersiva tê. Lê ji min re hîn zû ye ku daxwazen wiha li ser masê bînim. Min pêşbînî kir ku çima tu nabe rêveber, an jî mafê astengkirine bistînî? Ji ber ku tu li vir çalaktirîn î, ew gelek peşketin wîkîpediyayê me.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 12:44, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] rêveberî hinek berpirsyariya mirov zêde dike. Ji roja destpêkê ve tenê armaca min ev bû ez gotarên bi kalîteyên asta bilind binivîsim. Yanî hedef û armanca min ev bû. Dema ku mirov bû rêveber dibe ku mirov ji nibîsandina gotaran dûr bikeve. Li gorî min xebatên serkevtî û hêja, ji rêveberiyê çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 13:23, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gotina te ye, birêz Penaber49. Karê te yê nivîsandina gotaran zehf bi xêr e, wisa berdewam bike. Qewet be û silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:17, 15 nîsan 2026 (UTC)
:::::Spas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:20, 15 nîsan 2026 (UTC)
::::Min gotina tê fêm kir, gelek sipas. Lê dibe ku ez bikarhênerên din jî pirs bikim. Ji min re pir girîng e ku wîkîpediya kurdî were pêşxistin. Lê kesekî ku mafê astengkirine distîne, dîsa jî gotaran zêde dike. Ez li dijî ne ti kesî me, lê ku kesekî 3 salan tu guhartinan nîne, dibe ku wextê wî tune ye, ew jî ne sûc e, lê dibe ku wan şûn bikin ji bo kesên çalak. Gelek sipas.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 19:01, 15 nîsan 2026 (UTC)

== Kurdish ==

Thanks for letting me know. I'm looking for translations of:
: &quot;studio album by Basshunter&quot;
: &quot;compilation album by Basshunter&quot;
: &quot;song by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;single by Käärijä and Basshunter&quot;
: &quot;promotional single by Basshunter&quot;
: &quot;music video by Basshunter&quot;
: &quot;lyric video by Basshunter&quot;
: &quot;Basshunter discography&quot;
: &quot;Basshunter videography&quot;
[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC)

:&quot;studio album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma studyoyê ya Basshunter&quot;
:&quot;compilation album by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Albûma berhevkirinê ya Basshunter&quot;
:&quot;song by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;single by Käärijä and Basshunter&quot; ➡️ &quot;Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter&quot; or &quot;Xebata single a Käärijä û Basshunter&quot;
:&quot;promotional single by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter&quot;
:&quot;music video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;lyric video by Basshunter&quot; ➡️ &quot;Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin&quot;
:&quot;Basshunter discography&quot; ➡️ &quot;Dîskografiya Basshunter&quot;
:&quot;Basshunter videography&quot; ➡️ &quot;Vîdyografiya Basshunter&quot; [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC)
::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC)
::: Thanks a lot. All added. Just would need yet &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot;, because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC)
::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: &quot;lyric video by Basshunter and Alien Cut&quot; ➡️ &quot;vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin&quot;. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC)
::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these &quot;Käärijä ve Basshunter şarkısı&quot;, &quot;Käärijä ve Basshunter single'ı&quot; and &quot;Basshunter stüdyo albümü&quot;. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC)
::::::In Turkish, the equivalent of the word &quot;şarkı&quot; (song) is &quot;song.&quot; This doesn't exactly describe the word &quot;single.&quot; Therefore, &quot;single&quot; is generally written in Turkish as well. For this reason &quot;Käärijä ve Basshunter single'ı&quot; and &quot;Basshunter stüdyo albümü&quot; correct pronunciation [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 23:25, 16 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jovch37sr8eiu764lnhboxj4qdbrkmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zekeriya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86728</id>
    <revision>
      <id>2012545</id>
      <parentid>1699468</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="dwpstvakot87xyzl9b8mxebkyovev4n" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}

'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'',
yewnanî: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]], li gorî [[xiristiyan]]iyê jî zanyarê dîn e. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wê tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>dwpstvakot87xyzl9b8mxebkyovev4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012546</id>
      <parentid>2012545</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="3f6khc9ao7qmgtjsqjge234zlvse4p9" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}

'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'', yewnanî: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]], li gorî [[xiristiyan]]iyê jî zanyarê dîn e. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wê tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>3f6khc9ao7qmgtjsqjge234zlvse4p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012547</id>
      <parentid>2012546</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="h17qq03inlkcl0i2i7h7fevtgv7yj7k" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}

'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'', [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]], li gorî [[xiristiyan]]iyê jî zanyarê dîn e. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wê tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>h17qq03inlkcl0i2i7h7fevtgv7yj7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012548</id>
      <parentid>2012547</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="510" sha1="d1rsk330rg2aq5afazc7niwh6104gdg" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}

'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'', [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]] û li gorî [[Xiristiyanî|xiristiyanîtiyê]] jî zanyarekî dînî ye. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wê tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>d1rsk330rg2aq5afazc7niwh6104gdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012549</id>
      <parentid>2012548</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="1crz07y50lc4olxtqji5yznwfabz77t" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'', [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]] û li gorî [[Xiristiyanî|xiristiyanîtiyê]] jî zanyarekî dînî ye. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wê tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>1crz07y50lc4olxtqji5yznwfabz77t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012550</id>
      <parentid>2012549</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="i7chwm84uklcaocgjaljjoihj9jwnxi" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'', [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]] û li gorî [[Xiristiyanî|xiristiyanîtiyê]] jî zanyarekî dînî ye. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wî tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>i7chwm84uklcaocgjaljjoihj9jwnxi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012551</id>
      <parentid>2012550</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="563" sha1="8jlsl1e03pbrn5v8d2zalhzy3rwgitc" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = zanyar
}}
'''Zekeriya''' ([[erebî]]: زكريّا, ''Zakariyya'', [[îbranî]]: זכריה, ''Zekharya'', [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Ζαχαρίας, ''Zakharias''), li gorî [[îslam]]ê [[pêxember]] û li gorî [[xiristiyanî]]tiyê jî zanyarekî dînî ye. Di [[Quran]]ê û di [[Încîl|Peyama Nû]] de behsa wî tê kirin.

== Çavkanî ==

{{Pêxemberên di Quranê de derbas dibin}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Yûhenayê Noqkar]]</text>
      <sha1>8jlsl1e03pbrn5v8d2zalhzy3rwgitc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deşta Mûşê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87991</id>
    <revision>
      <id>2012715</id>
      <parentid>1952885</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="4forx8ftta85dgppxz4z5198vypl7ki" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|Çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cîh digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê Çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya Deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gûnden deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>4forx8ftta85dgppxz4z5198vypl7ki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012718</id>
      <parentid>2012715</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="srr8a1lg02t1fmgsfan935mfd6k9b58" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|Çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire. Li dawiya rojhilatê deştê dehleke avî û Çiyayê Nemrûdê hene. Deşt bi piranî devereke çandiniyê ye û mêrg e.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cîh digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê Çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya Deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gûnden deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>srr8a1lg02t1fmgsfan935mfd6k9b58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012719</id>
      <parentid>2012718</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="4z7h0udb238qgkkoqcdd428ga2u434c" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|Çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire. Li dawiya rojhilatê deştê dehleke avî û stratovolkana Nemrûdê heye. Deşt bi piranî devereke çandiniyê ye û mêrg e.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cîh digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê Çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya Deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gûnden deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>4z7h0udb238qgkkoqcdd428ga2u434c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012720</id>
      <parentid>2012719</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="svc4bjfinlcg7l44xt5fj2voxibqe0n" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire. Li dawiya rojhilatê deştê dehleke avî û [[Stratovolkan|stratovolkana]] [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] heye. Deşt bi piranî devereke çandiniyê ye û mêrg e.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cîh digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê Çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya Deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gûnden deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>svc4bjfinlcg7l44xt5fj2voxibqe0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012721</id>
      <parentid>2012720</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="kbdkx5zkh9sxn1sc7rlhcynry0kvs1z" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire. Li dawiya rojhilatê deştê dehleke avî û [[Stratovolkan|stratovolkana]] [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] heye. Deşt bi piranî devereke çandiniyê ye û mêrg e.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cih digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gûnden deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>kbdkx5zkh9sxn1sc7rlhcynry0kvs1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012725</id>
      <parentid>2012721</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="rk9fqiwlj9bs3fq2g1lw5n6prkdturi" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire. Li dawiya rojhilatê deştê dehleke avî û [[Stratovolkan|stratovolkana]] [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] heye. Deşt bi piranî devereke çandiniyê ye û mêrg e.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cih digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gundên deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>rk9fqiwlj9bs3fq2g1lw5n6prkdturi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012790</id>
      <parentid>2012725</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="sxyqkgvdlpr1pamzz2e3iakoh9bzaff" xml:space="preserve">[[Wêne:Mush_1213.jpg|thumb|250x250px|Dîmenek ji Deşta Mûşê û ji bajarê Mûşê]]
'''Deşta Mûşê''' yek ji deştên tektonîkî yên [[Bakurê Kurdistanê|Bakûrê Kurdistanê]] ye ku 80 kîlomêtre dirêjahî û 30 kîlomêtre firehiya deştê heye. Lî seranserê milê başûr çîyayê [[Xaçê Reş]] û li seranserê milê bakûr jî [[Çiyayên Şerevdînê|çiyayê Şerefdîn]] û milên wî cih digire. Li dawiya rojhilatê deştê dehleke avî û [[stratovolkan]]a [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] heye. Deşt bi piranî devereke çandiniyê ye û mêrg e.

== Erdnîgarî ==
Li Rojhilat [[Nemrûd, Tetwan|Çîyayê Nemrûdê]] û navçe [[Norşîn]]a [[Bidlîs]]ê, li başûr, [[Çîyayê Xaçê Reş]], li bakûr [[Çiyayên Şerevdînê|Çîyayê Şerefdîn]] û milên wî li rojhilat navçeya [[Bongilan]]a [[Çewlîg|Çewligê]] cîh digire. Rûerda deştê 1650 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mus.meb.gov.tr/www/cografi-yapi/icerik/16 |sernav=Erdnîgariya Mûşê |paşnav= |pêşnav= |malper=mus.meb.gov.tr |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-11-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Çemên deştê ===
Li rojhilat [[Çemê Ava Reş]], li bakûr [[Çemê Miradê]] cih digire. Dirêjiya Çemê Ava Reş 68 kîlomêtroye ku ji binê çiyayê Nemrûdê derdikeve û piştê herikîna li seranserê dirêjahiya deşta Mûşê tevlê Çemê Miradê dibe.
[[Wêne:Murat köprüsü.jpg|250px|thumb|Dîmenek ji Çemê Miradê û pira dîrokî ya li Deşta Mûşê]]

== Navçe û gundên deştê ==
Di deşta Mûşê de navçeya [[Dêrxas]], [[Tîl, Mûş|Tîl]], bajarê Mûşê û gelek gund û bajarok cîh girtiye. Li herêmê roniştvanên ku di herême deştê rodinin bi navê &quot;deştî&quot; tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Deşt]]
[[Kategorî:Deştên tektonîk]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]</text>
      <sha1>sxyqkgvdlpr1pamzz2e3iakoh9bzaff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Breaking Bad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91149</id>
    <revision>
      <id>2012653</id>
      <parentid>1995034</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T21:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2012653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24836" sha1="dy78xpav17yoojtynlfze70ffvh1s0o" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Kêm|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank fîlm
| nav                = Breaking Bad
| navê rastî         = Breaking bad
| wêne               = Breaking Bad logo.svg
| sernûçe            = 
| wêne mezinî        = 
| derhêner           = 
| çêker              = 
| nivîskar           = 
| senaryo            = 
| akterkvan          = 
| muzîk              = 
| derhênêrê dîmenê   = 
| pevxistin/sazk     = 
| çêkirin            = 
| berwara pêşanî     = 
| çapkirin           = 
| dem                = 
| welat              = Amerîka
| ziman              = Îngilîzî
| terazûn            = 
| derameta nesafî    = 
| fîlma dawîn        = 
| fîlma piştre       = 
| malper             = 
| amg_id             = 
| imdb_id            = 
}}
'''''Breaking Bad''''' rêzefîlmek televîzyonÎ ya amrîkî ye. ji hêla [[Vince Gilligan]] ve hatiye afirandin û çêkirine. Hatine li ser screena TV û belavkirin wê di 20.1.2008 heya 29.9.2013 li ser kenalê [[AMC]] hat bû weşandin û belvakirin, ku rêzfilm ji pênc heyaman pêk tê, bi tevahî 62 beş in. Ew li [[Albuquerque|Albuquerque, New Mexico]] yê hat bû sazkirin û çêkirin. û çîroka filim dest pê dike bi navê kesekî ku Walter White ( Bryan Cranston ), Ew mamosteyê kîmyayêya li dibistana navîn. lê ew Nexweş dikeva bi naxweşiya [[penceşêra pişikê]] (Seratana sîha). piştî ku ew bi vê Nixweşiya dikeve. ew gelek bi xem dilşikestî dibe û dikeve di xemaşên malbat xwe û jin û zarokên xwe de, ew di Fikira ku ew bikar tiştekî bike û bikara maliyetake baş kom bike, daku gava ew dimira malbat wî para û maliyatek ji bo jiyan xwe hebin û bikarin jiyanek xweş biborîn in, lewma [[Walter White]] Neçer dibe kû berê xwe bide jiyanek din û karê xirab bike daku bikar maliyetekê û para ji bo malbate xwe bi cî bihêla piştî mirine xwe. Walter White wek mamosteyekê kîmayê berê xwe dide xwendekarê xweyê berê. yê bi navê Jesse Pinkman ( Aaron Paul ) , daku herdû madên bêhişker (Tilyakî) çebikin û bi froşin. ew wesa difikira bi vê riyê dikar piştî mirin xwe maliyetekê ji bo malbata xwe bi cîbihêla.
&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |sernav=Breaking Bad: What Does That Phrase Actually Mean? |paşnav=Rothman |pêşnav=Lily |tarîx=23 îlon 2013 |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2017 |archive-date=2014-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140124120843/http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Serkeftin û Xelat ==
Breaking Bad - wekî yek ji rêzefîlmên herî mezin û baş tê li qelimdan. ew di sê werzên xweyên ewil de di temaşekirineka nerim de bû, lê demsalên çaremîn û pêncemîn dema ku li Netflix- heta pêşandana sezona çaremîn hate belavkirin. zêdebûnek pir temeşevan bi xwe ve dît. Gava ku fînala rêzefîlmê hate xweykirin û weşandin, ew di televîzyonên amerîkî de di nav Temeşevane de bû Rêzefilma herî beş yaku xelkê zaf lê  temaşe kirbe. Vi rêzefimê  gelek xelat stendin, di nav de 16 Xelatên Emmy Primetime, weka
heşt Xelatên Satelaytê, du [[Xelatên Golden Globe]], du Xelatên Peabody, du Xelatên Hilbijartina Rexnevanan, û çar Xelatên Komeleya Rexnevanên Televîzyonê .
Cranston di Rêzefîlmek Drama de çar carî Xelata Lîstikvanê Pêşengê Berz yê Primetime Emmy stendiya, di heman demê de '''Aaron Paul''' sê caran Xelata Lîstikvanê Piştevaniya Bilind a Primetime Emmy standiye.
Û '''Anna Gunn''' du caran Xelata Primetime Emmy ya ji bo Lîstikvana Herî Serketî di Rêzefîlmek Drama de standiya .

Herwesa di 2013 de, Breaking Bad wekî yekem Rêzefim yaku herî Zahf Temeşevan lê temaşekribe di dîroka hemû filmên amrîkî de. Her jiber vê sedemê jî Navê vê Rêzfilim kete di [[Kitêba Guinness]] de.

Ji ber Serketin vê rêzafilmê. piştî neman û xilas bûne vê rêza filmê.
Du filmên din li ser vî rengî wek çav lêkirn têne dirustkirin. lê bi Çîrok û rengekî cuda tir. Ewşî rêzafilma ''Better Call Saul'' yaku 2015an de li ser AMC hate pêşkêşkirin û weşendin. herwesa Fîlima din jî bi navê ''El Camino: yaku di 11ê Çiriya Pêşîn a 2019an de li Netflix û di salonan de hate weşandin. di filme ''El Camino de bahs jiyan Aaron Paul, dike piştî mirin walter''
&lt;ref name=&quot;ElCaminoFilm&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/24/arts/television/breaking-bad-movie-starring-aaron-paul-coming-to-netflix-in-october.html |sernav='Breaking Bad' Movie, Starring Aaron Paul, Coming to Netflix in October |paşnav=Itzkoff |pêşnav=Dave |tarîx=24 tebax 2019 |malper=The New York Times |tarîxa-gihiştinê=24 tebax 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Karakter û ekter ==
Di film de ev ekter yên herî muhimin di rol gêrandina filmê breaking bad de. Walter û Jesse Plemons wekî qehrmanên film. Anna Gunn wekî jina Walter bi (Skyler) tê naskirin. RJ Mitte weka kurê Walter. û Betsy Brandt û Dean Norris wekî xwişka Skyler tê naskirin. Marie Schrader û mêrê wê Hank weka nûnerê '''DEA''' dezgehê nehêlane tilyekî ne. bi vî rengî têne naskirin.[[Wêne:PaleyFest_2010_-_Breaking_Bad.jpg|rast|thumb| Cast and crew ''Bad'' (ji çepê ber bi rastê): afirîner Vince Gilligan, RJ Mitte (Walter Jr.), Aaron Paul ( Jesse Pinkman ), Anna Gunn ( Skyler White ), Bryan Cranston ( Walter White ), Dean Norris ( Hank Schrader ), û hilberîner Mark Johnson]]

=== Karakterên sereke ===

* [[Bryan Cranston]] bi navê [[Walter White]] &amp;nbsp; rolê digêrîne -ku mamosteyekî kîmyayê ye. ew piştî 50 saliya xwe bi nexweşiya pençeşêra pişikê dikeve û ji bo ewlehiya maliya malbata xwe berê xwe dide çêkirina metanê madê hişber.
* [[Anna Gunn]] bi navê [[Skyler White]] &amp;nbsp; - Jina Walter a ku berî teşxîsa wî bi zarokê xweyê duyemîn re ducanî bû û piştî ku wî dest bi tevgerên bi awayên nenas kir ji mêrê xwe bêtir guman dibe.
* [[Aaron Paul]] bi navê [[Jesse Pinkman]]&amp;nbsp; - xwendekarê berê yê Walter. ew qehramnê dûyê ye di film de piştî White &amp;nbsp;.
* [[Dean Norris]] bi navê [[Hank Schrader]]&amp;nbsp; - Mêrê Marie ye, kekê Walter û Skyler û nûnerê DEA ye jî.
* [[Betsy Brandt]] bi navê [[Marie Schrader]]- xwişka Skyler û jina [[kleptomaniac]]a Hank.
* [[RJ Mitte]] bi navê [[Walter White, Jr.]] &amp;nbsp; - Kurê Walter û Skyler, ku felcê mejî heye . Ew piştî daxuyaniya penceşêrê ya Walter dest bi lêdanê dike. Mîna Walter Jr., Mitte felca mejî heye.
* [[Bob Odenkirk]] bi navê [[Saul Goodman]](Dansala dubare 2, Dansala sereke ya lîstikvaniyê 3-5) &amp;nbsp; - parêzerek stripe ya kirêt a ku Walt û Jesse temsîl dike. Odenkirk ji Goodman îlham ji hilberînerê fîlim Robert Evans girt .
* [[Giancarlo Esposito]] bi navê [[Gustavo &quot;Gus&quot; Fring]] ( Dansala dubare, 2, Dansala sereke 3-4) .
* [[Jonathan Banks]] bi navê [[Mike Ehrmantraut]] (di sezona 2-an stêrka mêvan, demsala lîstikvaniya sereke 3-5: beş 1) &amp;nbsp; - ji bo Gus wekî paqijker û lêdanê ya herî bi armancê dixebite, û her weha ji bo Saul wekî lêpirsînerê taybetî dixebite''.''
* [[Laura Fraser]] bi navê [[Lydia Rodarte-Quayle]] (Dansala dubare 5: beş 1, Dansala sereke 5: Dabeşa 2) &amp;nbsp; - karmendê payebilind ê Madrigal Electromotive û hevkarê berê yê Gus Fring. Ew bi neçarî dest bi peydakirina metaltîn a Walt û Jesse dike û alîkariya Walt dike ku emeliyata xwe li derveyî welat bike.
* [[Jesse Plemons]] bi navê [[Todd Alquist]] (demsala dubare 5: beş 1, demsala sereke ya kasta 5: beş 2) &amp;nbsp; - xebatkarek ''Vamonos Pest Control'' ku dibe hevkarê Walt û Jesse.

=== Karakterên dubare ===

* [[Steven Michael]] Quezada bi navê Steven &quot;Gomey&quot; Gomez &amp;nbsp; - Hevkarê '''HAN''' û hevalê çêtirîn yê Hank ku di şopandin û fêrbûna nasnameya Heisenberg de dibe alîkar. Di rewşên komikî yên navbera wî û Hank de, Gomez wekî &quot; mirovê rast &quot; kar dike.
* [[Matt Jones]] bi navê Brandon &quot;Badger&quot; Mayhew &amp;nbsp; - Hevalê jesse û junkie yê Jesse .
* [[Charles Baker]] wek [[Skinny Pete]] &amp;nbsp; - Hevalê Jesse û pusher.
* [[Rodney Rush]] bi navê Christian &quot;Combo&quot; Ortega &amp;nbsp; - Di heman demê de hevalek Jesse û hevalek pusher.
* [[Jessica Hecht]] û [[Adam Godley]] bi navên [[Gretchen]] û [[Elliott Schwartz]] &amp;nbsp; - Hev-xwedan Grey Matter, pargîdaniyek ku ew digel Walter, ku berî serfiraziya wê ya mezin karsaz terk kir, hev-damezrandin. Gretchen pêta berê ya Walt bû û qismî jî sedema ku ew hişt.
* [[Raymond Cruz]] bi navê [[Tuco Salamanca]] &amp;nbsp; - Pîrek dermanê meksîkî yê. Ew dibe belavkara tiryak û metanê û firotina dermanê bêhişker ji boyî Walt û Jesse.
* [[Mark Margolis]] bi navê [[Hector Salamanca]] &amp;nbsp; - Endamek payebilind ê berê yê Juarez Cartel ku naha ji ber derbeyê nikare bimeşe an biaxive, bi alîkariya zengilek têkiliyê dide. Ew apê Tuco, Marco, û Leonel Salamanca ye.
* [[Christopher Cousins]] bi navê [[Ted Beneke]] &amp;nbsp; - Serekê Skyler û serokê Fabrîkerên Beneke ku dest bi pêşxistina pirsgirêkên darayî dike, û di encamê de destwerdanek ji Skyler tê.
* [[Krysten Ritter]] bi navê [[Jane Margolis]] &amp;nbsp; - Gerînendeyê apartmanê û hevala Jesse, ku têkilder bi tiryakek re .
* [[John de Lancie]] bi navê Donald Margolis &amp;nbsp; - Bavê Jane Margolis, çavdêrek trafîka hewayî .
* [[David Costabile]] bi navê [[Gale Boetticher]] &amp;nbsp; - Kîmyewiyek ji hêla Gus Fring ve hatî kirê da ku li kêleka Walter bixebite.
* [[Daniel Moncada]] û [[Luis Moncada]] bi navênLeonel û Marco Salamanca &amp;nbsp; - Du mirovkuj û bêdeng kujekên ji bo Juarez Cartel ku pismam ji Tuco Salamanca û biraziyên ji Hector Salamanca in.
* [[Emily Rios]] bi navê [[Andrea Cantillo]] &amp;nbsp; - Hevala Duyemîn a Jesse, ku ew jî tiryakek baş dibe. Kurê wê yê ciwan heye ku navê wî Brock e.
* [[Jeremiah Bitsui]] bi navê Victor &amp;nbsp; - Zindanek dilsozê Gus ku digel Mike wek sepandina wî kar dike.
* [[Ray Campbell]] bi navê [[Tyrus Kitt]] &amp;nbsp; - Damezrênerê Gus digel Mike di demsala 4-an de.
* [[Lavell Crawford]] bi navê [[Huell Babineaux]] &amp;nbsp; - Parêzvanê Saul ku pirsgirêkên ku Walter hewce dike ku sererast bike jî mijûl dike.
* [[Tina Parker]] bi navê [[Francesca Liddy]]
* [[Bill Burr]] bi navê [[Patrick Kuby]] &amp;nbsp; - A bi peran man con ji Şawûl e ku destên erkên hestyar cuda hebe û hemû cure devkî, zext, û misdirection.
* [[Michael Bowen]] bi navê [[Jack Welker]] &amp;nbsp; - Apê Todd û serokê Biratiya Aryen, çeteyek serwerê spî .
* [[Kevin Rankin]] bi navê Kenny &amp;nbsp; - Fermana duyemîn a Jack.

=== Diyardeyên mêvan ên taybetî ===

* [[Danny Trejo]] bi navê [[Tortuga]] &amp;nbsp; - Endamek kartêlê Meksîkî û agahdarê DEA.
* [[DJ Qualls]] bi navê [[Getz]] &amp;nbsp; - Karmendek polîsê Albuquerque ku Badger tîne binçavkirin, Walt dike ku serî li Saul Goodman bide.
* [[Jim Beaver]] bi navê [[Lawson]] &amp;nbsp; - Firoşyarek çekên Albuquerque ku gelek çek ji bo Walt peyda dike.
* [[Steven Bauer]] bi navê [[Don Eladio Vuente]] &amp;nbsp; - Rêberê Cartel Juarez ku bi Gus re xwedî dîrokek e.
* [[Robert Forster]] bi navê [[Ed Galbraith]] &amp;nbsp; - Tamîrek valahiya valahiyê ku karsaziya wê ya veşartî pisporek nû ya nasnameyê ye.
* [[Charlie Rose]] her bi navê xwe.

== Helqa (Episodes) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Heyam
!Helqe
!Destpêkirin
!Xilasbûn
|-
|1
|7
|20.1.2008
|9.3.2008
|-
|2
|13
|8.3.2009
|31.3.2009
|-
|3
|13
|21.3.2010
|13.6.2010
|-
|4
|13
|17.7.2011
|9.10.2011
|-
|5
|8
8
|15.7.2012
11.8.2013
|2.9.2012
29.9.2013
|}
{{:List of Breaking Bad episodes}}

=== Heyama 1 (2008) ===
Dansala yekem di destpêkê de armanc bû ku neh beş be, lê ji ber greva Nivîskarên Guild ya America 2007-2008 tenê heft beş hatin kişandin. Ew ji 20ê Çile heya 9ê adarê 2008 bû.

Walter, ku bi pençeşêra pişikê ya keftiya, Dema digel havlingê xew hans di pirosyekê de ji bo girtin kesên tilyek çêker ew xwendkerê xweyê berê dibîne bi navê Jesse lê ew xwe bê deng dike. heya peşî ew diçe qesta jesse fike û jê daxaz dike ku herdû bi jevta têlyekê çêk bikin.

=== Heyama 2 (2009) ===

=== Heyama 3 (2010) ===

=== Heyama 4 (2011) ===

=== Heyama 5 (2012–13) ===

== Reception and legacy ==

=== Resepsiyona krîtîk ===
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+{{Reng|green|Metacritic}}&lt;ref name=&quot;MetacriticS1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-1 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-2 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-3 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-4 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-5 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt; and {{Reng|orange|Rotten Tomatoes}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s01 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s02 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s03 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s04 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s05 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt; scores per season
| &lt;span&gt;&lt;/span&gt;

|}

=== Temaşeker ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Heyam
! rowspan=&quot;2&quot; |Timeslot (ET)
! rowspan=&quot;2&quot; |Episodes
! colspan=&quot;2&quot; |Premiered
! colspan=&quot;2&quot; |Ended
! rowspan=&quot;2&quot; |Average viewers&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in millions)
|-
!Date
! style=&quot;font-size: smaller; line-height: 100%;&quot; |Premiere viewers&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in millions)
!Date
! style=&quot;font-size: smaller; line-height: 100%;&quot; |Finale viewers&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in millions)
|-
! Heyama 1
| rowspan=&quot;5&quot; |Sunday 10:00 pm
|'''7'''
|&lt;small&gt;January 20, 2008&lt;/small&gt;
|'''1.41'''&lt;ref name=&quot;thr finale ratings&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tv-ratings-breaking-bad-finale-639093 |sernav=TV Ratings: 'Breaking Bad' Finale Smashes Records With 10.3 Million Viewers |paşnav=O'Connell |pêşnav=Michael |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;March 9, 2008&lt;/small&gt;
|'''1.50'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2008-03-11-nielsens-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Runway' finale rules on cable |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=11 adar 2008 |malper=USA Today |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
|'''1.23'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.adweek.com/news/television/breaking-bad-finale-draws-103-million-viewers-152804 |sernav=Breaking Bad Finale Draws 10.3 Million Viewers |paşnav=Crupi |pêşnav=Anthony |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Adweek |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 2
|'''13'''
|&lt;small&gt;March 8, 2009&lt;/small&gt;
|'''1.66'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |sernav=iCarly, Burn Notice and WWE RAW top cable charts |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=10 adar 2009 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2011 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69xFsvCHx?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;May 31, 2009&lt;/small&gt;
|'''1.50'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Jon &amp; Kate' plus big ratings |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=5 hezîran 2009 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130921054657/http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |tarîxa-arşîvê=21 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;
|'''1.30'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |sernav='Breaking Bad' returns to record premiere ratings |paşnav=Hibberd |pêşnav=James |tarîx=16 tîrmeh 2012 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2015 |roja-arşîvê=2015-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150312224453/http://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 3
|'''13'''
|&lt;small&gt;March 21, 2010&lt;/small&gt;
|'''1.95'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |sernav=''Breaking Bad'' Season 3 Ratings |paşnav=Julia |tarîx=7 nîsan 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101126033903/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;June 13, 2010&lt;/small&gt;
|'''1.56'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |sernav=Sunday Cable Ratings: ''True Blood'', ''Breaking Bad'', ''Army Wives'', ''Drop Dead Diva'' &amp; Much More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=15 hezîran 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69vzwuFy2?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|'''1.52'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/01/24/2010-year-in-review-2011-year-in-preview-amc-558111/9082/ |sernav=2010 Year in Review/2011 Year in Preview: AMC |tarîx=24 kanûna paşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 4
|'''13'''
|&lt;small&gt;July 17, 2011&lt;/small&gt;
|'''2.58'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Slips, 'Falling Skies' Steady + 'Breaking Bad,' 'Leverage,' 'In Plain Sight,' 'The Glades' &amp; More |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=19 tîrmeh 2011 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/60InnwDHB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;October 9, 2011&lt;/small&gt;
|'''1.90'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |sernav=Sunday Cable Ratings: Nothing Keeps Up With Kardashians; Plus 'Housewives NJ' Finale, 'Boardwalk Empire,' 'Breaking Bad,' 'Dexter' &amp; More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=11 çiriya pêşîn 2011 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=2 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/68qervukX?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|'''1.87'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/ratings/2011/10/10/amcs-breaking-bad-breaks-records-by-growing-more-than-any-other-season-4-drama-in-basic-cable-history-for-adults-18-49-935013/20111010amc01/ |sernav=AMC's &quot;Breaking Bad&quot; Breaks Records by Growing More Than Any Other Season 4 Drama in Basic Cable History for Adults 18–49 |tarîx=10 çiriya pêşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 5A
|'''8'''
|&lt;small&gt;July 15, 2012&lt;/small&gt;
|'''2.93'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Beats 'Breaking Bad' Premiere, + 'Keeping Up With the Kardashians', 'Very Funny News', 'Real Housewives of New Jersey', 'Falling Skies' &amp; More |paşnav=Kondolojy |pêşnav=Amanda |tarîx=17 tîrmeh 2012 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=17 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69w07dKKi?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;September 2, 2012&lt;/small&gt;
|'''2.78'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |sernav=Sunday Cable Ratings: NASCAR Wins Night, 'Breaking Bad', 'Keeping Up With the Kardashians', 'Leverage', 'Hell on Wheels', 'Married to Jonas', &amp; More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=5 îlon 2012 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120908072110/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2012 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2012 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |'''4.32'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/breaking-bad-season-five-ratings-23805/ |sernav=Breaking Bad: Season Five Ratings |tarîx=2 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=TV Series Finale |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 5B
|Sunday 9:00 pm
|'''8'''
|&lt;small&gt;August 11, 2013&lt;/small&gt;
|'''5.92'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Night, 'True Blood', 'Low Winter Sun', 'Devious Maids', 'Dexter', 'The Newsroom' &amp; More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=13 tebax 2013 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=10 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610155335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;September 29, 2013&lt;/small&gt;
|'''10.28'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Big, 'Talking Bad', 'Homeland', 'Boardwalk Empire','Masters of Sex' &amp; More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=1 çiriya pêşîn 2013 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131024033044/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |tarîxa-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
|}
[[Wêne:Breaking_Bad_Viewership_Chart.jpeg|none|600x600px|Bar plot of viewership for each episode of ''Breaking Bad'']]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Rêzefîlm]]</text>
      <sha1>dy78xpav17yoojtynlfze70ffvh1s0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012680</id>
      <parentid>2012653</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2012680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24846" sha1="n0rm07j0dnbg095vjwksrk7nswynyad" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Kêm|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank fîlm
| nav                = Breaking Bad
| navê rastî         = Breaking bad
| wêne               = Breaking Bad logo.svg
| sernûçe            = 
| wêne mezinî        = 
| derhêner           = 
| çêker              = 
| nivîskar           = 
| senaryo            = 
| akterkvan          = 
| muzîk              = 
| derhênêrê dîmenê   = 
| pevxistin/sazk     = 
| çêkirin            = 
| berwara pêşanî     = 
| çapkirin           = 
| dem                = 
| welat              = Amerîka
| ziman              = Îngilîzî
| terazûn            = 
| derameta nesafî    = 
| fîlma dawîn        = 
| fîlma piştre       = 
| malper             = 
| amg_id             = 
| imdb_id            = 
}}
'''''Breaking Bad''''' rêzefîlmek televîzyonÎ ya amrîkî ye. ji hêla [[Vince Gilligan]] ve hatiye afirandin û çêkirine. Hatine li ser screena TV û belavkirin wê di 20.1.2008 heya 29.9.2013 li ser kenalê [[AMC]] hat bû weşandin û belvakirin, ku rêzfilm ji pênc heyaman pêk tê, bi tevahî 62 beş in. Ew li [[Albuquerque|Albuquerque, New Mexico]] yê hat bû sazkirin û çêkirin. û çîroka filim dest pê dike bi navê kesekî ku Walter White ( Bryan Cranston ), Ew mamosteyê kîmyayêya li dibistana navîn. lê ew Nexweş dikeva bi naxweşiya [[penceşêra pişikê]] (Seratana sîha). piştî ku ew bi vê Nixweşiya dikeve. ew gelek bi xem dilşikestî dibe û dikeve di xemaşên malbat xwe û jin û zarokên xwe de, ew di Fikira ku ew bikar tiştekî bike û bikara maliyetake baş kom bike, daku gava ew dimira malbat wî para û maliyatek ji bo jiyan xwe hebin û bikarin jiyanek xweş biborîn in, lewma [[Walter White]] Neçer dibe kû berê xwe bide jiyanek din û karê xirab bike daku bikar maliyetekê û para ji bo malbate xwe bi cî bihêla piştî mirine xwe. Walter White wek mamosteyekê kîmayê berê xwe dide xwendekarê xweyê berê. yê bi navê Jesse Pinkman ( Aaron Paul ) , daku herdû madên bêhişker (Tilyakî) çebikin û bi froşin. ew wesa difikira bi vê riyê dikar piştî mirin xwe maliyetekê ji bo malbata xwe bi cîbihêla.
&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |sernav=Breaking Bad: What Does That Phrase Actually Mean? |paşnav=Rothman |pêşnav=Lily |tarîx=23 îlon 2013 |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2017 |roja-arşîvê=2014-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140124120843/http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Serkeftin û Xelat ==
Breaking Bad - wekî yek ji rêzefîlmên herî mezin û baş tê li qelimdan. ew di sê werzên xweyên ewil de di temaşekirineka nerim de bû, lê demsalên çaremîn û pêncemîn dema ku li Netflix- heta pêşandana sezona çaremîn hate belavkirin. zêdebûnek pir temeşevan bi xwe ve dît. Gava ku fînala rêzefîlmê hate xweykirin û weşandin, ew di televîzyonên amerîkî de di nav Temeşevane de bû Rêzefilma herî beş yaku xelkê zaf lê  temaşe kirbe. Vi rêzefimê  gelek xelat stendin, di nav de 16 Xelatên Emmy Primetime, weka
heşt Xelatên Satelaytê, du [[Xelatên Golden Globe]], du Xelatên Peabody, du Xelatên Hilbijartina Rexnevanan, û çar Xelatên Komeleya Rexnevanên Televîzyonê .
Cranston di Rêzefîlmek Drama de çar carî Xelata Lîstikvanê Pêşengê Berz yê Primetime Emmy stendiya, di heman demê de '''Aaron Paul''' sê caran Xelata Lîstikvanê Piştevaniya Bilind a Primetime Emmy standiye.
Û '''Anna Gunn''' du caran Xelata Primetime Emmy ya ji bo Lîstikvana Herî Serketî di Rêzefîlmek Drama de standiya .

Herwesa di 2013 de, Breaking Bad wekî yekem Rêzefim yaku herî Zahf Temeşevan lê temaşekribe di dîroka hemû filmên amrîkî de. Her jiber vê sedemê jî Navê vê Rêzfilim kete di [[Kitêba Guinness]] de.

Ji ber Serketin vê rêzafilmê. piştî neman û xilas bûne vê rêza filmê.
Du filmên din li ser vî rengî wek çav lêkirn têne dirustkirin. lê bi Çîrok û rengekî cuda tir. Ewşî rêzafilma ''Better Call Saul'' yaku 2015an de li ser AMC hate pêşkêşkirin û weşendin. herwesa Fîlima din jî bi navê ''El Camino: yaku di 11ê Çiriya Pêşîn a 2019an de li Netflix û di salonan de hate weşandin. di filme ''El Camino de bahs jiyan Aaron Paul, dike piştî mirin walter''
&lt;ref name=&quot;ElCaminoFilm&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/24/arts/television/breaking-bad-movie-starring-aaron-paul-coming-to-netflix-in-october.html |sernav='Breaking Bad' Movie, Starring Aaron Paul, Coming to Netflix in October |paşnav=Itzkoff |pêşnav=Dave |tarîx=24 tebax 2019 |malper=The New York Times |tarîxa-gihiştinê=24 tebax 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Karakter û ekter ==
Di film de ev ekter yên herî muhimin di rol gêrandina filmê breaking bad de. Walter û Jesse Plemons wekî qehrmanên film. Anna Gunn wekî jina Walter bi (Skyler) tê naskirin. RJ Mitte weka kurê Walter. û Betsy Brandt û Dean Norris wekî xwişka Skyler tê naskirin. Marie Schrader û mêrê wê Hank weka nûnerê '''DEA''' dezgehê nehêlane tilyekî ne. bi vî rengî têne naskirin.[[Wêne:PaleyFest_2010_-_Breaking_Bad.jpg|rast|thumb| Cast and crew ''Bad'' (ji çepê ber bi rastê): afirîner Vince Gilligan, RJ Mitte (Walter Jr.), Aaron Paul ( Jesse Pinkman ), Anna Gunn ( Skyler White ), Bryan Cranston ( Walter White ), Dean Norris ( Hank Schrader ), û hilberîner Mark Johnson]]

=== Karakterên sereke ===

* [[Bryan Cranston]] bi navê [[Walter White]] &amp;nbsp; rolê digêrîne -ku mamosteyekî kîmyayê ye. ew piştî 50 saliya xwe bi nexweşiya pençeşêra pişikê dikeve û ji bo ewlehiya maliya malbata xwe berê xwe dide çêkirina metanê madê hişber.
* [[Anna Gunn]] bi navê [[Skyler White]] &amp;nbsp; - Jina Walter a ku berî teşxîsa wî bi zarokê xweyê duyemîn re ducanî bû û piştî ku wî dest bi tevgerên bi awayên nenas kir ji mêrê xwe bêtir guman dibe.
* [[Aaron Paul]] bi navê [[Jesse Pinkman]]&amp;nbsp; - xwendekarê berê yê Walter. ew qehramnê dûyê ye di film de piştî White &amp;nbsp;.
* [[Dean Norris]] bi navê [[Hank Schrader]]&amp;nbsp; - Mêrê Marie ye, kekê Walter û Skyler û nûnerê DEA ye jî.
* [[Betsy Brandt]] bi navê [[Marie Schrader]]- xwişka Skyler û jina [[kleptomaniac]]a Hank.
* [[RJ Mitte]] bi navê [[Walter White, Jr.]] &amp;nbsp; - Kurê Walter û Skyler, ku felcê mejî heye . Ew piştî daxuyaniya penceşêrê ya Walter dest bi lêdanê dike. Mîna Walter Jr., Mitte felca mejî heye.
* [[Bob Odenkirk]] bi navê [[Saul Goodman]](Dansala dubare 2, Dansala sereke ya lîstikvaniyê 3-5) &amp;nbsp; - parêzerek stripe ya kirêt a ku Walt û Jesse temsîl dike. Odenkirk ji Goodman îlham ji hilberînerê fîlim Robert Evans girt .
* [[Giancarlo Esposito]] bi navê [[Gustavo &quot;Gus&quot; Fring]] ( Dansala dubare, 2, Dansala sereke 3-4) .
* [[Jonathan Banks]] bi navê [[Mike Ehrmantraut]] (di sezona 2-an stêrka mêvan, demsala lîstikvaniya sereke 3-5: beş 1) &amp;nbsp; - ji bo Gus wekî paqijker û lêdanê ya herî bi armancê dixebite, û her weha ji bo Saul wekî lêpirsînerê taybetî dixebite''.''
* [[Laura Fraser]] bi navê [[Lydia Rodarte-Quayle]] (Dansala dubare 5: beş 1, Dansala sereke 5: Dabeşa 2) &amp;nbsp; - karmendê payebilind ê Madrigal Electromotive û hevkarê berê yê Gus Fring. Ew bi neçarî dest bi peydakirina metaltîn a Walt û Jesse dike û alîkariya Walt dike ku emeliyata xwe li derveyî welat bike.
* [[Jesse Plemons]] bi navê [[Todd Alquist]] (demsala dubare 5: beş 1, demsala sereke ya kasta 5: beş 2) &amp;nbsp; - xebatkarek ''Vamonos Pest Control'' ku dibe hevkarê Walt û Jesse.

=== Karakterên dubare ===

* [[Steven Michael]] Quezada bi navê Steven &quot;Gomey&quot; Gomez &amp;nbsp; - Hevkarê '''HAN''' û hevalê çêtirîn yê Hank ku di şopandin û fêrbûna nasnameya Heisenberg de dibe alîkar. Di rewşên komikî yên navbera wî û Hank de, Gomez wekî &quot; mirovê rast &quot; kar dike.
* [[Matt Jones]] bi navê Brandon &quot;Badger&quot; Mayhew &amp;nbsp; - Hevalê jesse û junkie yê Jesse .
* [[Charles Baker]] wek [[Skinny Pete]] &amp;nbsp; - Hevalê Jesse û pusher.
* [[Rodney Rush]] bi navê Christian &quot;Combo&quot; Ortega &amp;nbsp; - Di heman demê de hevalek Jesse û hevalek pusher.
* [[Jessica Hecht]] û [[Adam Godley]] bi navên [[Gretchen]] û [[Elliott Schwartz]] &amp;nbsp; - Hev-xwedan Grey Matter, pargîdaniyek ku ew digel Walter, ku berî serfiraziya wê ya mezin karsaz terk kir, hev-damezrandin. Gretchen pêta berê ya Walt bû û qismî jî sedema ku ew hişt.
* [[Raymond Cruz]] bi navê [[Tuco Salamanca]] &amp;nbsp; - Pîrek dermanê meksîkî yê. Ew dibe belavkara tiryak û metanê û firotina dermanê bêhişker ji boyî Walt û Jesse.
* [[Mark Margolis]] bi navê [[Hector Salamanca]] &amp;nbsp; - Endamek payebilind ê berê yê Juarez Cartel ku naha ji ber derbeyê nikare bimeşe an biaxive, bi alîkariya zengilek têkiliyê dide. Ew apê Tuco, Marco, û Leonel Salamanca ye.
* [[Christopher Cousins]] bi navê [[Ted Beneke]] &amp;nbsp; - Serekê Skyler û serokê Fabrîkerên Beneke ku dest bi pêşxistina pirsgirêkên darayî dike, û di encamê de destwerdanek ji Skyler tê.
* [[Krysten Ritter]] bi navê [[Jane Margolis]] &amp;nbsp; - Gerînendeyê apartmanê û hevala Jesse, ku têkilder bi tiryakek re .
* [[John de Lancie]] bi navê Donald Margolis &amp;nbsp; - Bavê Jane Margolis, çavdêrek trafîka hewayî .
* [[David Costabile]] bi navê [[Gale Boetticher]] &amp;nbsp; - Kîmyewiyek ji hêla Gus Fring ve hatî kirê da ku li kêleka Walter bixebite.
* [[Daniel Moncada]] û [[Luis Moncada]] bi navênLeonel û Marco Salamanca &amp;nbsp; - Du mirovkuj û bêdeng kujekên ji bo Juarez Cartel ku pismam ji Tuco Salamanca û biraziyên ji Hector Salamanca in.
* [[Emily Rios]] bi navê [[Andrea Cantillo]] &amp;nbsp; - Hevala Duyemîn a Jesse, ku ew jî tiryakek baş dibe. Kurê wê yê ciwan heye ku navê wî Brock e.
* [[Jeremiah Bitsui]] bi navê Victor &amp;nbsp; - Zindanek dilsozê Gus ku digel Mike wek sepandina wî kar dike.
* [[Ray Campbell]] bi navê [[Tyrus Kitt]] &amp;nbsp; - Damezrênerê Gus digel Mike di demsala 4-an de.
* [[Lavell Crawford]] bi navê [[Huell Babineaux]] &amp;nbsp; - Parêzvanê Saul ku pirsgirêkên ku Walter hewce dike ku sererast bike jî mijûl dike.
* [[Tina Parker]] bi navê [[Francesca Liddy]]
* [[Bill Burr]] bi navê [[Patrick Kuby]] &amp;nbsp; - A bi peran man con ji Şawûl e ku destên erkên hestyar cuda hebe û hemû cure devkî, zext, û misdirection.
* [[Michael Bowen]] bi navê [[Jack Welker]] &amp;nbsp; - Apê Todd û serokê Biratiya Aryen, çeteyek serwerê spî .
* [[Kevin Rankin]] bi navê Kenny &amp;nbsp; - Fermana duyemîn a Jack.

=== Diyardeyên mêvan ên taybetî ===

* [[Danny Trejo]] bi navê [[Tortuga]] &amp;nbsp; - Endamek kartêlê Meksîkî û agahdarê DEA.
* [[DJ Qualls]] bi navê [[Getz]] &amp;nbsp; - Karmendek polîsê Albuquerque ku Badger tîne binçavkirin, Walt dike ku serî li Saul Goodman bide.
* [[Jim Beaver]] bi navê [[Lawson]] &amp;nbsp; - Firoşyarek çekên Albuquerque ku gelek çek ji bo Walt peyda dike.
* [[Steven Bauer]] bi navê [[Don Eladio Vuente]] &amp;nbsp; - Rêberê Cartel Juarez ku bi Gus re xwedî dîrokek e.
* [[Robert Forster]] bi navê [[Ed Galbraith]] &amp;nbsp; - Tamîrek valahiya valahiyê ku karsaziya wê ya veşartî pisporek nû ya nasnameyê ye.
* [[Charlie Rose]] her bi navê xwe.

== Helqa (Episodes) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Heyam
!Helqe
!Destpêkirin
!Xilasbûn
|-
|1
|7
|20.1.2008
|9.3.2008
|-
|2
|13
|8.3.2009
|31.3.2009
|-
|3
|13
|21.3.2010
|13.6.2010
|-
|4
|13
|17.7.2011
|9.10.2011
|-
|5
|8
8
|15.7.2012
11.8.2013
|2.9.2012
29.9.2013
|}
{{:List of Breaking Bad episodes}}

=== Heyama 1 (2008) ===
Dansala yekem di destpêkê de armanc bû ku neh beş be, lê ji ber greva Nivîskarên Guild ya America 2007-2008 tenê heft beş hatin kişandin. Ew ji 20ê Çile heya 9ê adarê 2008 bû.

Walter, ku bi pençeşêra pişikê ya keftiya, Dema digel havlingê xew hans di pirosyekê de ji bo girtin kesên tilyek çêker ew xwendkerê xweyê berê dibîne bi navê Jesse lê ew xwe bê deng dike. heya peşî ew diçe qesta jesse fike û jê daxaz dike ku herdû bi jevta têlyekê çêk bikin.

=== Heyama 2 (2009) ===

=== Heyama 3 (2010) ===

=== Heyama 4 (2011) ===

=== Heyama 5 (2012–13) ===

== Reception and legacy ==

=== Resepsiyona krîtîk ===
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+{{Reng|green|Metacritic}}&lt;ref name=&quot;MetacriticS1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-1 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-2 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-3 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-4 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MetacriticS5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-5 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt; and {{Reng|orange|Rotten Tomatoes}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s01 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s02 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s03 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s04 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s05 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt; scores per season
| &lt;span&gt;&lt;/span&gt;

|}

=== Temaşeker ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Heyam
! rowspan=&quot;2&quot; |Timeslot (ET)
! rowspan=&quot;2&quot; |Episodes
! colspan=&quot;2&quot; |Premiered
! colspan=&quot;2&quot; |Ended
! rowspan=&quot;2&quot; |Average viewers&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in millions)
|-
!Date
! style=&quot;font-size: smaller; line-height: 100%;&quot; |Premiere viewers&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in millions)
!Date
! style=&quot;font-size: smaller; line-height: 100%;&quot; |Finale viewers&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(in millions)
|-
! Heyama 1
| rowspan=&quot;5&quot; |Sunday 10:00 pm
|'''7'''
|&lt;small&gt;January 20, 2008&lt;/small&gt;
|'''1.41'''&lt;ref name=&quot;thr finale ratings&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tv-ratings-breaking-bad-finale-639093 |sernav=TV Ratings: 'Breaking Bad' Finale Smashes Records With 10.3 Million Viewers |paşnav=O'Connell |pêşnav=Michael |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;March 9, 2008&lt;/small&gt;
|'''1.50'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2008-03-11-nielsens-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Runway' finale rules on cable |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=11 adar 2008 |malper=USA Today |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
|'''1.23'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.adweek.com/news/television/breaking-bad-finale-draws-103-million-viewers-152804 |sernav=Breaking Bad Finale Draws 10.3 Million Viewers |paşnav=Crupi |pêşnav=Anthony |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Adweek |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 2
|'''13'''
|&lt;small&gt;March 8, 2009&lt;/small&gt;
|'''1.66'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |sernav=iCarly, Burn Notice and WWE RAW top cable charts |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=10 adar 2009 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2011 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69xFsvCHx?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;May 31, 2009&lt;/small&gt;
|'''1.50'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Jon &amp; Kate' plus big ratings |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=5 hezîran 2009 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130921054657/http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |tarîxa-arşîvê=21 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;
|'''1.30'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |sernav='Breaking Bad' returns to record premiere ratings |paşnav=Hibberd |pêşnav=James |tarîx=16 tîrmeh 2012 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2015 |roja-arşîvê=2015-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150312224453/http://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 3
|'''13'''
|&lt;small&gt;March 21, 2010&lt;/small&gt;
|'''1.95'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |sernav=''Breaking Bad'' Season 3 Ratings |paşnav=Julia |tarîx=7 nîsan 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101126033903/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;June 13, 2010&lt;/small&gt;
|'''1.56'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |sernav=Sunday Cable Ratings: ''True Blood'', ''Breaking Bad'', ''Army Wives'', ''Drop Dead Diva'' &amp; Much More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=15 hezîran 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69vzwuFy2?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|'''1.52'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/01/24/2010-year-in-review-2011-year-in-preview-amc-558111/9082/ |sernav=2010 Year in Review/2011 Year in Preview: AMC |tarîx=24 kanûna paşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 4
|'''13'''
|&lt;small&gt;July 17, 2011&lt;/small&gt;
|'''2.58'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Slips, 'Falling Skies' Steady + 'Breaking Bad,' 'Leverage,' 'In Plain Sight,' 'The Glades' &amp; More |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=19 tîrmeh 2011 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/60InnwDHB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;October 9, 2011&lt;/small&gt;
|'''1.90'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |sernav=Sunday Cable Ratings: Nothing Keeps Up With Kardashians; Plus 'Housewives NJ' Finale, 'Boardwalk Empire,' 'Breaking Bad,' 'Dexter' &amp; More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=11 çiriya pêşîn 2011 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=2 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/68qervukX?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|'''1.87'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/ratings/2011/10/10/amcs-breaking-bad-breaks-records-by-growing-more-than-any-other-season-4-drama-in-basic-cable-history-for-adults-18-49-935013/20111010amc01/ |sernav=AMC's &quot;Breaking Bad&quot; Breaks Records by Growing More Than Any Other Season 4 Drama in Basic Cable History for Adults 18–49 |tarîx=10 çiriya pêşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 5A
|'''8'''
|&lt;small&gt;July 15, 2012&lt;/small&gt;
|'''2.93'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Beats 'Breaking Bad' Premiere, + 'Keeping Up With the Kardashians', 'Very Funny News', 'Real Housewives of New Jersey', 'Falling Skies' &amp; More |paşnav=Kondolojy |pêşnav=Amanda |tarîx=17 tîrmeh 2012 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=17 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69w07dKKi?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;September 2, 2012&lt;/small&gt;
|'''2.78'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |sernav=Sunday Cable Ratings: NASCAR Wins Night, 'Breaking Bad', 'Keeping Up With the Kardashians', 'Leverage', 'Hell on Wheels', 'Married to Jonas', &amp; More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=5 îlon 2012 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120908072110/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2012 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2012 }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |'''4.32'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/breaking-bad-season-five-ratings-23805/ |sernav=Breaking Bad: Season Five Ratings |tarîx=2 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=TV Series Finale |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
! Heyama 5B
|Sunday 9:00 pm
|'''8'''
|&lt;small&gt;August 11, 2013&lt;/small&gt;
|'''5.92'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Night, 'True Blood', 'Low Winter Sun', 'Devious Maids', 'Dexter', 'The Newsroom' &amp; More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=13 tebax 2013 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=10 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610155335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|&lt;small&gt;September 29, 2013&lt;/small&gt;
|'''10.28'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Big, 'Talking Bad', 'Homeland', 'Boardwalk Empire','Masters of Sex' &amp; More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=1 çiriya pêşîn 2013 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131024033044/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |tarîxa-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
|}
[[Wêne:Breaking_Bad_Viewership_Chart.jpeg|none|600x600px|Bar plot of viewership for each episode of ''Breaking Bad'']]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Rêzefîlm]]</text>
      <sha1>n0rm07j0dnbg095vjwksrk7nswynyad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cameron Diaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95762</id>
    <revision>
      <id>2012505</id>
      <parentid>2012457</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2012505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7834" sha1="f93ymxb36ivpdyd6dkoeor2luhghnx8" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| çînaser            = sînema
| nav                = Cameron Diaz
| wêne               = Cameron Diaz WE 2012 Shankbone 4.JPG
| sernavê_wêne       = Cameron Diaz (2012)
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1972|8|30}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[San Diego]], [[California]], [[DYA]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = Zanîngeha Bangalore
| pîşe               = Lîstikvan, nivîskar, hilberîner, model
| salên_çalak        = 1990–2016
| bejn               = {{Bejn|m=1.74}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cosmopolitan Culture and Consumerism in Chick Lit |nivîskar=Smith Caroline J. |rûpel=154 |weşanger=Routledge |cih=New York |isbn=978-0-415-80626-8 }}&lt;/ref&gt;
| hevjîn             = {{Zewac|[[Benji Madden]]|2015}}
| zarok              = 1
| xizm               = 
}}
'''Cameron Michelle Diaz''' ({{Jidayikbûn|30|8|1972|j=1}}) lîstikvaneke [[Amerîkan|amerîkî]] ye ku di heman demê de nivîskar, hilberîner û model e. Cameron Michelle di kariyera xweya lîstikvaniyê de demên destpêkê di komediyan de û di heman demê de di fîlimên dramatîk de hate naskirin.

Di nav xelatên wê de çar namzetên [[Xelata Zêrîn Gilobe,]] sê namzetên Xelata Guild Screeners , û Xelata Rexnevanên Fîlimê ya New York hene.

== Jînenîgarî ==
Cameron Diaz di {{Dîrok|30|tebax|1972}} de li [[San Diego]] hate dinê. Diaz, keça bavekî kubayî û dayikek amerîkî ye ku ji nijada brîtanî, germenî û çerokî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.com/celebrity/cameron-diazs-family-pays-tribute-to-her-father/ |sernav=Cameron Diaz's Family Pays Tribute to Her Father |malper=PEOPLE.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt; Di 16 saliya xwe de bi Ajansa Model Elite re peymanek îmze kir. Serkeftina wê ya di modelê de bû sedem xebata wê ya modeltiye li [[Japon]], [[Awistralya]], [[Fas]] û [[Parîs]]ê. Di kovarên wekî [[Mademoiselle]] û [[Seventeen]] de hate rojevê û beşdarî kampanyayên reklamkariyê yên ji bo pargîdaniyên mezin ên wekî [[Calvin Klein]], [[Coca Cola]] û [[Levis]]ê. Di sala 1994an de, wê kariyera xwe ya fîlimê di komediya çalakiyê ya bi navê &quot;Mask&quot; de ku Jim Carrey jî tê de rol wergirtiye bidest xist. Tevî ku tecrûbeya wş ya lîstikvaniyê tinebû jî, ji bo rola alîgir a li fîlm, destûr ji wê re hat dayîn ku beşdarî darizandinan bibe. Piştî 12e car bîrdariyê biryar hat dayîn ku rola pêşenga jin Tîna Carlyle bilîze.

Diaz, piştî ku di fîlma &quot;Mask&quot;, di fîlmê &quot;Suppîva Dawîn&quot; de lîst. Di fîlmê de rola jina ciwan a ku evîndarê birayê zilamê ku wê li ber bi zewacê ye, dilîze. Di fîlima &quot;[[Feeling Minnesota]]&quot; de, ew bi [[Keanu Reeves]] re rol wergirdigire. Cameron Diaz, bi vê fîlimê de nekarî serkevtinek baş a ku dixwest bi dest xwe bixe. Paşê ew bi Edward Burns re di fîlmê &quot;Head Above Water&quot; de û bi Harvey Keitel re di fîlmê &quot;She's the One&quot;&quot; de lîst. Diaz, ji aliyê rexnevanên lîstikvaniya be, yek ji stêrkên pêşerojê hate diyarkirin. Di rolêngirtina fîlima &quot;Head Above Water&quot; de biryar da ku karê xwe di fîlimên ya bazirganî de bidomîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/4729585/Girl-interrupted.html |sernav=Girl, interrupted |malper=The Telegraph |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1924149_1924152_1924198,00.html |sernav=Heroes of the Environment 2009 - TIME |paşnav=Stein |pêşnav=Joel |tarîx=2009-09-22 |malper=Time |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;

Lîstikvana ciwan, ku bi Julia Roberts re di komediya romantîk &quot;Zewaca Hevalê Min Ya Baştirîn&quot; re bû. Bi performansa xwe ya di vî fîlimî de serkevtinên baş bidest xist û roj bi roj zêdetir hate naskirin. Piştî &quot;Daweta Hevalê Min Ya Xweş&quot;, ew bi Ewan McGregor re di fîlima &quot;Jiyanek Kêmûzayî ya Jiyan&quot; a Danny Boyle ya 1995an de lîst. Diaz, yê ku La Torre terikand, ew di heman salê de bi Matt Dillon re di fîlima 1998an de &quot;Di derheqê Meryemê de Tiştek Heye&quot; lîst, têkiliyek evînî ya sê-salî dest pê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://entertainment.oneindia.in/hollywood/news/2008/cameron-diaz-father-pneumonia-dead-160408.html |sernav=Cameron Diaz's father succumbs to pneumonia |tarîx=2012-07-02 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 |tarîxa-arşîvê=2012-07-02 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120702211831/http://entertainment.oneindia.in/hollywood/news/2008/cameron-diaz-father-pneumonia-dead-160408.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://people.com/celebrity/becoming-cameron-diaz/ |sernav=Becoming ... Cameron Diaz |malper=PEOPLE.com |ziman=EN |tarîxa-gihiştinê=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Fîlmên wê
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! Sal !! Nav !! Rol
|-
| 1994 || ''[[The Mask]]'' || Tina Carlyle
|-
| 1995 || ''[[The Last Supper (film, 1995)|The Last Supper]]'' || Jude
|- 
| 1996 || ''[[She's the One]]'' || Heather
|-
| 1996 || ''[[Feeling Minnesota]]'' || Freddie Clayton
|-
| 1996 || ''[[Head Above Water]]'' || Nathalie
|-
| 1997 || ''[[Keys to Tulsa]]'' || Trudy
|-
| 1997 || ''[[En İyi Arkadaşım Evleniyor|My Best Friend's Wedding]]'' || Kimberly Wallace
|-
| 1997 || ''[[A Life Less Ordinary]]'' || Celine Naville
|-
| 1998 || ''[[Vegas'ta Korku ve Nefret (film)]]'' ||  Xebatkarê Tvyê
|-
| 1998 || ''[[There's Something About Mary]]'' || Mary Jensen
|-
| 1998 || ''[[Very Bad Things]]'' || Laura Garrety
|-
| 1999 || ''[[Man Woman Film]]'' ||  Random Celebrity
|-
| 1999 || ''[[John Malkovich Olmak]]'' || Lotte Schwartz
|-
| 1999 || ''[[Kazanma Hırsı]]'' || Christina Pagniacci
|-
| 2000 || ''[[Things You Can Tell Just by Looking at Her]]'' || Carol Faber
|-
| 2000 || ''[[Charlie's Angels (film)|Charlie's Angels]]'' || Natalie Cook
|-
| 2001 || ''[[The Invisible Circus]]'' || Faith
|-
| 2001 || ''[[Shrek]]'' || Prenses Fiona (dengdan)
|-
| 2001 || ''[[Vanilla Sky]]'' || Julianna 'Julie' Gianni
|-
| 2002 || ''[[The Sweetest Thing]]'' || Christina Walters
|-
| 2002 || ''[[My Father's House]]'' || The Girl
|-
| 2002 || ''[[Azınlık Raporu (film)]]'' ||  Woman on Metro
|-
| 2002 || ''[[New York Çeteleri]]'' || Jenny Everdeane
|-
| 2003 || ''[[Shrek 4-D]]'' || Prenses Fiona (dengdan)
|-
| 2003 || ''[[Charlie's Angels: Full Throttle]]'' || Natalie Cook
|-
| 2004 || ''[[Shrek 2]]'' || Prenses Fiona (dengdan)
|-
| 2005 || ''[[In Her Shoes]]'' || Maggie Feller
|-
| 2006 || ''[[The Holiday]]'' || Amanda Wood
|-
| 2007 || ''[[Shrek the Third]]'' || Prenses Fiona 
(dengdan)
|-
| 2007 || ''[[Shrek the Halls]] (TV)'' || Prenses Fiona (dengdan)
|-
| 2007 || ''[[The Box (film, 2007)|The Box]]'' ||
|-
| 2008 || ''[[What Happens In Vegas]]'' || 
|-
| 2009 || ''My Sister's Keeper'' || Sara
|-
| 2010 || ''[[Shrek 4]]'' || Prenses Fiona 
(dengdan)
|-
| 2010 || ''[[Knight and Day]]'' || June Havens
|-
| 2011 || ''[[The Green Hornet]]'' || Lenore Case
|-
| 2011 || ''[[Bad Teacher]]'' || Elizabeth Halsey
|-
| 2012  
|| ''[[What to Expect When You're Expecting]]''  
|| Jules [[Baxter]]
|-
|2014|| ''[[Sex tape]]''
|| [[Annie]]

|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]]
[[Kategorî:Aktrîsên ji Los Angelesê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Modelên amerîkî yên jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê]]</text>
      <sha1>f93ymxb36ivpdyd6dkoeor2luhghnx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dnîpro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124917</id>
    <revision>
      <id>2012693</id>
      <parentid>1931766</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T02:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2012693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6410" sha1="7em0ok94jcdyodryu6inqypou3wkhni" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| nav                = Dnîpro
| statû              = [[Bajêr]]
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji bajarê
}}
'''Dnîpro''' (bi ûkraynî: Дніпро, ''Dnipro''), bajarekî [[Ûkrayna]]yê ye û navenda îdarî ya [[oblasta Dnîpropetrovskê]] ye. Dnîpro li ser peravên [[çemê Dnîproyê]] (Dnieper) e.

== Gelhe ==
{{Nifûsa tarîxî
|state=collapsed
|align=left
|cols=2
|1782
|2194
|1800&lt;ref&gt;Eugene.com states that the population in the early 19th century was 6,389, whilst Cheba states that this was the population in 1800.&lt;/ref&gt;
|6389
|1811&lt;ref name=&quot;DiasporaMerchants34&quot;&gt;Kardasis, Vassilis, ''Diaspora Merchants in the Black Sea: The Greeks in Southern Russia, 1775–1861'', pub Lexington Books, 2001, {{ISBN|0-7391-0245-1}}, page 34.&lt;/ref&gt;
|9000
|1825&lt;ref name=&quot;Cheba&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |sernav=&quot;History&quot; a Dnipropetrovsk Travel Page by Cheba |xebat=VirtualTourist.com |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2014 |roja-arşîvê=22 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170322061449/http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|8412
|1853
|13011
|1857&lt;ref name=&quot;DJC&quot;&gt;[http://djc.com.ua/h_obchiny/?id=2 Dnepropetrovsk Jewish Community (DJC.com) – About Yekaterinoslav Dnepropetrovsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309050657/https://djc.com.ua/h_obchiny/?id=2 |date=2022-03-09 }}, accessed 1 February 2014. (English language version of this page has disappeared since 2008, but Russian language version still present.)&lt;/ref&gt;
|13217
|1862&lt;ref name=&quot;Cheba&quot;/&gt;
|19515
|1863&lt;ref name=&quot;DiasporaMerchants34&quot;/&gt;
|20000
|1865
|22816
|1866&lt;ref&gt;[http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b Cheba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322061449/http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |date=22 March 2017 }} states that in a census for 1 January 1866 the population was 22,846. [http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Eugene.com] states 22,816 for 1865, while DJC.com states 22,846 for 1865.&lt;/ref&gt;
|22846
|1885&lt;ref name=&quot;Cheba&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DJC&quot;/&gt;
|46876
|1887&lt;ref&gt;Eugene.com states that the population in 1887 was 48,000, whilst Gerald Surh states that it was 47,000. [[:pl:Dniepropetrowsk|Polish wikipedia]] says 48100.&lt;br/&gt;[http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Dnepropetrovsk History]. www.eugene.com.ua &lt;br/&gt;Surh, Gerald, ''Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence''&lt;/ref&gt;
|48000
|1897&lt;ref&gt;Eugene.com states that the population in 1897 was 121,200, Cheba says 121,216, and Surh says 112,800, whilst Vassilis Kardasis states that it was 113,000.&lt;br/&gt;[http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Dnepropetrovsk History]. www.eugene.com.ua &lt;br/&gt;[http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b &quot;History&quot; a Dnipropetrovsk Travel Page by Cheba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322061449/http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |date=22 March 2017 }} &lt;br/&gt;[http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?aid=187691 Gerald Surh], ''Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence''&lt;br/&gt;Kardasis, Vassilis, ''Diaspora Merchants in the Black Sea: The Greeks in Southern Russia, 1775–1861''&lt;/ref&gt;
|121216
|1904&lt;ref name=&quot;Surh&quot;&gt;{{Jêder-kovar |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?aid=187691 |kovar=International Labor and Working-Class History |tarîx=October 2003 |cild=64 |rr=139–166 |weşanger=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0147547903000231 |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2014 |paşnav1=Surh |pêşnav1=Gerald |sernav=Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence |s2cid=145677880 }}&lt;/ref&gt;
|157000
|1910
|232500
|1914&lt;ref name=&quot;Surh&quot;/&gt;
|211100
|1920&lt;ref name=&quot;Cheba&quot;/&gt;
|189000
|1923
|159000
|1926
|237000
|1932&lt;ref name=&quot;Cheba&quot;/&gt;
|320000
|1939&lt;ref name=&quot;Evacuation_Cities&quot;&gt;[https://books.google.com/books?ei=UJikTcLcEZG38gPgm8i5Dw&amp;ct=result&amp;hl=en&amp;id=-XPaAAAAMAAJ&amp;dq=inauthor%3A%22Wilbur+Zelinsky%22+The+emergency+evacuation+of+cities&amp;q=Zaporozhe#search_anchor ''The emergency evacuation of cities: a cross-national historical and geographical study''], by Wilbur Zelinsky, Leszek A. Kosiński, pub Rowman &amp; Littlefield, 1991, {{ISBN|978-0-8476-7673-6}}.&lt;/ref&gt;
|501000
|1943&lt;ref name=&quot;Evacuation_Cities&quot;/&gt;
|280000
|1959
|662000
|1967
|816000
|1970
|904000
|1979
|1066000
|1989&lt;ref name=&quot;chinalist.ru&quot;&gt;[http://chinalist.ru/facts/objyears.php?p_param=1077&amp;p_country=223&amp;p_lang=1&amp;p_parent=&amp;p_obj=890 &quot;China in Figures&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813133209/http://chinalist.ru/facts/objyears.php?p_param=1077&amp;p_country=223&amp;p_lang=1&amp;p_parent=&amp;p_obj=890 |date=2011-08-13 }} says 1,178,000.&lt;/ref&gt;
|1178000
|1990&lt;ref name=&quot;Columbia6thed&quot;&gt;[http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Dnipropet.html &quot;Dnipropetrovsk.&quot; The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2008. Encyclopedia.com.]&lt;/ref&gt;
|1186000
|1991
|1203000
|1993
|1185000
|1996&lt;ref name=&quot;UNSD19961998&quot;&gt;[http://unstats.un.org/unsd/cdb/cdb_years_on_top.asp?srID=14720&amp;Ct1ID=&amp;crID=804&amp;yrID=1996%2C1998 United Nations Statistics Division: cities, population, census years (discontinued), code 14720]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2022 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2017}} give the population for the city proper as 1,147,000 for 1996, and 1,122,400 for 1998.&lt;br/&gt;[http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Eugene.com] states that the population in 1998 was 1,137,000&lt;/ref&gt;
|1147000
|1998&lt;ref name=&quot;UNSD19961998&quot;/&gt;
|1122400
|[[Ukrainian Census (2001)|2001]]&lt;ref name=&quot;chinalist.ru&quot;/&gt;
|1065008
|2003
|1065000
|2005
|1050000
|2006&lt;ref name=&quot;chinalist.ru&quot;/&gt;
|1025044
|2007&lt;ref name=&quot;chinalist.ru&quot;/&gt;
|1039000
|2008
|1039000
|2009
|1017171
|2010
|1018341
|2011
|1007200
|2020
|990,724
|2021&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf |sernav=Number of Present Population of Ukraine, as of January 1 2021 |roja-gihiştinê=2022-03-09 |roja-arşîvê=2022-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|980,948
}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bajarên Ûkraynayê]]
[[Kategorî:Dnîpro| ]]</text>
      <sha1>7em0ok94jcdyodryu6inqypou3wkhni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ehlê Pirtûkê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138240</id>
    <revision>
      <id>2012535</id>
      <parentid>1835176</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1019" sha1="8vr18b0e3iriynzskr1epy6324vui6b" xml:space="preserve">'''Ehlê pirtûkê''' an '''Ehlê Kîtab''' ([[erebî]]: '''اهل الكتاب'''; ehl el-kîtab) têgeheke îslamî ye ku behsa wan olên ku [[Misilman]] dihesibînin ku bi ayetên berê hatine rêberî kirin, tevî ku paşê dê kafir bin jî.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharon|2004}}; {{harvnb|Madigan|2001}}.&lt;/ref&gt; Di [[Quran|Quranê]] de behsa dînên wek [[Cihû]], [[Xirîstiyan]], [[Zerdeştî]], [[Sabî]] behs dike.&lt;ref&gt;On the Sabians, see {{harvnb|De Blois|2004}}. On the Zoroastrians, see {{harvnb|Darrow|2003}}; {{harvnb|Nasr|Dagli|Dakake|Lumbard|Rustom|2015|p=834}} (verse 22:17).&lt;/ref&gt;

Di dîrokê de, civakên olî yên ku ji hêla Misilmanan ve wekî Ehlê Pirtûkê hatine nas kirin, statuya qanûnî ya ku bi navê [[Zimmî|Zimma]] tê zanîn, bi wan re hate dayîn ku îmana xwe bikin û civata xwe îdare bikin, li hember dayîna baca taybetî ya bi navê [[Cizyet]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Esposito|2003}}.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>8vr18b0e3iriynzskr1epy6324vui6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012552</id>
      <parentid>2012535</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T15:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2012552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1013" sha1="400nlmzo3ds0ax91d5nblp2sbl45cth" xml:space="preserve">'''Ehlê pirtûkê''' an '''Ehlê Kîtab''' ([[erebî]]: '''اهل الكتاب'''; ehl el-kîtab) têgeheke îslamî ye ku behsa wan olên ku [[Misilman]] dihesibînin ku bi ayetên berê hatine rêberî kirin, tevî ku paşê dê kafir bin jî.&lt;ref&gt;{{harvnb|Sharon|2004}}; {{harvnb|Madigan|2001}}.&lt;/ref&gt; Di [[Quran]]ê de behsa dînên wek [[Cihû]], [[Xirîstiyan]], [[Zerdeştî]], [[Sabî]] behs dike.&lt;ref&gt;On the Sabians, see {{harvnb|De Blois|2004}}. On the Zoroastrians, see {{harvnb|Darrow|2003}}; {{harvnb|Nasr|Dagli|Dakake|Lumbard|Rustom|2015|p=834}} (verse 22:17).&lt;/ref&gt;

Di dîrokê de, civakên olî yên ku ji hêla Misilmanan ve wekî Ehlê Pirtûkê hatine nas kirin, statuya qanûnî ya ku bi navê [[Zimmî|Zimma]] tê zanîn, bi wan re hate dayîn ku îmana xwe bikin û civata xwe îdare bikin, li hember dayîna baca taybetî ya bi navê [[Cizyet]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Esposito|2003}}.&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]</text>
      <sha1>400nlmzo3ds0ax91d5nblp2sbl45cth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêker</title>
    <ns>14</ns>
    <id>155418</id>
    <revision>
      <id>2012504</id>
      <parentid>1642338</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="sk55n61w54a7snmwm9jx1nam5g7o1iw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Film producers}}

[[Kategorî:Hilberîner]]
[[Kategorî:Sînemager]]</text>
      <sha1>sk55n61w54a7snmwm9jx1nam5g7o1iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rêzeçiyayên Munzûrê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156346</id>
    <revision>
      <id>2012726</id>
      <parentid>1935750</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Girêdan êdî tune ye</comment>
      <origin>2012726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3080" sha1="87148c55sti3sj7d7xcfqebuig3aey7" xml:space="preserve">{{Agahîdank çiya
| nav                = Rêzeçiyayên Munzûrê
| nav1               = Rêzeçiyayên Mercanê
| wêne               = Erzincan Ovası 17 06 88 Munzur Dağları 1.jpg
| wêne_sernav        = Ji Deşta Erzînganê dîmenek ji Rêzeçiyayên Munzûrê.
| çîyayê_bilind      = 
| bilindayî          = 3.300
| dirêjayî           = 130
| cih                = [[Dêrsim]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| nexşeya_cihan      = Bakurê Kurdistanê
| koordînat          = 
| cure               = Tektonîk
| çalakbûna_dawî     = 
}}
'''Rêzeçiyayên Munzûrê''' rêzeçiyayeke [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku di navbera [[Dêrsim (herêm)|Herêma Dêrsimê]] û [[Erzîngan (parêzgeh)|Parêzgeha Erzinganê]] de ye ku di navbera navçeyên [[Kemax]], [[Îlîç]], [[Egîn]] û [[Pilûr, Dêrsim|Pilûrê]] de ye. Munzûr xwedî rûerdekî berfirehe ku qadeke bi qasî 3000 km² rûerd vedigire. Rêzeçiya di çanda kurdî de bi taybetî li Herêma Dersimê di warê baweriyê de ciheke taybet e.

Di roja îro de li Çiyayên Munzûrê Parka Neteweyî ya Geliyê Mûnzûrê heye.

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Dêrsim.svg|thumb|çep|Rêzeçiyayên Munzûrê]]
Rêzeçiyayên Munzûrê li hember navçeya Egînê, li ser [[Gelîyê Ava Reş]] bilind bûye ku piştî dirêjayîyek li dor 100 kîlometreyan xwe digîhêjîne ser [[Çiyayê Mercanê]] ku beşeke ji rêzeçiyayên Munzûrê ye. Lê ne ewqas fireh e. Di navbera Pilûr û Gamaxê de firehîya Munzûrê ji 30 kîlometreyan derbas nabe. Bilindayî li her deverê ji 2.500 mêtreyan bilindtir e.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://eticaret.mta.gov.tr/index.php?route=product/product&amp;product_id=6995 |sernav=MUNZUR DAĞLARININ JEOLOJİSİ |malper=eticaret.mta.gov.tr |roja-gihiştinê=2023-12-22 }}&lt;/ref&gt; Li rêzeçiyayên Munzûrê gelek dirûv (şikil) û golên ji ber helandina berfê çêbûne hene. Çiyayên bilind ên ku di nav rêzeçiyayên Munzûrê de ne ev in: [[Çiyayê Geşo]] (3.111 m.), [[Çiyayê Fîkîrîk]] (3.262 m.), [[Girên Jarê]] (3.071 m.), [[Çiyayê Serêgolê]] (3.239 m.), [[Çiyayê Qatiro]] (3.129 m.) û [[Çiyayê Xewaçûr]] e.
=== Avhewa ===
Munzûr di piraniya salê de bi berfê nuxumandîye. Ji ber bilindahiyê baran û berfa Munzûrê pir zêde ye. Di demsalên [[Bihar (demsal)|bihar]] û [[payîz]]ê de ewr li ser vî çiya kêm nabin, di demsala havînê de jî baran dibare. Li bakurê vî çiyayî di [[havîn]]ê jî berf tê dîtin û gelek gol û goltik hene.&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/munzur-daglarindaki-karagol-dogal-guzelligiyle-dogaseverleri-agirliyor/2651339 |sernav=Munzur Dağları'ndaki Karagöl, doğal güzelliğiyle doğaseverleri ağırlıyor |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-12-22 }}&lt;/ref&gt; Golên sereke ev in: [[Gola Qeregol|Qeregol]], [[Gola Çîmê]], [[Gola Berxan]] û [[Gola Sor]] e.

== Binerê ==

* [[Çemê Mizur]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|39.445|N|39.034|E|type:mountain_scale|format=dms|display=title}}</text>
      <sha1>87148c55sti3sj7d7xcfqebuig3aey7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2012746</id>
      <parentid>2012428</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2012746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199985" sha1="r9gmj5g78m5i26cnnzntvuvk2tljpnf" xml:space="preserve">
== 2026-05-17T08:20:40Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-16T08:20:45Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyê]] → [[:Kategorî:Jin li gorî pîşeyan]]

== 2026-05-15T08:20:56Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-14T12:00:58Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Îngilistan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1926 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1926 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1970î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1989 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1989 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:2020î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2020î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-05-14T08:23:42Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-13T08:20:42Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-12T08:21:54Z ==
* [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:1974 li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:2026 li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]]: 5 hat(in) dîtin, 5 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 39 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1960 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1960 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:1974 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:2026 li Kîprosê]] → [[:Kategorî:2026 li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê]]


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2008786 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>r9gmj5g78m5i26cnnzntvuvk2tljpnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Kanala Suezê</title>
    <ns>1</ns>
    <id>210124</id>
    <revision>
      <id>2012589</id>
      <parentid>2012439</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kanala Suez an Kanala Swêşê ? */ Bersiv</comment>
      <origin>2012589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="6w2qcx87kuc4zuub0at2j2z24k2v6lj" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1=
}}

== Kanala Suez an Kanala Swêşê ?  ==

Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @Wikihez  û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin ? Baş in  ? Heya ez dizanim '''Kanala Suezê''' rastnivîsa '''Kanala Suezê'''  rastnivîsa  [[Welatên Rojavayê]] ye . Li gorî [[Celadet Alî Bedirxan]] '''Kanala Swêşê''' rastnivîsa kurdî ye ( binêre çavkanî ) .  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:18, 16 gulan 2026 (UTC)

:P.S.  @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:11, 16 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6w2qcx87kuc4zuub0at2j2z24k2v6lj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kroîsos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292833</id>
    <revision>
      <id>2012503</id>
      <parentid>1980676</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5325" sha1="0tr5v5mvc4g7fqjhlfzhpshrmcq074s" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Kroîsos''' di sedsala 6em {{Bz}} de, keyê [[Lîdya]]yê bû. Piştî bavê xwe [[Aliatês]] dest bi desthilatdariyê kir.

[[Wêne:Kroisos_stake_Louvre_G197.jpg|thumb|Teswîra Kroîsos li ser cerekî]]

Agahiyên derheqê wî gelek kêm in. Çavkanîyên herî girîng li ser wî [[Dîroka Hêrodotos]]ê ye. Li wir ji bo key tê gotin ku &quot;barbara yekem e ku hin [[Yewnanistana kevnare|yewnanîyan]] re têkiliyên baş kiriye&quot;. Dîsa pirtûkê da derbas dibe ku Kroîsos bacê [[Îyonya]]yîyan, Aîoliyan, [[Dor]]ên Asyayê stand, Lakedaîmonê re têkiliyên bi hevaltî kiriye.&lt;ref&gt; 6 / Klio [[Dîroka Hêrodotos]]&lt;/ref&gt;

Piştî mirina bavê wî [[Aliatês]]ê, Kroîsos bû key, piranî polîtîkayên dagirker kudirand. Ji [[Efesos]]ê destpêkir, heta [[Perestgeha Artemîsê ya Efesosê]] hat. Bajarî ji bo ku ew xisarê nede bajar pê bendekî bajarê girêdan perestgehê, wek ku bajarê jî kirin perçekî perestgehê. &lt;ref&gt; 26 / Klio [[Dîroka Hêrodotos]]&lt;/ref&gt;

Piştî Efesosê key êrîşê bajarên din [[Îyonya]]yê û Aîoliyan kir. Yek bi yek wan xist bin desthilatdariya xwe. Yewnaniyên [[Asya]]yê bi temamî ketin lê key dixwast ku dest biavêje giravan ji dest bi çêkirina keştiyan kir. Lê ev fikrekî ne baş bû, şêwirmendên wî pê hesandin. Ew jî fikra êrîşkirina giravan şemirand.&lt;ref&gt; 26-28 / Klio [[Dîroka Hêrodotos]]&lt;/ref&gt;

== Polîtîkaya li derveyê Anatolyayê ==

Kroîsos li nav Anatolyayê polîtîkayên dagirker meşand lê ji bilî Anatolyayê polîtîkayên nerm meşand. Ji [[Med]]an re aştî kir, Meta xwe ji bo zewacê da Împaratorê Medan. Ji [[Misira kevnare|Misir]] û [[Babîl (dewlet)|Babîl]] re danûstandinan kir. Bi wê awayê keyanî gelek dewlemend bû. Ew dewlemendî rê vekir ku key sikêyên zêran çap kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/croesus/ |sernav=Croesus |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=2025-05-05 |ziman=en |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J.}}&lt;/ref&gt;

== Kroîsos û Atîs ==
Du kurê Kroîsos hebû yekê kerr û lal bû, ya din kurekî her awayê serkeftî bû, navê wî [[Atîs]] bû. Key Atîsê zehf diheband. Key şevekî xewna xwe mirina kurê xwe dît, pê rimekî serî hêsin dihat kuştin. Key ji vê yekê gelek tirsa hemû rimên serî hesin berhev kir û xiste depoyan. Wî şiklê kurê xwe ji aqûbeta xewna diparast. Ji tirsa mirina kurê xwe kurê nedihişt biçe derekî.

Rojekî nêzîkê daweta Atîs zilamek hate Sardîsê. Zilam kujer bû, ji nezanîna xwe bibû kujer û xwe avêtibû bextê key Kroîsos. Zilam rewşa xwe ji key re qise kir, key vê yekê qebûl kir. Zilam mirzadeyê [[Frîgya]]yê kurê Key [[Gordias]]ê bû. Navê wî jî [[Adrastos]] bû. 

Piştî daweta Atîsê hin gundiyên [[Misya]]yê hatin qesra Kroîsosê. Behsa berazekî dijwar kirin û ji keyê alîkariyê xwestin. Key Kroîsos alîkariya gundiyan qebûl kir, hin leşkeran bişanda Misyayê. Lê Atîs daxwaz kir ku ew jî biçûya nêçîra wê berazê. Bavê wî qebûl nekir. Atîs &quot; Bavo xewna te li ser rimekî ser hêsin bû ne qiloçên berazê bû, ti xetereyek ji bo min nîn e&quot; got. Bavê wî li dawiya qebûl kir û Atîsê şand nêçîra berazê Misyayê.

Kom ji bo nêçîrê xwe amade kir lê daxwazekê keyê hebû; divê Adrastos jî bihata û kurê wî Atîsê bêparasta. Adrastos jî vê daxwazê qebûl kir û koma nêçîrê derket rê. Gihîştin Misyayê û dest bi nêçîra berazê kirin. Nêçîrê da herkes rima xwe avêt dora Adrastosê bû ew jî rima xwe avêt lê rim ji berazê derbaz bû ket nav bedena Atîsê. Atîs bi xeletî pê rima parastvanê xwe hat kuştin.&lt;ref&gt; 34 - 45 / Klio [[Dîroka Hêrodotos]]&lt;/ref&gt;

== Hilweşandina Keyaniyê ==
Keyanî di nav zengîniyê de winda bibû, lê li milê rojhelatê xetereyek mezin dibû. Împaratoriya [[Med]]an ji hêla [[Împeratoriya Hexamenişî|Hexamenîşan]] hatibû hilweşandin. Kûruş bibû şahênşahê Împaratoriya Hexamenişê û çav berdabû axa Anatolyayê. Key Kroîsos neçar mabû bikeve şer an nekevî. Li gorî mîtolojiyê Kroîsos ji bo şêwirmendiyê çû perestgeha Delfîyê. Remilvanên perestgehê wisa bersiv dan: &quot;Piştî vê şerê keyaniyekê mezin hilweşe &quot;. Key Kroîsos fehm kir ku keyaniya Farsan pê destê wî bê hilweşandin. Biryar da ku keyaniya Lidyayê beşdarî şerê li hemberê Împaratoriya Hexamenişê bike.

Şer di demekê kurt de dest pê kir. Du hêz cara ewil di [[Şerê Pteria]] derketin hemberê hev. Ew şer bê encam ma her du hêz jî ser ne ketin. Zivistan jî dest pê dikir, Kroîsos hêzên xwe belav kir. Texmîn dikir ku Kûruş jî wisa bike, tu vegeriya paytextê. Lê Kûruş wisa nekir hêzên xwe da hev êrîş kir paytext Sardîsê. Kûruş [[Şerê Thimbra]] û piştî dorpêçkirina 14 rojan ket di nav bajarê. Li wir keyaniyê hilweşand, keyê êsîr. Kroîsos fêm kir ku keyaniya ku remilvan behs kiribû, Keyaniya Lidyayê bû.

Çavkaniyeke zelal ji bo mirina Key Kroîsos nîn e. Tê texmînkirin ku piştî hilweşandina Keyaniya Lidyayê, Kroîsos pê destê Kûruşê hat kuştin lê Hêrodotos tiştekî ji vê texmînê cudatir dibêje.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Keyên Lîdyayê]]
[[Kategorî:Mirin 540î b.z.]]</text>
      <sha1>0tr5v5mvc4g7fqjhlfzhpshrmcq074s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spor (biyolojî)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309726</id>
    <revision>
      <id>2012637</id>
      <parentid>1977067</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T20:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2012637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12557" sha1="jg5mnbb7oae98q5l7g6aswwftk7zomi" xml:space="preserve">[[Wêne:Bartramia ithyphylla sporen.jpeg|thumb|399x399px|Sporên hezazê di bin mîkroskobê de 400 car hatine mezinkirin.]]
'''Spor''' (bi înglîzî: ''spore'') xaneyek haploîdî ya pirbûnê ye, beyî ko bi xaneyek din a pirbûnê ve yek bibe, dikare bi tena serê xwe di jîngeha guncav de geşe bibe û biperise bo zîndewerek nû ya haploîdî.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

Peyva spor ji peyva “''sporā''” ya grekî hatiye girtin. Di grekî de “''sporā''” bi wateya tov û çandina tov tê bikaranîn.&lt;ref&gt;Spore. Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/spore]. Accessed 7 Aug. 2025.&lt;/ref&gt;

[[Karok]] (bi înglîzî: ''fungi''), [[kevz]] (bi înglîzî: ''algae'') û hin riwekên wekî [[hezaz]] (bi înglîzî:''moss'') û [[serxes]] (bi înglîzî: ''fern'') bi spordanê spor berhem dikin. Herwisa hin corên bakteriyan jî spor çêdikin lê ev spor ne ji bo pirbûnê ye, [[Bakterî|bakteriyê]] di jîngeha neguncav de ji mirinê diparêze. Spora bakteriyan wekî [[endospor]] tê navkirin.

== Pêkhate ==

Spor pir hûrik in, loma dikare ji bo demek dirêj di atmosferê de deliqandî bimîne. Bi gelemperî spor bi bayê an jî bi herika avê belavê hawirdorê dibin. Gava spor ji bo cihek guncav tên guhaztin, zîl didin û zîndewerek nû peyda dibe.

Sporên ji pêkhateya haploîdî, bi [[Mîtoz|dabeşbûna mîtozî]] hatine çêkirin, wekî sporên nezayendî tên navkirin. Sporên ji zîgota dîploîdî, bi [[miyoz|dabeşbûna miyozî]] hatine çêkirin jî wekî sporên zayendî tên navkirin. Di karokan de çêbûna sporên zayendî ji sê gavên li dû hev pêk tê: plazmogamy, karyogamy, û miyoz.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt;

== Cudahiya sporan ji gamet, polen û tovan ==
[[Wêne:Sporic meiosis ku.svg|thumb|400x400px|Di çerxa jiyana hin zîndeweran de pirbûna zayendî û ya nezayendî li dû hev rû didin Ev çerxa pirbûnê wekî dordariya nifşan tê navkirin]]
Spor xaneyên haploîdî ne, bi dabeşbûna mîtozî zindewerek firexaneyî ya haploîdî çêdikin. Ji ber ko spor xaneya pirbûnê ye û haploîdî ye, dişibe xaneya [[Hêk (toxim)|hêk]] û spermê. Lê spor ji hêk, [[sperm]] an jî polenê cuda ye. Spor yekeya [[pirbûna nezayendî]] ye, lê gamet yekeyên [[pirbûna zayendî]] ne. Hêk û sperm jî xaneyên haploîdî yên pirbûnê ne û wekî gamet tên navkirin. Bi yekbûna gametan (sperm û hêk) [[zîgot]]a dîplodî çêdibe. Bi geşebûn û peresîna zîgotê jî zîndewerek dîploîdî peyda dibe. [[Polen]] jî mîna sporan belavê hawirdorê dibin, lê polen nikarin bi tena serê xwe riwekek nû çêbikin. Di nav polenê de xaneya sperm heye. Heke sperma nav polenê xwe bigihîne hêkokeya riwekê û hêk were [[Pîtîn|pîtandin]], vê gavê zîgota dîploîdî peyda dibe, geşe dibe û diperise bo tovê riwekek nû.

Hewisa spor û tov jî ji hev cuda ne. Herçiqas herdu jî di jîngeha guncav de dikarin zîl bidin û biperisin bo zîndewerek nû, bi eslê xwe tov pêkhateyek firexaneyî ye û embriyoya dîploîdî lixwe digire. Bi zîldana sporê, gametofîta haploîdî çêdibe, lê bi zîldana tovê sporofîta dîploîdî peyda dibe. [[Tov]] ji bo zîldanê embara xurekê ya bi navê endosperm lixwe digirin, lê di sporan de endosperm tune.&lt;ref&gt;Panawala, Lakna. (2017). Difference Between Spores and Seeds.
&lt;/ref&gt;
== Sporên riwekên spordar ==
[[Wêne:Çerxa jiyana serxesê ku.jpeg|thumb|400x400px|Di riweka serxesê de kîsikên sporê li aliyê rûyê binî yên pelên serxesê de cih digirin]]
Di riwekên bêtow (bi înglîzî: ''seedless plants'') de ango di riwekên spordar de, sporên haploîdî bi dabeşbûna miyozî, di kîsikên sporê yên bi navê spordanê (sporangiyum) de tên berhemkirin. Beşa riwekê ya spor dide çêkirin diploîdî ye û wekî sporofît tê navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

Rîwekên wekî serxes û hezaz riwekên bêtov in. Di riweka serxes de spor di beşa riweka sporafîtê (bi înglîzî: ''sporophyte'') de, di kîsikên sporê yên bi navê sporangiyumê (bi latînî; yekjimar: ''sporangium'', pirjimar: ''sporangia'') de tên berhemkirin. Di riweka serxesê de kîsikên sporê li aliyê rûyê binî yên [[pel]]ên serxesê de cih digirin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Gava ji riweka serxesê sporên haploîdî belavê hawirdorê dibin, di jîngeha guncav de spor zîl didin û bi dabeşbûna mîtozî, riwekek (nifşek) firexaneyî ya haploîdî peyda dibe. Ji vê riweka nû re tê gotin gametofît (bi înglîzî: gametophyte). Gametofît geşe dibe û diperise, bi dabeşbûna mîtozî gametan çêdike. Bi yekbûna herdu gametan (hêk û sperm), li ser riweka gametofîtê, zîgota dîploîdî peyda dibe. Zîgot jî geşe dibe û diperise bo sporofîtek nû. Sporofît bi dabeşbûna miyozî sporên haploîdî çêdike.

Di çerxa jiyana riwekên bêtov de pirbûna nezayendî û pirbûna zayendî di heman zîndewerê de bi dorê rû didin. Ango bi pirbûna nezayendî, ji sporê nifşa haploîdî peyda dibe, ji geşebûn û peresîna nifşa haploîdî jî bi pirbûna zayendî nifşa dîploîdî çêdibe ji vê rewşê re tê gotin [[dordariya nifşan]] (bi înglîzî: ''alternation of generations''). Karok, riwekên bêtov, û kevzên avê hin mînak in bo zîndewerên ko di çerxa jiyana wan de dordariya nifşan tê dîtin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;spore&quot;. Encyclopedia Britannica, 25 Jul. 2023, [https://www.britannica.com/science/spore-biology]. Accessed 29 July 2025.&lt;/ref&gt;
== Sporên karokan ==
[[Wêne:Fungus spore ejection.ogv|thumb|320x320px|Di kuvarka fîsegur de spor belavê hawirdorê dibin.]]
Gelemperiya [[karok]]an bi sporan pir dibin. Sporên karokan mîna tovên riwekan kar dikin. Spor di beşên taybet ên karokan de tên berhemkirin. Wekî mînak, di kuvarkan de spor di beşa tenêber (bi înglîzî: ''fruiting body'') de tên berhemkirin. Sporên karokan jî wekî tovên riwekan, di jîngeha guncav de zîl didin, geşe dibin û diperisin bo karokek nû. Ji bo zîldana sporan, jîngeha bi têra xwe bi şêdar, germ û xwediyê xurek, jîngeha guncav e. Herçiqas çêkirina sporan ji bo pirbûna nezayendî be jî, gellek karokên ko bi spor pir dibin, dikarin bi pirbûna zayendî jî zêde bibin.

== Sporên kevzê avê ==

Qebareya sporan di hemû kevzan de ne yek e. Di kevzên kehweyî û kesk de bi gelemperî tîreya sporan ji 10µm yê kêmtir e. Lê di hin kevzên sor de dibe ko tîreya sporan ji 100µm yê zêdetir be.&lt;ref&gt;Maggs, Christine &amp; Callow, Maureen. (2003). Algal Spores. 10.1038/npg.els.0000311. &lt;/ref&gt;

[[Kevz]]ên avê yên cora sor, sporek bi navê monospor berhem dikin.&lt;ref&gt;monospore. Oxford Reference. Retrieved 6 Aug. 2025, from [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100206438]&lt;/ref&gt; Monospor xaneyêk glover a haploîdî ye, bi dîwarê xaneyê dorpêçî ye û bêkilik e. Monospor bi pêl û herika avê tên guhaztin û zîl didin bo zîndewerk nû.

Hinek ji kevzên avê yên kesk sporên neliv (bi înglîzî: ''nonmotile'') ên bi navê aplanospor berhem dikin. Hinek kevzên avê yên kesk jî sporên livdar ên bi navê zoospor berhem dikin. Zoospor dîwarê xaneyê lixwe nagirin lê yek an jî du qamçî lixwe digirin. Monospor û aplanospor tenê bi guhaztina neçalak bi pêlên avê cih diguherin. Lê qamçî alîkariya zoosporan dike ko ber bi jîngeha guncav ve cih biguherin.
 
== Navkirina sporan, li gor spordana (çêkerê ) sporan ==

* Sporangiyospor (''sporangiospore''): Sporên di kîsikê sporan de tên berhemkirin.
* Zîgospor (''zygospore''): Sporên zayendî yên karokên zîgomîkotayan nin.Bi dîwarê stûr pêçayî ye û zîgot lixwe digire.Zîgospor beşa zîgosporangiyumê de tên çêkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;
* Askospor (''ascospore''): Sporên zayendî yên karokên liqê askomîkotayan nin, di pêkhateya tûrikî ya bi navê askus de tên berhemkirin.
* Bazîdiyospor (''basidiospore''): Sporên zayendî yên karokên bazîdiyomîkotayan e, di pêkhateya bi navê bazîdiyumê de tên behemkirin.
* Asîospor (''aeciospore''): sporên cotnavikî yên karokên kufikê, di beşa asiyumê (bi înglîzî:''aecium'') ya karoka kufikê de tên berhemkirin.
* Uredîospor (''urediospore''): sporên karokên jengê. Di çerxa jiyana karokên jengê de di qonaxa urediyumê (bi înglîzî: ''uredium'') de tên berhemkirin.
* Telîospor (''teliospore'') Di liqê bazîdiyomîkotayan de sporên karokên jengê. Sopor bi dîwarê stûr pêçayî ne û di qonaxa mitbûnê de ne, di beşa teliyum (bi înglîzî: ''telium'') a karokê de tên berhemkirin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;teliospore&quot;. Encyclopedia Britannica, 7 Nov. 2016,[https://www.britannica.com/science/teliospore]. Accessed 6 August 2025.&lt;/ref&gt;
* Oospor (''oospore''): sporên bi dîwarê stûr in. Di oosifera (bi înglîzî: ''oosphere'') pîtandî ya hin kevzên avê, karok û karokên avê de tên berhemkirin.
* Karpospor (''carpospore''): Sporên dîploîdî yên kevzê avê yên cora sor in. Piştî pîtandinê di beşa karpogoniyuma (bi înglîzî: ''carpogonium'') kevzê de tên berhemkirin.
* Tetraspor (''tetraspore''):Di kevzên avê yên sor de di carek de çebûna koma sporan a ji çar sporan ko, du spor diperisin bo kevzên mê û du spor jî diperisin bo kevzên nêr.&lt;ref&gt;Andersen, Robert A., Lewin, Ralph A.. &quot;algae&quot;. Encyclopedia Britannica, 9 Jun. 2025, [https://www.britannica.com/science/algae] Accessed 7 August 2025.&lt;/ref&gt;
* Endospor-Spora navekî (''endospore''): Xaneyek bi bergê stûr, bi bergiriya qayim û di qonaxa mîtbûnê de ko di jîngeha neguncav de di nav xaneya hin bakteriyan de tê çêkirin. Endospor bakteriyê ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze, gava şert û mercên jîngehê dîsa guncav dibe, spor ji qonaxa mitbûnê derdikeve û diperise bo bakteriyê.

== Navkirina sporan li gor çavkaniya wan ==

* Miyospor (''meiospore''): Spora bi dabeşbûna miyozê hatiye çêkirin
* Mîtospor an jî konîdiyum (''mitospore'' or ''conidium''): Spora bi dabeşbûna mîtozê hatiye çêkirin.
* Mîkrospor (''microspore''): Spora haploîdî ya riweka kûlîlkdar, diperise bo polenê.
* Megaspor an jî makrospor (''megaspore'' or ''macrospore''): Spora haploîdî ya di hêkdanka riwaka kulîlkdar de çêdibe û diperise bo gametofîta mê ya bi hêkoke yê.&lt;ref name=&quot; Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

== Navkirina sporan li gor şiyana livînê ==

* Zoospor (''zoospore''): Di hin bakterî, [[karok]] û kevzên avê de tê berhemkirin. Spora nezayendî ye, dîwarê xaneyê lixwe nagire, xwediyê du qamçiyan e û bi alikariya qamçiyê cih diguherîne.
* Aplanospor (''aplanospore''): Spora bêqamçî, neliv û nezayendî ya ji aliyê hin karok û kevzan ve tê berhemkirin.&lt;ref&gt;&quot;aplanospore .&quot; A Dictionary of Plant Sciences. . Encyclopedia.com. 18 Jul. 2025 [https://www.encyclopedia.com]&lt;/ref&gt;
* Otospor (''autospore''): Spora neliv a kevzên avê ye, he ko ji xaneya mak nehatiye berdan, geşe û peresîna xwe temam dike.&lt;ref&gt;“Autospore.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/autospore]. Accessed 5 Aug. 2025.&lt;/ref&gt;
* Balîstospor( ballistospore): Spora ji spordana karokê ber bi hewayê bi zorê tê paldan.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;ballistospore&quot;. Encyclopedia Britannica, 24 Aug. 2015, [https://www.britannica.com/science/ballistospore]. Accessed 5 August 2025.&lt;/ref&gt;
* Statîsmospor (statismospore): Spora ko beyî xerckirina enerjiyê, ji spordana karokê tê berdan.&lt;ref&gt;Statismospore. Oxford Reference. Retrieved 5 Aug. 2025, from [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100529387]&lt;/ref&gt;
== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Pirbûna nezayendî]]</text>
      <sha1>jg5mnbb7oae98q5l7g6aswwftk7zomi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fêkî (pêkhateya riwekê)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314560</id>
    <revision>
      <id>2012591</id>
      <parentid>1994713</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13556" sha1="ac3j49fx8x7rmztcj99r6fmqtbx41t5" xml:space="preserve">'''Fêkî''' an jî '''ber''' (bi înglîzî: ''fruit''), hêkdanka pêgihîştî ya goştî an hişk a riweka kulîlkdar e û tov an tovan lixwe digire.&lt;ref&gt;Britannica Editors. &quot;fruit&quot;. Encyclopedia Britannica, 9 Jan. 2026, [https: //www.britannica.com/science/fruit-plant-reproductive-body.] Accessed 12 February 2026.&lt;/ref&gt;

Fêkî tenê di riwekên tovdapoşrav (riwekên kulîlkdar) de çêdibin. Di riwekên tovdapoşrav (bi înglîzî: ''angiosperms'') de, piştî [[cotepîtîn]] di hêkokeyê de pêk hat, hêkoke diperise bo tovê û hêkdanka kulîlkê jî diperise bo fêkiyê.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt; Fêkî bi gelemperî bi [[çêja şîrîn]] tên nasîn, lê hemû fêkî şîrîn nînin. Wekî mînak, porteqal, berû, gûz, trî, hebika genim hemû fêkî ne lê çêj û pêkhateya wan ne yek e. Di riwekzaniyê de peyva “fêkî” ji bo hêkdanka pêgihîştî tê bikaranîn. Di kulîlka [[pîtîn]] rû daye de hêkdank diperise bo fêkiyê. Fêkî yek an jî zêdetir [[tov]] lixwe digire, tov û embriyoyê dipêçîne û diparêze.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;
== Polenkirina fêkiyan ==
[[Wêne:Fêkî ku.png|thumb|399x399px|Li gor jêder û pêkhateya wan, gelek corên fêkiyan hene.]]
Li gor jêder û pêkhateya wan, gelek corên fêkiyan hene. Sêv, firingî, gûz, hebika genim û lîmon hemû fêkî ne lê pêkhate û çêja wan ne yek e.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Li gor bersiva van pirsên li jêr, fêkî bi çendan awayî tên polenkirin.

* Gelo di çêbûna fêkiyê de, tenê hêkdank cih girtiye an hin beşên din ên kulîlkê jî tevlê çêbûna fêkiyê bûne?
* Gelo fêkiyê gihîştî hişk e an nerm e?
* Gelo fêkî bi tevlêbûna yek kulîlkek an bi yekbûna çendan kulîlkan perisiye?
* Gelo di çêbûna fêkiyê de yek mêyik an çendan mêyikên heman kulîlkê cih girtiye?

Hin fêkî tenê ji hêkdankê diperisin û wekî '''fêkiyên rasteqîn''' tên navkirin. Di hin riwekan de hin beşên din ên [[kulîlk]]ê jî tevlê çêbûna fêkiyê dibin, ji van fêkiyan re tê gotin '''fêkiyên zir'''.

Bi gelemperî fêkî di çar beşan de tên polenkirin: fêkiyê sade, fêkiyê komî, fêkiyê awête û fêkiyê zir.

Heke fêkî ji yek hêkdankek an jî ji hêkdankên yekbûyî yên mêyika kulîlkek biperise, ev fêkî wekî '''fêkiyê sade''' (bi înglîzî: ''simple fruit'') tê navkirin. Wekî mînak, gûz, fasulî, trî, mişmiş, firingî.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt; Fêkiyê sade yê gihîştî dibe ko bibe fêkiyê goştî an jî fêkiyê hişk.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

'''Fêkiyê komî''' (bi înglîzî: ''aggregate fruit'') ew fêkîye ko ji kulîlkek a bi çendan mêyikên ji hev cuda çêdibe. Piştî pîtînê, her yek ji mêyikên kulîlkê diperisin bo fêkiyek hûrik. Bi gihîştina van fêkiyan, li ser textê kulîlkê de koma fêkiyên hûrik peyda dibe. Wekî mînak, tûreşk, tûşemî û tûfirengî &lt;ref name=&quot; plant biology &quot;&gt;TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

'''Fêkiyên awête''' (bi înglîzî: ''multiple fruit'') ji guşiya kulîlkên nêzî hev diperisin. Di guşiyê de her kulîlk xwediyê textek serbixwe ye, lê hemû kulîlkên guşiyê li ser bistîkek hevpar de cih digirin. Piştî pîtinê, hekdanka her kulîlkek geşe dibe û bi hêkdanka kulîlka nezî xwe ve yek dibe. Bi vî awayî, ji yekbûna gelek fêkiyên hûrik, fêkiyek yekane û mezintir peyda dibe. Wekî mînak, tû, hêjîr û ananas.&lt;ref name=&quot;plant biology&quot; /&gt; Ango fêkiyê komî û fêkiyê awête piçek dişibin hev. Fêkiyê komî ji kulîlkek a bi çendan meyîkan, lê fêkiyê awête ji meyikên çendan kulîlkan diperisin.

Di fêkiyên zir de, li gel hêkdankê, hin beşên din ên kulîlkê jê tevlê perisînê dibin. Wekî mînak, di fêkiyên sêv û hirmiyê de, textê kulîlkê û hêkdank bi hev re diperisin bo fêkiyê. Herwisa tûfirengî hem fêkiyê komî hem jî fêkiyek zir e. Beşa sor a tê xwarin, ji geşebûna textê kulîlkê pêk tê.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

Fêkî li gor pêkhateya perîkarpê, wekî '''fêkiyê hişk''' û '''fêkiyê goştî''' tên dabeşkirin. Di fêkiyê hişk ê gihîştî de mezokarp tekez hişk e. Wekî mînak, gûz, genim û berû.

Fêkiyê ko di qonaxa gihîştiyêde mezokarpa wî goştî û nerm e, wekî fêkiyê goştî tê navkirin.Wekî mînak, firingî, tirî, hirmî û mişmiş

Herwisa li gor serbestmayina tovê jî du cor fêkî hene. Hin fêkî ji bo serbestmayîna tovê, hişk dibin, xwe vedikin û tovên xwe direşînin. Wekî mînak, polke û fasulî. Hin corên fêkiyan jî ji bo berdana tovên xwe, xwe dispêrin rizîbûnê. Wekî mînak, şeftalî û mişmiş.

== Pêkhateya fêkiyê ==
[[Wêne:Drupe fruit diagram ku.svg|thumb|Bi gelemperî fêki ji sê beşên serekî pêk tên.]]
Bi gelemperî fêki ji sê beşên serekî pêk tên: egzokarp (rûyê derve an jî qalik), mezokarp (beşa naverast a fêkiyê), û endokarp (beşa navî ya fêkiyê). Ev hersê beş bi hev re wekî perîkarp tên navkirin. Bi gelemperî beşa mezokarp bi pêkhateya goştî ye û bo xwarinê ye. Lê di hin fêkiyan de, wekî mînak, di porteqalê de endokarp tê xwarin. Di gelek fêkiyan de du an jî sê çîn yek dibin û di fêkiyên pêgihîştî de hersê beş ji hev nayên derxistin.

Hebika genim, a birincê û ya garisê (lazût) heman fêkî ne. Lê di vana da perîkarp a fêkiyê pir tenik maye û bi bergê tovê ve yek bûye. Fêkiyên van riwekan, fêkiyên sade ne, lê hema tenê ji tovê pêk tên.

== Gihîştina fêkiyê ==
[[Wêne:Ripening strawberries.jpg|thumb|Di riweka tûfirengiyê de fêkiyê negihîştî û yê gihîştî.]]
Bi gelemperî gihîştina fêkiyê û peresîna tova nav fêkiyê, bi heman demê de rû dide. Gihîştina fêkiyê hişk, wekî mînak gihîştina fêkiyê riweka fasulî, bi kevnbûn û hişkbûna şaneyên fêkiyê, xwe nişan dide. Pêvajoya gihîştina fêkiyên goştî piçek aloztir e.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;

Peresîna fêkiyê di çar qonaxên cuda de rû dide. Qonaxa peşîn çêbûna fêkiyê ye, paşê, dabeşbûna bilez a xaneyên fêkiyê rû dide. Di qonaxa sêyem de qebareya xaneyan zêde dibe, qonaxa dawî destpêka gihîştinê ye.‌&lt;ref name=&quot;Plant Physiology,Development and Metabolism&quot;&gt;Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer&lt;/ref&gt;

Di qonaxa gihîştinê de, [[enzîm]]ên herisê, dîwarê xaneyan hildiweşîne bi vî awayê di perîkarpê de pêkhateya goştî peyda dibe.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Di dema gihîştinê de, fêkî ji rengê kesk diguherin bo bi rengên corbecor ên wekî sor, zer, porteqalî, binefşî û şîn.&lt;ref name=&quot;Plant Physiology,Development and Metabolism&quot; /&gt;Pigmentên ko di vê pêvajoyê de beşdar dibin, ne tenê balkêşiya dîtbarî ya fêkiyan zêde dikin, lê di heman demê de ji bo [[Çêjtin|çêj]] û [[Hestê bêhnkirinê|bêhna]] wan jî girîng in.&lt;ref name=&quot;Plant Physiology,Development and Metabolism&quot; /&gt;

Bi gelemperî, fêkî ji çendan corên pîgmentan pêk tên. Ji van pîgmentan, [[klorofîl]] bi rengê kesk e. Karotenoîd bi rengên zer, porteqalî û sor in. Antosiyanîn bi rengên sor, şîn û binefşî ne. Pîgmentên flavonoîd jî bi rengê zer e.

Di destpêka gihîştinê de klorofîl hildiweşin, loma rengê kesk ê fêkiyê hêdî bi hêdî winda dibe. Piştî hilweşîna klorofîlê, [[kloroplast]] diguherin bo kromoplastan û wekî cihê embara karotenoîdan kar dikin.&lt;ref name=&quot;Plant Physiology,Development and Metabolism&quot; /&gt;Kromoplast plastîdên bi rengê zer, sor û porteqalî ne û pigmentên kesk lixwe nagirin.

Li gel guherîna rengê fêkiyê, di pêvajoya gihîştinê de çêj û bêhna fêkiyê jî diguhere. Di destpêka gihîştinê ya piraniya fêkiyan de, nîşa tê hilweşandin bo glukoz û fruktozê. Bi vî awayî di fêkiyê de çêja şîrîn zêde dibe. Di destpêka gihîştinê de rêjeya asîda sîtrî û asîda malî zêdeye, loma piraniya fêkiyên negihîştî tirş û tal in, lê di fêkiyên gihîştî de rêjeya asîdan jî kêm dibe.&lt;ref name=&quot;Plant physiology and development&quot; /&gt; Ji ber ko nîşa û hin asîdên endamî tên guhertin bo şekir, di hin fêkiyan de rêjeya şekir heta %20 giraniya fêkiyê zêde dibe.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Hormona etîlenê bandor li ser gihîştina fêkiyan dike û qonaxa gehiştinê hê leztir rû dide.

== Partenokarpî ==
Di xwezayê de gava di kulîlkê de pîtîn rû nede, bi gelemperî fêkî jî naperise.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt; Lê hin caran beyî ko pîtîn rû bide, fêkiyê bêdendik (bêtov) diperise, ji vê rewşê re tê gotin '''partenokarpî''' (bi înglîzî: ''parthenocarpy''). Hin çeşîdên ananas, mûz, xiyar, trî, porteqal bi awayekî sirûştî bi partenokarpiyê çêdibin. Di van fêkiyan de tov tune.&lt;ref&gt;Britannica Editors. &quot;parthenocarpy&quot;. Encyclopedia Britannica, 28 Aug. 2008, [https://www.britannica.com/science/parthenocarpy]. Accessed 20 February 2026.&lt;/ref&gt;

Ji aliyê mirovan jî bi partenokarpiya destkarî, fêkiyên bêtov tên hilberîn. Di partenokarpiya destkarî de hormonên wekî oksîn, gîberellîn û sîtokînîn tên bikaranîn&lt;ref name=&quot;Plant Physiology,Development and Metabolism&quot;/&gt;

== Belavbûna Fêkiyan ==
Armanca serekî ya fêkiyê, bi tova nav xwe, biçe cihek dûrê '''riweka makê''' (bi înglîzî: ''mother plant''). Heke tov li nêzî rîwka makê bimîne, an jî ji makeriwekê biweşe binê makeriwekê, ji bo nifşên nû bi têra xwe cih namîne, nifşên nû di bin siya riwekên din de dimînin, bi têra xwe geşe nabin û naperisin. Loma divê tov were guhaztin bo cihekî guncav ko li wir zîl bide û geşe bibe. Bi belavkirina fêkî û tovê xwe, bi eslê xwe cora riwekê li ser rûyê erdê belav dibe. Riwekên tovdapoşrav di karê belavkirina fêkî û tovê xwe de gelek serkeftî ne, loma di cîhana riwekan de hejmara corên riwekên tovdapoşrav ji hemû corên din zêdetir e. Çeşîddariya corên fêkiyan rê li ber gelek rêbazên belavkirinê vedike.
[[Wêne:Maple-seed.jpg|thumb|fêkiyê darkevotê sivik e û bi şêweyî perê balîndeyan e, loma bi bayê bi hêsanî tê guhaztin.]]
Fêkiyên goştî yên gihîştî, bala hê pirtir mirov û ajalên din dikişine ser xwe Fêkiyê gihîştî bi guherînên xwe, mesaj dide hawirdorê ko çêj û behna wê xweş e û ajal dikarin wê bixwin.&lt;ref name=&quot;Plant physiology and development&quot;&gt;Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235&lt;/ref&gt;Loma, fêkiyên goştî bi gelemperî ji aliyê mirov û ajalên din ve tên belavkirin. Ajal di nav fêkiyên riwekê de ji ber reng û bêhna wan, tenê fêkiyên pêgihîştî dibijêrin. Ajal bi gelemperî fêkî û tova nav fêkiyê bi hev re dixwin. Di [[coga herisê]] de beşa goştî ya fêkiyê tê heriskirin, lê bergê tovê, rê nade enzîmên herisê tovê jî biherisînin. Ango tov di coga herisê de sax dimîne.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt;Di vê navberê de ajal cih diguherîne û ji riweka makê fêkiyê, dûr dikeve. Tova neherisî wekî madeyek paşmayî ji laş tê deravêtin. Tov di nav pîsayêya ajalê de dikeve erdê. Heke şert û mercên hawirdorê guncav bin, tov li wir şîn dibe. Ango tov bi navbeynkariya fêkiyê, di laşê ajalan de tê guhaztin bo deverek din. Bi vî awayê riwek pir dibe.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;

Ajalên wekî '''simore''' (bi înglîzî: ''squirrel'') fêkiyên wekî gûz û berû tov dikin û ji bo xureka zivistanê di bin erdê de embar dikin. Hin caran simore cihê embarê ji bîr dike, di destpêka biharê de tovê nav fêkiyê zîl dide û li wê deverê riwekek nû çêdibe.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt;

Fêkiyên hin riwekan bi bayê belav dibin. Wekî mînak fêkiyên '''darkevotê''' (bi înglîzî: ''maple'') sivik in û bi şêweyî perê balîndeyan e, loma bi bayê bi hêsanî tê guhaztin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Hin fêkî jî bi avê tên belavkirin. Di van fêkiyan de, çavikên bi hewa tijî hene. Çavik bi perdeyên dijav dapoşî ne, av nakeve nav fêkiyê. Wekî mînak, riweka '''gûza hindê''' (bi înglîzî: ''coconut'') li peravê deryayê de jî şîn dibin. Fêkiyên wan dikevin deryayê, lê li ser avê dimînin. Bi pêlên ava deryayê gûza hindê tê guhaztin bo deverek din, li peravek din tovê nav fêkiyê zîl dide.

Mirov jî di belavkirina tovan de roleke mezin dilîzin. Bi taybetî, gava fêkiyan dibin cihên nû û beşa ko tov têdeye naxwin û diavêjin,

== Girêdanên derve ==
* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Fêkî]]
[[Kategorî:Pirbûn]]
[[Kategorî:Riwek]]
[[Kategorî:Riwekên kulîlkdar]]
[[Kategorî:Xwarin]]</text>
      <sha1>ac3j49fx8x7rmztcj99r6fmqtbx41t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keyaniya Polonyayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314611</id>
    <revision>
      <id>2012683</id>
      <parentid>1995491</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="527" sha1="bt6my55pk61fagp00dn1nbn72se8jjt" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Keyaniya Polonyayayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Królestwo Polskie''; bi latînî: ''Regnum Poloniae'') dewletek Ewropaya Navendî ya serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê bû ku ji sala 1025an heya sala 1795an serwerî kiriye.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan]]
[[Kategorî:Keyaniya Polonyayê| ]]</text>
      <sha1>bt6my55pk61fagp00dn1nbn72se8jjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012684</id>
      <parentid>2012683</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732" sha1="qsm2tyekoravtu081izia5v3oqocgb1" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Keyaniya Polonyayayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Królestwo Polskie''; bi latînî: ''Regnum Poloniae'') dewletek Ewropaya Navendî ya serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê bû ku ji sala 1025an heya sala 1795an serwerî kiriye.
== Paşperdeh ==
Eşîra polan a slavên rojava ku li herêma dîrokî ya îro ya Polonyaya Mezin dijiyan, di destpêka sedsala 10an de dewletek ava kirine ku bûye dewleta pêşeng a Keyaniya Polonyayê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan]]
[[Kategorî:Keyaniya Polonyayê| ]]</text>
      <sha1>qsm2tyekoravtu081izia5v3oqocgb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012686</id>
      <parentid>2012684</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2012686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="qvkdu5qa8wothuezq05b0yhur2uz7r8" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Keyaniya Polonyayayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Królestwo Polskie''; bi latînî: ''Regnum Poloniae'') dewletek Ewropaya Navendî ya serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê bû ku ji sala 1025an heya sala 1795an serwerî kiriye.
== Paşperdeh ==
Eşîra polan a slavên rojava ku li herêma dîrokî ya îro ya Polonyaya Mezin dijiyan, di destpêka sedsala 10an de dewletek ava kirine ku bûye dewleta pêşeng a Keyaniya Polonyayê. Piştî ku di sala 966an de Polonya derbasê baweriya xiristaniyê dibe û Dûkatiya Polonyayê derketiye holê, di dema serweriya Mieszko I de kurê wî yê mezin Bolesław I ê Wêrek mîrata bavê xwe mîras girtiye û paşê jî wekê padîşah derketiye li ser textê.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan]]
[[Kategorî:Keyaniya Polonyayê| ]]</text>
      <sha1>qvkdu5qa8wothuezq05b0yhur2uz7r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012688</id>
      <parentid>2012686</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1337" sha1="fu57oerxojmr8kxi1hs2gv4ppuwl834" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Keyaniya Polonyayayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Królestwo Polskie''; bi latînî: ''Regnum Poloniae'') dewletek Ewropaya Navendî ya serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê bû ku ji sala 1025an heya sala 1795an serwerî kiriye.
== Paşperdeh ==
Eşîra polan a slavên rojava ku li herêma dîrokî ya îro ya Polonyaya Mezin dijiyan, di destpêka sedsala 10an de dewletek ava kirine ku bûye dewleta pêşeng a Keyaniya Polonyayê. Piştî ku di sala 966an de Polonya derbasê baweriya xiristiyaniyê dibe û Dûkaya Polonyayê derketiye holê, di dema serweriya Mieszko I de kurê wî yê mezin Bolesław I ê Wêrek mîrata bavê xwe mîras girtiye û paşê jî wekê padîşah derketiye ser textê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bolesław Chrobry: lew ryczący = Bolesław Chrobry: a roaring lion |paşnav=Urbańczyk |pêşnav=Przemysław |weşanger=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |tarîx=2017 |isbn=978-83-231-3886-0 |çap=Wydanie pierwsze |cih=Toruń |series=Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan]]
[[Kategorî:Keyaniya Polonyayê| ]]</text>
      <sha1>fu57oerxojmr8kxi1hs2gv4ppuwl834</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012689</id>
      <parentid>2012688</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T22:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2012689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1337" sha1="bsj57f7th7drcmwmueo4eg2i19jpj7i" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Keyaniya Polonyayayê''' (bi [[Zimanê polonî|polonî]]: ''Królestwo Polskie''; bi latînî: ''Regnum Poloniae'') dewletek Ewropaya Navendî ya serdema navîn û serdema nûjen a destpêkê bû ku ji sala 1025an heya sala 1795an serwerî kiriye.
== Paşperdeh ==
Eşîra polan a slavên rojava ku li herêma dîrokî ya îro ya Polonyaya Mezin dijiyan, di destpêka sedsala 10an de dewletek ava kirine ku bûye dewleta pêşeng a Keyaniya Polonyayê. Piştî ku di sala 966an de Polonya derbasê baweriya xiristiyaniyê dibe û Dûkaya Polonyayê derdikeve holê, di dema serweriya Mieszko I de kurê wî yê mezin Bolesław I ê Wêrek mîrata bavê xwe mîras girtiye û paşê jî wekê padîşah derketiye ser textê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bolesław Chrobry: lew ryczący = Bolesław Chrobry: a roaring lion |paşnav=Urbańczyk |pêşnav=Przemysław |weşanger=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |tarîx=2017 |isbn=978-83-231-3886-0 |çap=Wydanie pierwsze |cih=Toruń |series=Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Polonyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1025an li Ewropayê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1380î de hilweşiyan]]
[[Kategorî:Keyaniya Polonyayê| ]]</text>
      <sha1>bsj57f7th7drcmwmueo4eg2i19jpj7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên wêlsî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317422</id>
    <revision>
      <id>2012486</id>
      <parentid>2012477</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="mfrqpkcss18kk8hksfbzusu38csgytz" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî| Wêlsî]]</text>
      <sha1>mfrqpkcss18kk8hksfbzusu38csgytz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012487</id>
      <parentid>2012486</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="mhvrhzjm8cpw5cxv78ih7venifmnmua" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî| Wêlsî]]</text>
      <sha1>mhvrhzjm8cpw5cxv78ih7venifmnmua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Hilberîner</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317423</id>
    <revision>
      <id>2012513</id>
      <parentid>2012478</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="mq4l9jqrdv9tglmyhbt3okdty3twwaz" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}}</text>
      <sha1>mq4l9jqrdv9tglmyhbt3okdty3twwaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên skotlendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317424</id>
    <revision>
      <id>2012485</id>
      <parentid>2012482</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="d8fq9btq9p2z0pkxrf2f908ygt2y11w" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî| Skotlendî]]</text>
      <sha1>d8fq9btq9p2z0pkxrf2f908ygt2y11w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îngilîz</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317425</id>
    <revision>
      <id>2012484</id>
      <parentid>2012483</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012488</id>
      <parentid>2012484</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="o1t4k9m75iwuysm1oijqcxec7y0y6xk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî| Îngilîz]]</text>
      <sha1>o1t4k9m75iwuysm1oijqcxec7y0y6xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317426</id>
    <revision>
      <id>2012489</id>
      <timestamp>2026-05-16T12:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012490</id>
      <parentid>2012489</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="s71hoz42bwuiomcrzhf17ar0mi1dpn9" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêker]]</text>
      <sha1>s71hoz42bwuiomcrzhf17ar0mi1dpn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012491</id>
      <parentid>2012490</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="b5r1hzsjvlnira64cziamqtegnabgh2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>b5r1hzsjvlnira64cziamqtegnabgh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012492</id>
      <parentid>2012491</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="i2q42tyyrywb46btq3lh74pn0aur3ck" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|+Jin]]</text>
      <sha1>i2q42tyyrywb46btq3lh74pn0aur3ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên alman</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317427</id>
    <revision>
      <id>2012493</id>
      <timestamp>2026-05-16T12:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012494</id>
      <parentid>2012493</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="9dikz3mhldbhc932207gl3wh143cl8m" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=alman 
|dewlet=almanya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|alman]]</text>
      <sha1>9dikz3mhldbhc932207gl3wh143cl8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên fransî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317428</id>
    <revision>
      <id>2012495</id>
      <timestamp>2026-05-16T12:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012496</id>
      <parentid>2012495</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="61o6g6tmnb7403w7owp7i0oe38lorn1" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=fransî
|dewlet=fransa}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|fransî]]</text>
      <sha1>61o6g6tmnb7403w7owp7i0oe38lorn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên mecar</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317429</id>
    <revision>
      <id>2012497</id>
      <timestamp>2026-05-16T12:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012498</id>
      <parentid>2012497</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="sm6raxtjffrjzl6b85ht5x8pntwtiod" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=mecar 
|dewlet=mecaristan}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|mecar]]</text>
      <sha1>sm6raxtjffrjzl6b85ht5x8pntwtiod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên kanadayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317430</id>
    <revision>
      <id>2012499</id>
      <timestamp>2026-05-16T12:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012500</id>
      <parentid>2012499</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="2l2p4cxk2dbm6c1o91zvi1rctnxax4f" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=kanadayî
|dewlet=kanada}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|kanadayî]]</text>
      <sha1>2l2p4cxk2dbm6c1o91zvi1rctnxax4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên kambocayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317431</id>
    <revision>
      <id>2012501</id>
      <timestamp>2026-05-16T12:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012502</id>
      <parentid>2012501</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T12:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="r80wlsqsb16fff2qestpqj0dqnq1pjw" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=kambocayî
|dewlet=kamboca}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|kambocayî]]</text>
      <sha1>r80wlsqsb16fff2qestpqj0dqnq1pjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên spanî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317432</id>
    <revision>
      <id>2012506</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012507</id>
      <parentid>2012506</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="0da2pvf404pje1u292rw5y0yy5hfw5m" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=spanî 
|dewlet=spanya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|spanî]]</text>
      <sha1>0da2pvf404pje1u292rw5y0yy5hfw5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îtalî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317433</id>
    <revision>
      <id>2012508</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012509</id>
      <parentid>2012508</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="g39hgzaz2gpgs8etetsy1r913n3kepe" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=îtalî
|dewlet=îtalya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îtalî]]</text>
      <sha1>g39hgzaz2gpgs8etetsy1r913n3kepe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îslendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317434</id>
    <revision>
      <id>2012510</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012511</id>
      <parentid>2012510</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="79fwjvq6d5aoxxs36mccl4eygfm7bzz" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=îslendî
|dewlet=îslenda}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îslendî]]</text>
      <sha1>79fwjvq6d5aoxxs36mccl4eygfm7bzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên portûgalî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317435</id>
    <revision>
      <id>2012512</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012514</id>
      <parentid>2012512</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="8e4emp1terkg32ahrsmt3qu2hjcogdz" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=portûgalî 
|dewlet=portûgal}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|portûgalî]]</text>
      <sha1>8e4emp1terkg32ahrsmt3qu2hjcogdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên awistirî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317436</id>
    <revision>
      <id>2012515</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012516</id>
      <parentid>2012515</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="2k9pcg7hgsubo2kd1zzk5a35xuiqng4" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=awistirî
|dewlet=awistirya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|awistirî]]</text>
      <sha1>2k9pcg7hgsubo2kd1zzk5a35xuiqng4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên awistralî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317437</id>
    <revision>
      <id>2012517</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012518</id>
      <parentid>2012517</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="t4jn0j3ips6r4vr5hnbskps06p52nhm" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=awistralî
|dewlet=Awistralya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|awistralî]]</text>
      <sha1>t4jn0j3ips6r4vr5hnbskps06p52nhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên çekyayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317438</id>
    <revision>
      <id>2012519</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012520</id>
      <parentid>2012519</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="o7ok8rpbqfsqxli4ekvrhd8swrr0n60" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=çekyayî 
|dewlet=çekya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|çekyayî]]</text>
      <sha1>o7ok8rpbqfsqxli4ekvrhd8swrr0n60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên hindistanî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317439</id>
    <revision>
      <id>2012521</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012522</id>
      <parentid>2012521</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="4gof7jcrat8umivb4rmjw4r129o5j2x" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=hindistanî
|dewlet=hindistan}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|hindistanî]]</text>
      <sha1>4gof7jcrat8umivb4rmjw4r129o5j2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îrlendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317440</id>
    <revision>
      <id>2012523</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012524</id>
      <parentid>2012523</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="n8igyppx5inudpjjphkya3r38y3r77l" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=îrlendî
|dewlet=îrlenda}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îrlendî]]</text>
      <sha1>n8igyppx5inudpjjphkya3r38y3r77l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên xirwat</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317441</id>
    <revision>
      <id>2012525</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012526</id>
      <parentid>2012525</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="61o6g6tmnb7403w7owp7i0oe38lorn1" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=fransî
|dewlet=fransa}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|fransî]]</text>
      <sha1>61o6g6tmnb7403w7owp7i0oe38lorn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012527</id>
      <parentid>2012526</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="npqvziwou6wyhdj75hwcod6rcyje2i5" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=xirwat 
|dewlet=xirwatistan}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|xirwat]]</text>
      <sha1>npqvziwou6wyhdj75hwcod6rcyje2i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên kûbayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317442</id>
    <revision>
      <id>2012528</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012529</id>
      <parentid>2012528</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="m1l1gzf6th42ih6i84xritiahq2ko3a" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=kûbayî
|dewlet=kûba}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|kûbayî]]</text>
      <sha1>m1l1gzf6th42ih6i84xritiahq2ko3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên çînî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317443</id>
    <revision>
      <id>2012530</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012531</id>
      <parentid>2012530</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T13:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="k2zjgojxcqa5ic7uh9i9ompemq3bo4n" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=çînî
|dewlet=çîn}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|çînî]]</text>
      <sha1>k2zjgojxcqa5ic7uh9i9ompemq3bo4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îranî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317444</id>
    <revision>
      <id>2012532</id>
      <timestamp>2026-05-16T13:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012533</id>
      <parentid>2012532</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T14:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="24itkwizmnbx2csqic69cp3qfe8l3kz" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=îranî
|dewlet=îran}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îranî]]</text>
      <sha1>24itkwizmnbx2csqic69cp3qfe8l3kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên brezîlî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317445</id>
    <revision>
      <id>2012567</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012569</id>
      <parentid>2012567</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="pcqxpyuynr2wltem08cj0jt9jgyiag4" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=brezîlî
|dewlet=brezîl}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|brezîlî]]</text>
      <sha1>pcqxpyuynr2wltem08cj0jt9jgyiag4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên kolombiyayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317446</id>
    <revision>
      <id>2012570</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012571</id>
      <parentid>2012570</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="oumaicxc7wy5uiitmw0ex3fqxb5z8zj" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=kolombiyayî
|dewlet=kolombiya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|alman]]</text>
      <sha1>oumaicxc7wy5uiitmw0ex3fqxb5z8zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012572</id>
      <parentid>2012571</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="9uy5ofexjp9b2o6p90iesfhzbrkc1rm" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=kolombiyayî
|dewlet=kolombiya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|kolombiyayî]]</text>
      <sha1>9uy5ofexjp9b2o6p90iesfhzbrkc1rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên bengladeşî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317447</id>
    <revision>
      <id>2012573</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012574</id>
      <parentid>2012573</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="55zr6rg5hmoood8jbhzot9d8os0asdk" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=bengladeșî
|dewlet=bengladeş}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|bengladeșî]]</text>
      <sha1>55zr6rg5hmoood8jbhzot9d8os0asdk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012575</id>
      <parentid>2012574</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="0uphvluzqynptpv4xq9je80mlldv1zd" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=bengladeșî
|dewlet=bengladeș}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|bengladeșî]]</text>
      <sha1>0uphvluzqynptpv4xq9je80mlldv1zd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012576</id>
      <parentid>2012575</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="8uln8xkmm1c4shunmqpbe001dqx0y58" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=bengladeşî
|dewlet=bengladeş}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|bengladeșî]]</text>
      <sha1>8uln8xkmm1c4shunmqpbe001dqx0y58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên efxan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317448</id>
    <revision>
      <id>2012577</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012579</id>
      <parentid>2012577</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="nwwrmexh1ssgrqi5351s2u9w1pghw4s" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=efxan 
|dewlet=efxanistan}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|efxan]]</text>
      <sha1>nwwrmexh1ssgrqi5351s2u9w1pghw4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îsraêlî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317449</id>
    <revision>
      <id>2012580</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012581</id>
      <parentid>2012580</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="rv30vk9p0wfwhoad7wou5grhycdfrsk" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=îsraêlî 
|dewlet=îsraêl}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îsraêlî]]</text>
      <sha1>rv30vk9p0wfwhoad7wou5grhycdfrsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îndonezyayî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317450</id>
    <revision>
      <id>2012582</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012583</id>
      <parentid>2012582</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T17:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="07w4hqxq8yrqchxw2v60vnf93b8n4ic" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=îndonezyayî 
|dewlet=îndonezya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îndonezyayî]]</text>
      <sha1>07w4hqxq8yrqchxw2v60vnf93b8n4ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012585</id>
      <parentid>2012583</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="mvt7ptddfu02y15m6rut5ero1j3jke5" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker  
|netewe=îndonezyayî 
|dewlet=îndonezya}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|îndonezyayî]]</text>
      <sha1>mvt7ptddfu02y15m6rut5ero1j3jke5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên japonî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317451</id>
    <revision>
      <id>2012584</id>
      <timestamp>2026-05-16T17:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012586</id>
      <parentid>2012584</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="pi54ylwe7ut5247ct2auj3wwbm463ds" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=japonî 
|dewlet=japon}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|japon]]</text>
      <sha1>pi54ylwe7ut5247ct2auj3wwbm463ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên libnanî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317452</id>
    <revision>
      <id>2012587</id>
      <timestamp>2026-05-16T18:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012588</id>
      <parentid>2012587</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T18:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="axpg8no63f1o4daxkz1wwf7e0atfb8v" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=libnanî 
|dewlet=libnan}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|libnanî]]</text>
      <sha1>axpg8no63f1o4daxkz1wwf7e0atfb8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên alman ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317453</id>
    <revision>
      <id>2012702</id>
      <timestamp>2026-05-17T07:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012703</id>
      <parentid>2012702</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012704</id>
      <parentid>2012703</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="4n8do7yy48fc7wt37z5romhoiz1j6zo" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên alman| ]]</text>
      <sha1>4n8do7yy48fc7wt37z5romhoiz1j6zo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012705</id>
      <parentid>2012704</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="jlvladqvueu9y09qrol0qpsb6rb05jk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên alman|+Jin]]</text>
      <sha1>jlvladqvueu9y09qrol0qpsb6rb05jk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012706</id>
      <parentid>2012705</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="ijgo7zh0qxy131904hgaru5mhq2x3lw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên alman|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|alman]]</text>
      <sha1>ijgo7zh0qxy131904hgaru5mhq2x3lw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317454</id>
    <revision>
      <id>2012707</id>
      <timestamp>2026-05-17T07:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012708</id>
      <parentid>2012707</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="du118k9ap82crv3qkn3fabxom2zj8hd" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên amerîkî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|amerîkî]]</text>
      <sha1>du118k9ap82crv3qkn3fabxom2zj8hd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317455</id>
    <revision>
      <id>2012709</id>
      <timestamp>2026-05-17T07:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012710</id>
      <parentid>2012709</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="lchhh8s9y816l2nxnagrs3ldc2688re" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|brîtanî]]</text>
      <sha1>lchhh8s9y816l2nxnagrs3ldc2688re</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012711</id>
      <parentid>2012710</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="g2vbv37zeix4p63vhvcemervqk9wo4b" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên brîtanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|brîtanî]]</text>
      <sha1>g2vbv37zeix4p63vhvcemervqk9wo4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên tirk</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317456</id>
    <revision>
      <id>2012712</id>
      <timestamp>2026-05-17T07:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012713</id>
      <parentid>2012712</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="e27qvloy5o71qb3p9byq0ee8188kcpo" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=tirk
|dewlet=tirkiye}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|tirk]]</text>
      <sha1>e27qvloy5o71qb3p9byq0ee8188kcpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên tirk ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317457</id>
    <revision>
      <id>2012714</id>
      <timestamp>2026-05-17T07:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012716</id>
      <parentid>2012714</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T07:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="gecv26np2vup0cbk4tz1t1grvt1zzvg" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên tirk|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|tirk]]</text>
      <sha1>gecv26np2vup0cbk4tz1t1grvt1zzvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012717</id>
      <parentid>2012716</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="3w9eogzvj3y7lp7chvi9vevwmgk05ho" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên tirk|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|tirk]]</text>
      <sha1>3w9eogzvj3y7lp7chvi9vevwmgk05ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012791</id>
      <parentid>2012717</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="8zvx0p08syt451aukyk51wt1kgb3w1u" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|tirk]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên tirk|+Jin]]</text>
      <sha1>8zvx0p08syt451aukyk51wt1kgb3w1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên awistirî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317458</id>
    <revision>
      <id>2012722</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012723</id>
      <parentid>2012722</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="0svesxbn9wnv2vs3vwty6xbshvj372v" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên awistirî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|awistirî]]</text>
      <sha1>0svesxbn9wnv2vs3vwty6xbshvj372v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012724</id>
      <parentid>2012723</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="c6f1u66ol7uc3a7y8o689dkem65w5cj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên awistirî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|awistirî]]</text>
      <sha1>c6f1u66ol7uc3a7y8o689dkem65w5cj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012754</id>
      <parentid>2012724</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2012754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="dlg9ha08xe09i6tjk0k5vspryl1aw5m" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên awistirî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|awistirî]]
[[Kategorî:Jinên awistirî li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>dlg9ha08xe09i6tjk0k5vspryl1aw5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên awistralî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317459</id>
    <revision>
      <id>2012747</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012748</id>
      <parentid>2012747</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="cqsiu3cg6lakze6aci8r8x1huu5a21a" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên awistralî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|awistralî]]</text>
      <sha1>cqsiu3cg6lakze6aci8r8x1huu5a21a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên bengladeşî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317460</id>
    <revision>
      <id>2012749</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012750</id>
      <parentid>2012749</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="lninspqob6btbissql7sorojf0sigft" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên bengladeşî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|bengladeşî]]</text>
      <sha1>lninspqob6btbissql7sorojf0sigft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012751</id>
      <parentid>2012750</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="0q7gz9ejdjkiuyrhwfu895zz8yntb4l" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên bengladeşî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|bengladeşî]]</text>
      <sha1>0q7gz9ejdjkiuyrhwfu895zz8yntb4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên brezîlî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317461</id>
    <revision>
      <id>2012752</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012753</id>
      <parentid>2012752</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="g5rj18e946v9jp9um5yxd06iw48m966" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brezîlî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|brezîlî]]</text>
      <sha1>g5rj18e946v9jp9um5yxd06iw48m966</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012799</id>
      <parentid>2012753</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2012799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="mph12xl201ugzebv79vzpt70irj1ka4" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brezîlî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|brezîlî]]
[[Kategorî:Jinên brezîlî li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>mph12xl201ugzebv79vzpt70irj1ka4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên çekyayî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317462</id>
    <revision>
      <id>2012755</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Kategoriya Commonsê}}  [[Kategorî:Fîlmçêkerên brezîlî|+Jin]] [[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|brezîlî]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2012755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="g5rj18e946v9jp9um5yxd06iw48m966" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên brezîlî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|brezîlî]]</text>
      <sha1>g5rj18e946v9jp9um5yxd06iw48m966</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012756</id>
      <parentid>2012755</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="eod5i4t46uylloz9w2jbi20vnu8baot" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên çekyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|çekyayî]]</text>
      <sha1>eod5i4t46uylloz9w2jbi20vnu8baot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012758</id>
      <parentid>2012756</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="gabjhvuvxm7nre3gl8wnts4n9ktzmzv" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên çekyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|çekyayî]]</text>
      <sha1>gabjhvuvxm7nre3gl8wnts4n9ktzmzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012798</id>
      <parentid>2012758</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2012798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="j9erf2dgvpop2mtvfe1yedt2rikbmda" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên çekyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|çekyayî]]
[[Kategorî:Jinên çekyayî li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>j9erf2dgvpop2mtvfe1yedt2rikbmda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên çînî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317463</id>
    <revision>
      <id>2012757</id>
      <timestamp>2026-05-17T08:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012759</id>
      <parentid>2012757</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="biid0qne2yhpcq7ae4xm0afj67wlf7g" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên çînî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|çînî]]</text>
      <sha1>biid0qne2yhpcq7ae4xm0afj67wlf7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012760</id>
      <parentid>2012759</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T08:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="gip07l580ulzonqvg2xk3alkdwaaiuh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên çînî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|çînî]]</text>
      <sha1>gip07l580ulzonqvg2xk3alkdwaaiuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên efxan ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317464</id>
    <revision>
      <id>2012761</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012762</id>
      <parentid>2012761</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="t1y2eyy6or0vcqsza4js636qpa69yzm" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên efxan|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|efxan]]</text>
      <sha1>t1y2eyy6or0vcqsza4js636qpa69yzm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012763</id>
      <parentid>2012762</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="mjqiu7ghrmb5e16g2mc5tq3so3zjcem" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}} 

[[Kategorî:Fîlmçêkerên efxan|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|efxan]]</text>
      <sha1>mjqiu7ghrmb5e16g2mc5tq3so3zjcem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012764</id>
      <parentid>2012763</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="156flk0w8jfa6nd3d5a7v5xe4jdo9fk" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên efxan|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|efxan]]</text>
      <sha1>156flk0w8jfa6nd3d5a7v5xe4jdo9fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012797</id>
      <parentid>2012764</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2012797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="35g9kirg336vts2pn7yhkgp5gmziyt9" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên efxan|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|efxan]]
[[Kategorî:Jinên efxan li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>35g9kirg336vts2pn7yhkgp5gmziyt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên fransî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317465</id>
    <revision>
      <id>2012765</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012766</id>
      <parentid>2012765</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="mt65tugcmmcjdrybnrjlxn7r2m7bv93" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên fransî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|fransî]]</text>
      <sha1>mt65tugcmmcjdrybnrjlxn7r2m7bv93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îtalî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317466</id>
    <revision>
      <id>2012767</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012768</id>
      <parentid>2012767</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="81pse92n7q0q7nrmuspyywbwhh3tvqn" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên îtalî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îtalî]]</text>
      <sha1>81pse92n7q0q7nrmuspyywbwhh3tvqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012769</id>
      <parentid>2012768</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="01wxmyec30v1efdne3feadc9qzcfbnv" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}} 

[[Kategorî:Fîlmçêkerên îtalî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îtalî]]</text>
      <sha1>01wxmyec30v1efdne3feadc9qzcfbnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012770</id>
      <parentid>2012769</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="sxvz5afbpty039ikgcpbg57y1en6ad2" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên îtalî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îtalî]]</text>
      <sha1>sxvz5afbpty039ikgcpbg57y1en6ad2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên spanî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317467</id>
    <revision>
      <id>2012771</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012772</id>
      <parentid>2012771</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="hu8tq16jslprag2ush2fjqbuf15imak" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên spanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|spanî]]</text>
      <sha1>hu8tq16jslprag2ush2fjqbuf15imak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012773</id>
      <parentid>2012772</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="bcumnzc924khbrds2evwajujtt94l8d" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên spanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|spanî]]</text>
      <sha1>bcumnzc924khbrds2evwajujtt94l8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012802</id>
      <parentid>2012773</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T10:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="giojrklk507uxu2s3404g47f98cmrkz" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|spanî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên spanî|+Jin]]</text>
      <sha1>giojrklk507uxu2s3404g47f98cmrkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên portûgalî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317468</id>
    <revision>
      <id>2012774</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012775</id>
      <parentid>2012774</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="gu6y5ge91diqhhh83wpag94bx6xtbfu" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên portûgalî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|portûgalî]]</text>
      <sha1>gu6y5ge91diqhhh83wpag94bx6xtbfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012776</id>
      <parentid>2012775</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="feffnj2lfopefl6ilecmtkupogfb1gm" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Fîlmçêkerên portûgalî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|portûgalî]]</text>
      <sha1>feffnj2lfopefl6ilecmtkupogfb1gm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012777</id>
      <parentid>2012776</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="csuvddbdqo1p3qpr0o9pdzb6xo4yi1g" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên portûgalî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|portûgalî]]</text>
      <sha1>csuvddbdqo1p3qpr0o9pdzb6xo4yi1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012796</id>
      <parentid>2012777</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="p0d4sdf1aomrr0knz2nsg37tl5je58b" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|portûgalî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên portûgalî|+Jin]]
[[Kategorî:Jinên portûgalî li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>p0d4sdf1aomrr0knz2nsg37tl5je58b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên japonî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317469</id>
    <revision>
      <id>2012778</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012779</id>
      <parentid>2012778</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="7m2eili9qh1pgllmdm6zlxrit2olawj" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên japonî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|japonî]]</text>
      <sha1>7m2eili9qh1pgllmdm6zlxrit2olawj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012780</id>
      <parentid>2012779</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130" sha1="bhj1fsj8di8mcihcfb8rugvvchf3so3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}} 

[[Kategorî:Fîlmçêkerên japonî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|japonî]]</text>
      <sha1>bhj1fsj8di8mcihcfb8rugvvchf3so3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012781</id>
      <parentid>2012780</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="7z7gusvnhxkxh7uopyi3l9xqkbl96qr" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên japonî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|japonî]]</text>
      <sha1>7z7gusvnhxkxh7uopyi3l9xqkbl96qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên libnanî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317470</id>
    <revision>
      <id>2012782</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012783</id>
      <parentid>2012782</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="jlam72ati6u03dftip68xh757x0e6r8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên libnanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|libnanî]]</text>
      <sha1>jlam72ati6u03dftip68xh757x0e6r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012801</id>
      <parentid>2012783</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T10:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="bcduid5jd8rxn4gywcggfacplk2vmab" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|libnanî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên libnanî|+Jin]]</text>
      <sha1>bcduid5jd8rxn4gywcggfacplk2vmab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012803</id>
      <parentid>2012801</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T10:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2012803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180" sha1="nmuj4m9adzmdnjuxneyv4wy4uuz804z" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|libnanî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên libnanî|+Jin]]
[[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>nmuj4m9adzmdnjuxneyv4wy4uuz804z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îndonezyayî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317471</id>
    <revision>
      <id>2012784</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012785</id>
      <parentid>2012784</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="eoqurnl4yb3xyqfrxw3icdjiwojywcs" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên îndonezyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îndonezyayî]]</text>
      <sha1>eoqurnl4yb3xyqfrxw3icdjiwojywcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012786</id>
      <parentid>2012785</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="1tyypunvvol49lde9njxtg53tilm31y" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên îndonezyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îndonezyayî]]</text>
      <sha1>1tyypunvvol49lde9njxtg53tilm31y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên kanadayî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317472</id>
    <revision>
      <id>2012787</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012788</id>
      <parentid>2012787</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="e677moosrlb69ak2dfxg29mqz44bmxy" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên kanadayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|kanadayî]]</text>
      <sha1>e677moosrlb69ak2dfxg29mqz44bmxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012800</id>
      <parentid>2012788</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T10:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="m6cuy3z3rts9x0iqb7fk7n4w20sogiu" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|kanadayî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên kanadayî|+Jin]]</text>
      <sha1>m6cuy3z3rts9x0iqb7fk7n4w20sogiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên hindistanî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317473</id>
    <revision>
      <id>2012792</id>
      <timestamp>2026-05-17T09:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012793</id>
      <parentid>2012792</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="l7smf0urv9mz2vnego5ce7cuu83tomm" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên hindistanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|hindistanî]]</text>
      <sha1>l7smf0urv9mz2vnego5ce7cuu83tomm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012794</id>
      <parentid>2012793</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="m7g52alweegv8d8w28efkdbttgeu9el" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}} 

[[Kategorî:Fîlmçêkerên hindistanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|hindistanî]]</text>
      <sha1>m7g52alweegv8d8w28efkdbttgeu9el</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012795</id>
      <parentid>2012794</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T09:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="5nsmkrc5fevgpwgi15cbxe6foj6fsvq" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên hindistanî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|hindistanî]]</text>
      <sha1>5nsmkrc5fevgpwgi15cbxe6foj6fsvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îrlendî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317474</id>
    <revision>
      <id>2012804</id>
      <timestamp>2026-05-17T10:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012805</id>
      <parentid>2012804</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T10:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="niz4k0lr3duwxv87auaycc9il7yv3fj" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên îrlendî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îrlendî]]</text>
      <sha1>niz4k0lr3duwxv87auaycc9il7yv3fj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012806</id>
      <parentid>2012805</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="1v1j12gvmvrh5z7t2dh7pmyuaudzpai" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên îrlendî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îrlendî]]</text>
      <sha1>1v1j12gvmvrh5z7t2dh7pmyuaudzpai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îranî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317475</id>
    <revision>
      <id>2012807</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012808</id>
      <parentid>2012807</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="ldddx4w177uziqmf3qw01o8wjq91vlw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên îranî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îranî]]</text>
      <sha1>ldddx4w177uziqmf3qw01o8wjq91vlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên îsraêlî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317476</id>
    <revision>
      <id>2012809</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012810</id>
      <parentid>2012809</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="mt65tugcmmcjdrybnrjlxn7r2m7bv93" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên fransî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|fransî]]</text>
      <sha1>mt65tugcmmcjdrybnrjlxn7r2m7bv93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012811</id>
      <parentid>2012810</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="az7hz2yk4c5nwcav72wqdg0yhz4h80a" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên îsraêlî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|îsraêlî]]</text>
      <sha1>az7hz2yk4c5nwcav72wqdg0yhz4h80a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên kolombiyayî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317477</id>
    <revision>
      <id>2012812</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012813</id>
      <parentid>2012812</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="mmsn30t101d5yl0l4ftue5ln6bf9mqy" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên kolombiyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|kolombiyayî]]</text>
      <sha1>mmsn30t101d5yl0l4ftue5ln6bf9mqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012814</id>
      <parentid>2012813</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="p8qdu30hb08z414sud48iv8eb6lg2vj" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}} 

[[Kategorî:Fîlmçêkerên kolombiyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|kolombiyayî]]</text>
      <sha1>p8qdu30hb08z414sud48iv8eb6lg2vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012815</id>
      <parentid>2012814</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="caby29s2htxi8fr8833x011s0p18zpj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên kolombiyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|kolombiyayî]]</text>
      <sha1>caby29s2htxi8fr8833x011s0p18zpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012834</id>
      <parentid>2012815</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2012834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="gx8kzsbwzr95zq8o31gzs9nujfnv033" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|kolombiyayî]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên kolombiyayî|+Jin]]
[[Kategorî:Jinên kolombiyayî li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>gx8kzsbwzr95zq8o31gzs9nujfnv033</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên ji Madrîdê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317478</id>
    <revision>
      <id>2012816</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012817</id>
      <parentid>2012816</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="2vb1vd7gyks1ncb2f29ktqz76zbqy4p" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên spanî]]</text>
      <sha1>2vb1vd7gyks1ncb2f29ktqz76zbqy4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012818</id>
      <parentid>2012817</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="cv91r7t8png81w8g74ahkoofuyl4be2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên spanî|-Madrîd]]</text>
      <sha1>cv91r7t8png81w8g74ahkoofuyl4be2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên holendî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317479</id>
    <revision>
      <id>2012819</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012820</id>
      <parentid>2012819</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="61wbmyspelkpfk1wfm6kw13teuhfyfi" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=holendî
|dewlet=holenda}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|holendî]]</text>
      <sha1>61wbmyspelkpfk1wfm6kw13teuhfyfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên holendî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317480</id>
    <revision>
      <id>2012821</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012822</id>
      <parentid>2012821</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="gtk9rv266yhy15jb8czf0jq9jzvqmri" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên holendî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|holendî]]</text>
      <sha1>gtk9rv266yhy15jb8czf0jq9jzvqmri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên arjentînî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317481</id>
    <revision>
      <id>2012823</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012824</id>
      <parentid>2012823</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="e8svqm54klsdrybspoxdrxm5xc906wa" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=arjentînî
|dewlet=arjentîn}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|arjentînî]]</text>
      <sha1>e8svqm54klsdrybspoxdrxm5xc906wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên arjentînî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317482</id>
    <revision>
      <id>2012825</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012826</id>
      <parentid>2012825</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="ck1zm23oepjqrgx3869zb9olkosenpv" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên arjentînî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|arjentînî]]</text>
      <sha1>ck1zm23oepjqrgx3869zb9olkosenpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên yewnan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317483</id>
    <revision>
      <id>2012827</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012828</id>
      <parentid>2012827</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="dq5mji26rc59l57q6ov7jz1oouapy63" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=yewnan 
|dewlet=yewnanistan}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|yewnan]]</text>
      <sha1>dq5mji26rc59l57q6ov7jz1oouapy63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên belçîkî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317484</id>
    <revision>
      <id>2012829</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012830</id>
      <parentid>2012829</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="cjttw8p7adr62sskx4t4pcexn0lrq61" xml:space="preserve">{{ewkên ewk
|pîşe=Fîlmçêker 
|netewe=belçîkî
|dewlet=belçîka}}

[[Kategorî:Fîlmçêker li gorî neteweyan|belçîkî]]</text>
      <sha1>cjttw8p7adr62sskx4t4pcexn0lrq61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Fîlmçêkerên belçîkî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>317485</id>
    <revision>
      <id>2012831</id>
      <timestamp>2026-05-17T11:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2012831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012832</id>
      <parentid>2012831</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="ooy43gkspumju0mogctp6cb06n5u8qz" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Fîlmçêkerên belçîkî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|belçîkî]]</text>
      <sha1>ooy43gkspumju0mogctp6cb06n5u8qz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2012833</id>
      <parentid>2012832</parentid>
      <timestamp>2026-05-17T11:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2012833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="2so6j1kjg5h4vyxdvji9z81r7kzea2g" xml:space="preserve">[[Kategorî:Fîlmçêkerên belçîkî|+Jin]]
[[Kategorî:Fîlmçêkerên jin li gorî neteweyan|belçîkî]]</text>
      <sha1>2so6j1kjg5h4vyxdvji9z81r7kzea2g</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>